2002 жылғы Ми-26 тікұшағының құлауы және Чечен соғысының салдары

Кіріспе

2002 жылы чечен сепаратистері Ресей Әскери-әуе күштерінің тікұшасын құлатты.

Шабуыл

2002 жылғы 19 тамызда чечен сепаратистері Ресей өндірісіндегі 9К38 Игла жеңіл әуе шабуылына қарсы зымыранын ұшырып, 487-ші бөлек тікұшақ полкіне қарасты Ми-26 ауыр көліктік тікұшағын құлатты. Тікұшақ Грозный қаласының жанындағы Ханкала әскери әуе базасында өртеніп кетті. Сепаратистік «Кавказ орталығы» ақпарат агенттігі оқиғаны «соңғы екі жылда чечен жауынгерлері жасаған ең ірі саботаж» деп сипаттады. Ресейлік бұқаралық ақпарат құралдарының бірі, «Известия» газеті, әскерилердің құрбандарды жасыруға тырысып жатқанына наразылық білдірді. Апат салдарынан Ресей армиясының авиация командирі, генерал-полковник Виталий Павлов қызметтен босатылып, кейін қыркүйек айында отставкаға шықты. 487-ші полктің командирі, подполковник Анатолий Кудяков тікұшақтың артық жүктелгеніне жол бергені үшін кінәлі деп танылды, бірақ соңында айыптан босатылды. 24 қыркүйекте Associated Press түрік ақпарат агенттігінен тікұшақтың құлауын бейнелейтін кадрларды алып, сепаратистік Чечен президенті Аслан Масхадовтың мәлімдемесі жарияланды: «Бұл Ханкала маңында өртеніп, құлап жатқан тікұшақ. Оны біздің «Игла» зениттік зымыранымыз түсірді». Бұл Масхадовтың чечен туларының орнына ислами символдар мен туларды қолданып, өзінің айналасындағы жауынгерлерді «біздің моджахедтеріміз» деп атаған алғашқы бейнежазбасы болды. Бұл исламизмге қарай бет бұрғанын көрсетті. Күн көрсетілмеген жазбада Масхадов ресейлік тергеушілердің тікұшақтың техникалық ақаулар салдарынан құлағаны туралы алғашқы ресми нұсқасын еске салып, оның түсірілгенін мәлімдеді. Содан кейін тікұшақты түсірген деген күдікпен ұсталған жауынгерге тапанша сыйлады. Бұл жазбаны сол айда сепаратистер REN TV жиілігін пайдаланып жергілікті телеарнада көрсетті. Зымыран Грозный маңындағы, соғыста зақымдалған бес қабатты үйлердің бірінен атылған деп болжануда. Ресей әскері Ми-26 тікұшағының жоғалуына жауап ретінде қараша айында, базаға жақын орналасқан, жартылай қираған Ханкала тұрғын ауданындағы бірнеше үйлерді қиратты. Бұл әрекетке Ресейге лоялды Чечен әкімшілігі наразылық білдірді. Полковник Борис Подопригора бастапқыда бұл туралы жоққа шығарды, бірақ кейін Ресей әскери өкілі, генерал-майор Илья Шабалкин, бұл шараның жауынгерлердің базаға жақын жерде тұзақ қою үшін аймақты пайдалануына жол бермеу мақсатымен жасалғанын мойындады. Нәтижесінде 100-ге жуық отбасы үйсіз қалды. NTV телеарнасының хабарлауынша, оларға көшуге уақыт берілмеді, тек жеке заттарын ғана алып кетуге рұқсат етілді. Бұл туралы генерал Шабалкин жергілікті тұрғындардың «бандиттердің террористик шабуылдар жасағанын көріп, олардың жоспарларын құқық қорғау органдарына хабарламағанын» айтты. Бұл «заңсыз қарулы топтарға қолдау көрсету және қылмыстық жоспарға қатысу» деп есептелді. Оған жауап ретінде Ресей Мемлекеттік Думасының Чечня жөніндегі депутаты Асламбек Аслаханов Чечнядағы жоғары әскери басшылықтан түсіндірме талап етті. Бұл аймақта тамыз айында Ми-8 тікұшағының апатқа ұшырауына дейін, екі жоғары лауазымды ресейлік әскери шенеуніктер қаза тапқан. Оқиғаның себебі Грозныйдің Октябрьский ауданынан атылған зымыран болды деген күдік бар. Ми-26 тікұшағы 80 сарбазды тасымалдауға арналған, ал құлаған тікұшақта 142 жолаушы болған (Тимур Алиевтің сөзіне қарағанда, «бұл ресейлік әскерилердің тіпті көтерілісшілердің ортасынан алыс болған Солтүстік Чечня сияқты аймақтарда да жолмен саяхаттауға батыл болмайтынын көрсетеді»). BBC «Коммерсант» газетіне сілтеме жасай отырып, «Ми-26 Ханкалаға жиі 100-110 адам және көп мөлшерде, соның ішінде арзан осетин водкасымен бірге ұшады» деп хабарлады. Pravda газеті бұл оқиғада Кудяковтың «құрбандыққа шалынды» деп жазды. Кудяковтың өзінің айтуынша, судья оған бастапқыда Чечняға барудан бас тарту керек болғанын айтқан. Зымыраны тасымалдаған, оны ұшыруға дайындаған және шабуылды түсірген деген айыппен 27 жастағы Грозный тұрғыны Доку Жантемиров 2004 жылғы сәуір айында «террорлық актіні» жоспарлап, орындағаны үшін кінәлі деп танылды. Ол «терроризм, ерекше қатыгездікпен жасалған алдын ала ойластырылған кісі өлтіру, қарақшылық және әскери қызметшілерді өлтіруге талпыну» баптары бойынша өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Сондай-ақ ол әрбір құрбанның туыстарына 100 000 рубль (3500 АҚШ доллары) және аман қалғандардың әрқайсысына 50 000 рубль (1720 АҚШ доллары) төлеуге міндеттелді. Сотта Жантемиров өзінің террорист емес, Ичкерия мемлекетінің сарбазы екенін мәлімдеді. Шабуылға қатысқан деген күдікпен тағы төрт чечен азаматы іздеуде.

On 19 August 2002, Chechen separatist fighters launched a Russian made 9K38 Igla shoulder fired, heat seeking surface to air missile which hit an overloaded Mil Mi 26 heavy transport helicopter of the 487th Separate Helicopter Regiment, causing it to crash land and burn at Khankala military air base near Chechnya's capital city of Grozny. The helicopter was ferrying 142 The separatist news agency Kavkaz Center described the crash as the "greatest act of sabotage by Chechen fighters in two years". Some Russian media, including Izvestiya, voiced anger at an apparent cover up attempt, accusing the military of "as usual" trying to conceal the casualties. The crash led to the suspension of the Russian Army's Aviation commander, Colonel General Vitaly Pavlov, who later resigned from his post in September. The regimental commander of the 487th, Lieutenant Colonel Anatoly Kudyakov, was convicted of negligence of allowing the helicopter to be overloaded but ultimately acquitted of the charges. On 24 September, footage of the helicopter downing was obtained by the Associated Press from a Turkish news agency along with a statement by separatist Chechen President Aslan Maskhadov announcing: "Here is a helicopter that is on fire and falling near Khankala. It was hit by our Igla anti aircraft missile." It was also the first video that showed Maskhadov using Islamic insignia and flag, instead of Chechen ones, and referring to the fighters around him as "our mujahideen", in what was seen as his apparent and abrupt turn towards Islamism. In an undated tape, Maskhadov recalls the Russian investigators' early official version that the helicopter crashed because of technical difficulties before announcing that it was shot down; he then presents a handgun to the fighter said to have downed the helicopter. The tape was also aired on television in Chechnya when the separatists used the REN TV frequency to broadcast it locally during that same month. It was believed that the missile that destroyed the helicopter was launched from one of the many battle damaged five story apartment blocks on the outskirts of Grozny. The Russian military responded to the loss of the Mi 26 by demolishing several blocks in the already half destroyed Khankala residential area adjoining the base in November, in spite of protests from the pro Russian Chechen administration. It was initially flatly denied by Colonel Boris Podoprigora, but later admitted by the Russian military spokesman Major General Ilya Shabalkin, who said that the action was carried out with the goal of preventing the fighters from using the area to lay ambushes close to the base. As a result, around 100 families were left homeless and NTV reported they were given barely any time to leave and could take only some personal belongings. Regarding this, General Shabalkin commented that the local residents "had been watching the bandits preparing terror attacks and failed to inform law enforcers of their plans" which "is considered to be abetting illegal armed formations, and complicity in a criminal plot". In response, the Russian State Duma deputy for Chechnya, Aslambek Aslakhanov, demanded an explanation from the top military command in Chechnya. The area had been also shelled in August following an unrelated crash of a Mil Mi 8 helicopter carrying two high ranking Russian military officials, killing everyone on board, which was allegedly caused by a missile launched from the Oktyabrsky district of Grozny. The Mi 26 helicopter was designed to carry 80 troops, while the one that was destroyed was loaded with 142 passengers (according to Timur Aliyev, "an indication in itself that the Russian military is reluctant to travel by road, even in areas like northern Chechnya far from the rebel heartlands"). According to the BBC, citing Kommersant, "The Mi 26 often flies to Khankala with 100–110 people on board, plus a huge amount of cargo, including cheap Ossetian vodka." Pravda commented that he "had to become a scapegoat" and according to Kudyakov himself the judge told him that he should have refused to go to Chechnya in the first place. A Chechen accused of transporting the missile, preparing it for launching, and filming the attack, 27 year old Grozny resident Doku Dzhantemirov, was found guilty of planning and carrying out "an act of terror" in April 2004. He was sentenced to life imprisonment for "terrorism, premeditated murder with special cruelty, banditry, and attempted murder of servicemen", and was also ordered to pay 100,000 rubles ($3,500) to the relatives of each victim and 50,000 rubles ($1,720) to each of the survivors. At his trial, Dzhantemirov maintained that he was not a terrorist but a soldier of the State of Ichkeria. Four other Chechens accused of taking part in the attack were still being sought.