Кіріспе

Әскери топтар (軍閥) – екі бөлек мағынасы бар жапон термині. Бірінші мағынасы – жапондық әскери жетекшілеріне сілтеме, олар өздерінің жеңілдіктерге ие статусын пайдаланып, ел саясатын бақылау үшін (әсіресе Шова дәуірінің басында) азаматтық үкіметпен күресті. Сондай-ақ, бұл термин жапон әскери құрамындағы бәсекелес саяси топтар мен кландарды да білдіреді. Бұл термин Тайшо дәуірінде (1912–1926) жиі қолданыла бастады.

Гунбацу ұлттық саясат тұрғысынан

Мейдзи қайта жаңғыруынан кейін Жапон императорлық армиясы мен Жапон императорлық теңіз күштерінің құрылуынан бастап, әскерилер азаматтық үкіметке өте зор ықпал етті. Мейдзи үкіметінің алғашқы кезеңінде Жапония батыс империализмінен қауіп көрді, ал Фукоку Кёхэй саясатының басты себебі – Жапонияның экономикалық және өнеркәсіптік негізін нығайту болды, осы арқылы елді сыртқы күштерден қорғайтын күшті әскери құрылымды қалыптастыруға мүмкіндік туды. Әскери саладағы көшбасшылардың көпшілігі бұрынғы самурайлар немесе олардың ұрпақтары болды және олардың ортақ құндылықтары мен көзқарастары бар еді. Әскерилердің саяси билігінің маңызды факторы – Мейдзи конституциясымен кепілдендірілген азаматтық бақылаудан толық тәуелсіздік болды. 1878 жылы Жапон императорлық армиясы пруссиялық Бас штаб үлгісінде Жапон императорлық армиясының Бас штабын құрды. Бұл кеңсе Жапонияның Соғыс министрлігінен тәуелсіз және оған тең (кейін жоғары) дәрежеде болды. Жапон императорлық теңіз күштері де көп ұзамай Жапон императорлық теңіз күштерінің Бас штабын құрды. Осы Бас штаб кеңселері әскери операцияларды жоспарлау және орындау үшін жауапты болды және тікелей императорға есеп берді. Бас штаб басшылары кабинет мүшелері болмағандықтан, олар Жапонияның премьер-министріне есеп бермейтін, сондықтан азаматтық бақылаудан немесе қадағалаудан толық тәуелсіз болды. Армия мен теңіз күштері кез келген азаматтық кабинеттің құрылуына (және оның сақталуына) шешуші ықпал етті. Заң бойынша Армия және Теңіз күштері министрлерінің лауазымдары тиісінше әскери қызметтегі офицерлермен толтырылуы керек еді, сондай-ақ егер премьер-министр кабинет лауазымдарын толықтыра алмаса, ол отставкаға кететін болды. Осылайша, Армия мен Теңіз күштері үкімет құру туралы соңғы шешімді қабылдады және министрлерін қайтарып алып, олардың орнын толтырудан бас тарту арқылы кез келген уақытта кабинетті құлатуға мүмкіндік алды. Бұл тактика бір рет ғана қолданылса да (әйрікше, 1937 жылы генерал Казусиге Угакинің премьер-министр болуына кедергі келтіру үшін), әскерилер азаматтық басшыларға талап қойғанда бұл қауіп әрқашан зор болды. 1885 жылдан 1945 жылға дейін генералдар мен адмиралдар 30 премьер-министрдің 15-ін және 404 азаматтық кабинет лауазымының 115-ін басқарды. Әскерилердің Императорлық әскери резервтік қауымдастығы және басқа да саяси ұйымдар, соның ішінде ұлтшыл саяси партиялар мен құпия қоғамдар арқылы кең саяси қолдауы болды.

Гунбацу әскери ішкі мәселелер тұрғысынан

Мейдзи қайта жаңғыруынан кейін құрылған сәттен бастап, жапон әскері көптеген ішкі дау-жанжалдармен тітіркенді.

Ханбацу

Жапон әскерінің ең ауыр мәселелерінің бірі – феодалдық сезімдердің қалдығынан туған әскерлер арасындағы бәсекелестік болатын. Армия офицерлерінің қатарында бұрынғы Чошу доменінен шыққандар басымдық құрды, ал Әскери-теңіз күштерінде бұрынғы Сацума доменінен шыққандар басымдық танытты. Бұл екі маңызды мәселеге әкеп соқты: Чошу мен Сацума тарихи жаулар болған, ал олардың ұзақ жылдар бойғы антагонизмі жапон әскерінің екі негізгі тармағы арасындағы бәсекелестік пен ынтымақтастықтың болмауына әсер етті. Жоғары шенді офицерлердің қатарында жемқорлық пен жақын туыстыққа бой алғандар көп болғандықтан, Жапонияның басқа аймақтарынан келген дарынды жас офицерлерге қызмет бабында өсуге мүмкіндік берілмеді, ал олардың білімі мен ой-пікірлері ескерілмеді. Бұл зор наразылық тудырып, армиядағы Чошуның ықпалын жоюды мақсат еткен «Қос жапырақ қоғамы» деген құпия ұйым құрылуына себеп болды. Тек Тайшо дәуірінде Армия штабының академиясы мен Императорлық жапон армия академиясының түлектері армия басшылығындағы Чошу билігін әлсірете бастады.

Вашингтон теңіз келісім-шарты

Жапон императорлық теңіз күштері білікті жоғары шенді офицерлерді тағайындау мәселесінде армияға қарағанда көбірек мүмкіндік берді. Дегенмен, теңіз күштері ішіндегі басты саяси дау 1923 жылғы Вашингтон теңіз келісіміне байланысты туды, ол теңіз күштерін келісімді қолдайтындар мен келісімге қарсы флоттық топтарға бөлді.

Саяси фракциялық

Әскер феодализм қалдықтарымен күрескен кезде, императордың "нағыз еркі" деп санайтын офицерлердің бәсекелес топтары арасында мәселелер туындады. Қысқасы, бұл топтар Император жолы фракциясының құрамына кірді, көптеген жас белсенділер Кеңес Одағына қарсы алдын ала соққы беруді көздейтін хокусин-рон стратегиясын жақтады. Ал қарсыласы – Бақылау фракциясы, ол армияға қатаң тәртіп орнатуды және Қытаймен соғыс жүргізуді стратегиялық қажеттілік деп санады. Екі фракцияның да негізгі ұстанымы – ұлттық қорғанысты ұлттық саясатты реформалау арқылы күшейту қажеттігі болды. Екі фракция да тоталитарлық, фашистік және мемлекеттік социалистік саяси идеологиялардың кейбір идеяларын қабылдады, сондай-ақ саяси партиялар мен өкілдік демократияға күмәнмен қарады. Алайда, революция жасауды (Сёва қалпына келтіру) көздеген Император жолы фракциясының қақтығысқа ұмтылысынан өзгеше, Бақылау фракциясы болашақ соғыстың тотальді соғыс болатынын, ал Жапонияның өнеркәсіптік және әскери қуатын арттыру үшін бюрократия мен зайбацудың ынтымақтастығы қажет екенін болжады. 1936 жылғы 26 ақпан оқиғасынан кейін Бақылау фракциясы үстемдікке ие болғанымен, екі фракцияның да өкілдері 1945 жылы Жапонияның капитуляциясына және императорлық жапон әскерінің таратылуына дейін армия саясатын бақылауда ұстады.