Кіріспе

Стандарттық мақал-мәтелді әзіл үшін өзгерту

Анти-мақал немесе перверб – стандартты мақал-мәтелді әзілдік эффект үшін өзгерту. Паремиолог Вольфганг Мидер оларды «дәстүрлі мақал-мәтелдік даналықпен ойын-сауық жасайтын, әзілді немесе сатиралық сөздерді ашатын, пародиаланған, бұрмаланған немесе өзгертілген мақал-мәтелдер» деп анықтайды. Анти-мақалдар көне заманнан келеді, Аристофан өзінің «Peace» пьесасында бірін қолданған, онда «κώδων» – «қоңырау» (бірегей «қоңырауқұс» тіркесінде) сөзін «κύων» – «иттің анасы, әйел ит» сөзімен ауыстырған, соның салдарынан «Жылдам иттің анасы соқыр туады» деген стандартты және таныс мақалды «Жылдам қоңырауқұс соқыр туады» деп бұрмалаған. Анти-мақалдар «танымал мақалды анық бұрмалау, пародиалау, қате қолдану немесе күтпеген контексте қолдану, әдетте, комедиялық немесе сатиралық эффект үшін» деп те анықталған. Анти-мақалдың толық эффект беруі үшін ол белгілі бір мақалға негіделген болуы керек. Мысалы, «Егер бірінші рет сәтті болмаса, тоқта» деген сөз, егер тыңдаушы «Егер бірінші рет сәтті болмаса, қайта-қайта тырыс» деген стандартты мақалды білсе ғана қызықты болады. Анти-мақалдар әдетте жарнамада қолданылады, мысалы, Red Robin-нен «Бургеріңді аузыңа сал» деген сөз. Анти-мақалдар футболкаларда да жиі кездеседі, мысалы, «Дәм – белге пайда» және «Егер бірінші рет сәтті болмаса, парашютпен секіру сен үшін емес» деген сөздер. Стандартты мақалдар – көптеген адамдарға белгілі, анықталған тіркестер, мысалы, «Сендірген қолды шақпа». Осы тіркесті қасақана сәл өзгерткенде («Сендірген қолды шаппа») ол анти-мақалға айналады. Анти-мақалдар мен мақалдардың арасындағы қарым-қатынас, сондай-ақ, анти-мақал енді мақал ретінде қарастырылмайтынша мақалды қаншалықты өзгертуге болатынын зерттеу әлі де зерттеуге ашық мәселелер болып табылады.

Жіктеу

Мәтелдердің әртүрлі түрлерін жіктеуге, құрылымы мен мағынасына сүйене отырып, Мидер, Литовкина және Вальдева сияқты ғалымдар әртүрлі тырыстықтар жасады. Алдыда келтірілетін мына мәліметтер осы зерттеулердің жиынтығынан құралған.

Формалды критерийлер бойынша жіктеу

Қатынас: бастапқы тізбекпен ұқсастық оны анықтауға жеткілікті, бірақ одан арғы байланыс жоқ: Ерте тұрған құрт бірінші болып іске асады. Омонимдердің өзгеруі: бірнеше мағынасы бар сөз жаңаша түсіндіріледі: Қалау болған жерде талас та бар. Біріктіру: екі тізбек біріктіріледі: Бір ми екіншісін шайып тастайды. Жұмбақтау: Синтаксистік құрылымын сақтап, сөздер шатастырылады: Кемер – ойға алатын жаман нәрсе. Қысқарту: тізбек қысқартылып, толығымен өзгереді: Жақсы аяқталса, бәрі жақсы. Ауыстыру: тізбектің бөліктері алмастырылады: Жоқтың ізбасарлары жүрек сағынады. Толықтыру: бастапқы тізбекке қарама-қарсы мағынасы бар сөйлем қосылады: Адамның үйі – оның бекінісі, оны тазаласын. Синтаксистік өзгеріс: сөйлемнің семантикалық құрылымы өзгереді, ал сөздердің тізбегі сол күйінде қалады: Адамдар ойлайды: «Құдай билейді». – Жақсы адам өзі туралы ойлайды, содан кейін басқалар туралы.

Мазмұндық критерийлер бойынша жіктеу

Жеңілдету: Мағынасы сақталғандай, бірақ қосымшамен нақтыланады: Әр нәрсенің соңы бар, бірақ шұжықтың екі соңы бар. Кешірім сұрау: Бастапқы тізбек шабуылдардан қорғалады: неміс тіліндегі мысал, аудармасы: Өнер (Kunst) «істей алудан» (können) шығады, «қалаудан» (wollen) емес, әйтпесе оны wirt (Wulst немесе Wunst, ойдан туған сөз) деп атаған жөн. Сақтау: Мағынасы қосымшамен де, одан тыс та ұқсас: Тегін түскі ас деген жоқ, бірақ тышқан тұзағында әрқашан тегін ірімшік болады. Метафораны бұзу: Метафоралар тура мағынада түсіндіріледі: Міндет шақырады ма? Біз қайта қоңырау шаламыз. Жаңа туындау: Жаңа сөйлемнің мағынасы түпнұсқасынан толығымен тәуелсіз: Күнделікті бір пияз жесең, барлығы сенің алшақтап кетеді.

Юмористикалық эффекттердің түрлері

Бисоциация: Бұл Артур Костлер ұсынған техникалық термин. Оның сөзіне қарағанда, күлкілі мәтін екі түрлі семантикалық деңгейде орналасады. Бастапқыда тыңдаушы немесе оқырман олардың біреуін ғана сезінеді. Күлкілі тұсы – екінші деңгейдің күрт пайда болуында, соның нәтижесінде күле бастайды. Екінші деңгейдің кенеттен пайда болуы – мәнінің өзі. Мысалы: Мен сіздің ең жақсы жақтарыңызды ғана қалаймын – сіздің ақшаңызды. Бұзу: Егер ұлы нәрселер қарапайымдыққа дейін төмендетілсе, біздің кейбіреулеріміз өзімізді құтқарылған сезінеміз. Әдетте, бұл кері жағдайдан көбірек қызықтырады. Сондықтан көптеген әзілдер осылай жасалады: Иса сізді жақсы көруі мүмкін, бірақ таңертең сізге құрмет көрсете ме? Құбыла апат: Шын апаттардан өзгеше, тек ойдан шығарылған немесе шешілген апаттар күлкілі болуы мүмкін, мысалы: Туннельдің соңындағы жарық – тек мылтықтан атылған оқ.

Тарих

Антимәтелдер ұзақ жылдар бойы қолданылып, танылып келеді. Афиналық грек музыканты Стратоник "Окс" лақап атымен белгілі болған цитра орындаушысын қысымға алу үшін антимәтел қолданған. Ол "Есек лираны естиді" деген грек мақалын өңдеп, бірінші сөзді "Бөке лираны естиді" деп өзгертіп жіберді. Дегенмен, "антимәтел" термині 1982 жылы Вольфганг Мидермен ғана қолданысқа енді. Олар француз әдеби қозғалысы Олипо зерттеген көптеген тәжірибелік стильдердің бірі болды. "Бұзылу" термині Максин Грофскиге жатқызылады. Бұл идеяны Олипомен бірлесіп жұмыс істеген Гарри Мэтьюс өзінің "Тәуелділіктің таңдалған мәлімдемелері" (1977) атты еңбегінде кеңінен таныстырды. Бұл терминді кейбір африкалық мақал-мәтел зерттеушілері қабылдады, оны Адереми Раджи Ойеладе мен Олайинка Ойеледе редакциялаған Matatu 51,2 журналындағы антимәтелдер/постмәтелдер туралы мақалалардың ірі жинағында көруге болады.

Әдебиеттегі мақал-мәтелдерге қарсы

Кейбір авторлар әдеби әсерлердің алуан түрі үшін мақал-мәтелдерді өңдеп, бұрмалап, анти-мақалдар жасаған. Мысалы, «Гарри Поттер» романдарының авторы Дж.К. Роулинг ағылшын тіліндегі стандартты мақалды «Төгілген эликсирге ағлағанның қажеті жоқ» деп өзгертіп, ал профессор Дамблдор Гарриге «келген бүркіттерін санамауға» кеңес береді. Нигериялық Адейеми Окедиджидің «Рэре Рүн» шығармасында мақалдар мен анти-мақалдардың қолданылуын көрсетеді. Адейеми олардың туындыларына юмор, түс және сұлулық қосатынын айтады. Бірақ саяси жазықта ол «Анти-мақалдар оқырмандардың өз құқықтары үшін күресуіне, бірақ сонымен бірге даналықпен әрекет етуіне ынталандыру үшін де қолданылды. Мақаланың қорытындысы бойынша, «бекітілген» мақалдарды саналы түрде өңдеу жаңа мақалдар тудыруға, жазушылардың шығармашылығын дамытуға және мақалдардың жасырын мағынасын ашуға мүмкіндік береді». Мақалдарды қайта құрудың тағы бір ерекшелігі – Патрик О’Брайанның «Обри-Матурин» тарихи теңіз романдары сериясында капитан Джек Обри мақалдарды әзілмен бұрмалап, дұрыс емес жалғастырады, мысалы: «Аюдың терісін балаузадан бұрын санама» және «Темір ыстық кезде шөп шабудың да пайдасы бар». Алғашқы мақалдарды біріктіруші ретінде Беатрис Гримшоудың романындағы кейіпкерді келтіруге болады, ол «Темір ыстық кезде шөп шабу керек» (капитан Обридің мысалына ұқсас) және «Сүт төгілген соң сарайдың есігін жабады» сияқты комбинацияларды жасаған. Г.К. Честертонның «Парадокстар патшасы» деген беделінің бір бөлігі – оның мақалдар мен қалыпты сөздерді кері қайтару қабілетіне негізделген. Бұл қабілетінің мысалы «Дүниемен не келіспейміз?» еңбегінде кездеседі: балаларды тәрбиелеуді мамандарға емес, аналарына тапсыру керек деп, ол «Егер бір нәрсені істеуге тұрса, оны жаман істеуге де тұрады» деген тұжырыммен аяқтайды. Бұл туралы Гилберт Кит Честертон қоғамының блогында Дейл Ахквист бұл парадоксалды анти-мақалда зор мән бар екенін айтады. Ол Честертонның «Парадокс – бұл назар аудару үшін басын тік тұрған шындық» деген сөзін келтіреді және Честертон осы үзіндіде астрономия сияқты жақсы орындалуы керек нәрселер бар екенін нақты мойындайды; ал махаббат хаттарын жазу немесе мұрынды тазалау кезінде Честертон «Біз адамның оларды өзі жасағанын қалаймыз, тіпті оларды жаман жасаса да» дейді.

Екі мақал-мәтелді біріктіру

Мақал-мәтелдерді әзіл-қалжыңмен қайта жасаудың тағы бір жолы – бірнеше мақалдың бөліктерін біріктіру, мысалы: "Аюдың терісін оның туғанға дейін санама" және "Темір ыстық кезде шөп шабудың пайдасы көп". Жазбада тиімді болу үшін, "бақша жолындағы" мақал түпнұсқа мақал сияқты жазылуы және пунктуациясымен сәйкес болуы керек, оқырман қайта оқуға тиіс нүктеге дейін, жоғарыдағы "уақыт тез өтеді" мысалындағыдай. Мұндай орфографиялық немесе пунктуациялық талаптар сөйлеу тіліндегі мақалдар үшін жеңілдетілуі мүмкін:

Тауықтарыңды санама, олар өздері жасайды. ("Тауықтарыңды жұмыртқа туғанша санама" / "Санама, тауықтарың олай жасайды")
Туылмас бұрын сүйгенді ойла. ("Іс жасамас бұрын ойла" және "Ойла: туылмас бұрын, сен сүйілген едің")
Ескі итке үйреткің келсе, студенттерің үшін жақсы болар еді. ("Ескі итке жаңа амал үйретпе" / "Үйретпе; ескі ит болар еді")