Кіріспе

Бразилиялық суретші Анита Катарина Малфатти (2 желтоқсан 1889 – 6 қараша 1964) Бразилияға еуропалық және американдық модернизм формаларын әкелген алғашқы бразилиялық суретші деп есептеледі. Оның 1917–1918 жылдары Сан-Паулуде өткен жеке көрмесі сол кезде көп дау тудырды, ал экспрессионистік стилі мен тақырыбы бразилиялықтардың өнерде ұлттық ерекшелік іздеуіне, бірақ Малфатти елге әкелер әсерге дайын болмауына байланысты революциялық болып саналды. Малфатти 1922 жылы өткен Заманауи өнер апталығында (Semana de Arte Moderna) да өте маңызды рөл атқарды, онда ол Бес тобымен бірге Бразилиядағы заманауи өнердің құрылымы мен оған реакцияны түбінен өзгертіп, үлкен революция жасады.

Тарихи негіздер

Бразилияның мәдени тарихы өнердің мақсаты туралы өзгеріп келе жатқан теориялармен және оның салдарынан модернист суретшілердің атқарған рөлімен тығыз байланысты. Бразилияда көптеген өнер институттары болған жоқ, сондай-ақ Франциядағы Academie Royale de Peinture et Sculpture сияқты басқа елдердегідей институционалды өнер техникасының қалыптасқан теориясы да болмады. XIX ғасырдың соңында Рио-де-Жанейро қаласындағы Ұлттық көркемөнер мектебінде наразылық туды, республикашылдар оны жабумен қорқытты, себебі олар суретші болғысы келетін әрбір адамға мүмкіндік беруді қалаған. Бұл шамамен 1890 жылға қарай қоғамның жаңа идеяларға көбірек ашық бола бастаған революцияға ұласты. Дегенмен, императорға тым жақын болған адамдар көркемдік және мәдени саладан шеттетілді. 1920 жылдары өнерді тиянақты және ресми түрде қайта қарастыруға деген ұмтылыс пайда болды, және Сан-Паулу осы бағытта ерекше көзге түсті. Алайда, жаңаруға деген құштарлықпен қатар, бразилиялық өмір мен мәдениетті шынайы бейнелеуге деген берілгендік те болды.

Ресми оқыту

Мальфаттидің оқулары Сан-Паулудағы Маккензи колледжінде басталды, бірақ Бразилиядағы өнер әлемінің шектеулілігі оның талғампаз санасын қанағаттандыра алмады, сондықтан ол 1912 жылы Берлинге кетті. Еуропа осы кезеңде көркемдік бағыттарды анықтауда маңызды рөл атқара берді. Сондықтан, Анита Мальфатти Германияға барып, көрнекті суретшілер Фриц Бургер Мюльфельд (1867–1927), Ловис Коринф (1858–1925) және Эрнст Бишофф Кальммен оқығанда оның ықпалы мен шығармашылық көрінісі арта түсті. Осы кезеңде ол неміс экспрессионизмін зерттеді. Неміс экспрессионизмі түс палитрасына ерекше мән берді, суретшілерден жұмыстағы эмоцияларды күшті түрде жеткізу күтілді, ал бейнеленген нысандар көбінесе өзгеше немесе бұрмаланған болып келетін. Оның көркемдік стиліне 1912 жылдың мамыр-қыркүйек айларында Кельнде өткен Зондербунд көрмесі үлкен әсер етті. Көрмеде көптеген суретшілердің туындылары қойылды. Көптеген пост-импрессионист суретшілер көрсетілгенімен, кубизм ең көп назар аудартты. Гомер Босс та көрмеге қатысты, және Мальфатти 1915 жылы онымен бірге Нью-Йоркке оқуға кетті. Мальфатти Джордж Бриджман, Дмитрий Романовский (1971 ж.т.) сияқты суретшілерден де сабақ алды, бірақ Гомер Босспен Тәуелсіз өнер мектебіндегі тәжірибесі ең әсерлі болды. Гомер Босс адам анатомиясын терең зерттегендігі үшін Мальфаттидің стиліне зор ықпал етті. Ол бұлшықетті дене құрылымын түсінудің маңыздылығын қаперге салды, бұл Мальфаттиге өзінің шеберлігін жетілдіруге көмектесті. Нью-Йорк кубизмді дамыту ортасы болды, ал Мальфатти Тәуелсіз өнер мектебінің ерекше студенті болды. Осылайша ол еуропалық стильмен танысты, ал ХХ ғасырдың басында ол басқа стильдермен де үйлестірілді. Еуропаның модернизмге деген көзқарасы нысандарға субъективті қарау және реализм немесе романтизм сияқты модернизмге дейінгі өнер бағыттарына теріс көзқараспен сипатталды. Мальфаттидің еуропалық өнер әлемімен танысуы оған Сан-Паулуда біле алмайтын көркемдік әлемге үңілуге мүмкіндік берді, сондай-ақ ол басқа суретшілерге де жеткізетін жаһандық көзқарасқа ие болды.

Суретшіліктің дамуы

Анита Малфаттидің сурет салу стилі Бразилияның көркемдік көзқарасына шошынысты түрде қайта кіріскеннен кейін көркемдік жағынан дамымағандығы үшін сынға ұшырады. Люси Смит «Ақымақ» туындысынан кейінгі ешбір жұмысының маңызды еместігін айтуға дейін барып, өте қатал болғанымен, оның стилі бұрынғыдан гөрі әлдеқайда жұмсақ және «құрметті» болғанын айту қажет. Мальфаттидің 1917-18 жылдардағы көрмесі тіпті оның көркемдік стилінен де жұмсақ нұсқа болды. Ол көрмесінде жалаңаш туындыларын көрсетпесе де, оның стилі әлі де өте авангардты деп есептелді. Оның өзгеретін стилін оның мансабындағы туындыларын салыстыру арқылы түсіндіруге болады. «Ақымақ» – оның ең ықпалды туындысы және оны 1940 жылдардағы «O Canal e a Ponta» туындысымен салыстыруға болады, бұл стиль және тақырып жағынан әлдеқайда аз дау тудырады. «Ақымақ» – оның ең танымал мысалы. Оның түстер палитрасы өте жарқын және көзге түсетін. Малфатти негізгі түстерді жиі қолданады және тақырыбын қарамен белгілейді, бұл кресло мен әйелдің пішінін анық көрсетеді, бірақ фонның не бейнелейтінін анықтап алу қиын. Суреттегі қылқалам соққылары да ірі және жетілмеген, кеңістіктік ұйымдастырудың берік сезімін бермейді. Керісінше, әйел мен фон бір жазықтықта сияқты көрінеді, тек түстердің қозғалысы мен пішіндермен бөлінеді. Орындықта отырған әйелдің тақырыбы өнер әлемінде ерекше емес, бірақ туындының атауы және әйелдің көзінің жоғары қарауы консервативті бразилиялық мәдениет үшін қаншалықты шоқтығу тудыратынын түсіндіреді. Малфатти қоғамның (көрінетіндей) жасырын жағын бейнелеумен ғана айналыспайды, сонымен қатар қоғам «бразилиялық» стильді іздеп жүрген кезде мұны істейді. Кенеттен Малфатти Бразилияны не бейнелейтіні белгісіз болып көрінеді. Мальфаттидің Бразилиядағы модернистік өнер саласына енуі қаншалықты ықпалды болса да, оның кейінгі туындылары ескі және тыныш стильге оралуға ұқсайды. Оның туындылары енді шоқтықтырмайды және кубизм мен импрессионизмнің қарқынды қоспасын қамтымайды. Оның 1940 жылдары салған «O Canal e a Ponta» картинасы «Ақымақ» картинасы сияқты стиль және мінез жағынан таң қалдырмайды. Қылқалам соққылары әлдеқайда кішкентай және біріне-бірі ұқсас. Олардың барлығы бір бағытта жүреді, тек түс берудің уақытша құралы ретінде қарастырылады. Малфаттидің түстер палитрасы да бұрынғыдай әсерлі емес. Суреттегі түстер әлі де әдемі болғанымен, «Ақымақ» картинасын естен кетпес ететін айқын контрастқа ие емес. «O Canal e a Ponta» қарама-қарсы түстердің ойыны емес, жарық шағылысынан сәл өзгешеленетін терең түстердің бір толқыны. Сурет әлі де әдемі, бірақ тек дәстүрлі түрде салынған. Стиль көбірек жұмсақ экспрессионизмді еске салады және оның алғашқы туындыларын жазықтық бойынша абстрактты еткен кубизмнің ешқандай қасиеттерін пайдаланбайды. Тіпті тақырып та әлдеқайда дәстүрлі және «еуропалық». Бұл – өзен үстіндегі көпірдің, екі жағында ағаштардың, жол бойындағы үйлердің және тыныш аспанның бейнесі. Бұл өте үйлесімді, бірақ оның суретіне ерекшелік беретін қызығушылық жетіспейді. Малфатти өзінің өте талқыланған көрмесінен қатты көңіл көшірген болуы мүмкін, сондықтан ол өзінің көрермендерін ризаландыруға тырысқан болар. Алайда, сонымен қатар, Тарсила до Амарал сияқты басқа суретшілер бразилиялық өзіндік ерекшелік пен мәдениетті іздеуде үлкен жетістіктерге жеткен. Мальфаттидің батылдығы мен формальды білімі бразилиялықтарға жаңа дамуды ұсынғанымен, ол басқа суретшілердің алға жылжуына жол ашу үшін өзінің көркемдік мансабынан бас тартқанға ұқсайды. Алайда ол әрқашан Бразилияға модернизмді әкелген суретші ретінде танылатын болады және бұл оңай жетістік емес, оның әсері аңызға айналды.