Кіріспе

Философиялық ұғым

Критикалық теорияда детерриториализация – бұл аумақ деп аталатын әлеуметтік қатынастың қазіргі ұйымы мен контекстін өзгерту, мутацияға ұшырату немесе жою процесі. Содан кейін компоненттер жаңа аумақты құрайды, бұл ретерриториализация процесі болып табылады. Бұл идея Жиль Делез бен Феликс Гуатари еңбектерінде әзірленді және ұсынылды. Мысалы, «Эдипке қарсы» еңбегінде олар психиканың түсінігі Зигмунд Фрейдтің либидо және полиморфтық бұзықтықтары туралы ұғымдарымен революцияланғанын атап көрсетеді, сондықтан психика бастапқыда детерриториализацияланды, бірақ ол кейіннен Эдип кешені – психикадағы кернеуге бағытталған шиеленісті түсіну арқылы жаңа аумақты құрып, оны қайтадан территорияландырды. Олар сондай-ақ капитализмді «өз детерриториализациясының шегіне дейін жеткен әлеуметтік өндірістің қозғалысы» деп атады және оны «жаңа, кең ауқымды детерриториализация, детерриториализацияланған ағындардың бірігуі» деп сипаттады. Бұл идея әлеуметтік, мәдени, экономикалық және саяси тәжірибелердің, сондай-ақ адамдардың, заттардың, тілдердің, дәстүрлердің және сенімдердің олардың сәйкес бастауларына қатысты өзгеруін сипаттау үшін қолданылған. Кейбір теоретиктер сөздің тікелей мағынасын қабылдап, оны географиялық аумақтар мен олардың арасындағы қарым-қатынастарға қатысты қолданды.

Шолу

Жиль Делез және Феликс Гуаттари детерриториализация мен ретерриториализацияның бір мезгілде жүретінін атап өтеді. Детерриториализация функциясы "аумақтан кету қозғалысы" ретінде анықталады, бұл "ұшу жолы" деп те белгілі, бірақ детерриториализация сонымен бірге аумақтың өзін "құрып, кеңейтеді". "Мың жазық" еңбегінде, "Капитализм және шизофрения" атты екінші томда, олар салыстырмалы және абсолютті детерриториализация арасында ажырату жасайды. Салыстырмалы детерриториализация әрқашан ретерриториализациямен қатар жүреді, ал оң абсолютті детерриториализация Спинозаның әлемнің онтологиялық құрылысына ұқсас "имманенттік жазықтықтың" құрылысына жақын. Сонымен қатар, теріс абсолютті детерриториализация да бар, мысалы, субъективация процесінде, ол "бет" құру және "бет-әлпеттің" қалыптасуы ретінде сипатталады.

Детерриторияландыру және ретерриторияландыру

Медиация детерриторияландырудың басым көзі ретінде жұмыс істейді, сонымен қатар детерриторияландырудың басқа көздерінің катализаторына айналады (миграция, туризм, ірі сауда орталықтары және экономикалық трансформациялар). Томлинсон атап көрсеткендей, медиаландыру қазіргі заманғы күнделікті мәдени тәжірибеде толыққанды қатысты, сондықтан детерриторияландырылған мәдени тәжірибеде шешуші рөл атқаратындығы анық көрінеді. Аталған тәжірибе әлемге ашылуды және жаһандық бұқаралық ақпарат құралдары арқылы мәдени көкжиеңдерді кеңейтуді білдіреді. Бұл жаһандану біз өмір сүретін жерлер мен мәдени қызмет, тәжірибе және жеке тұлға арасындағы қатынасты өзгертеді деген сөз. Парадоксальды түрде, детерриторияландыруға ретерриторияландырылған проявлениелер де кіреді, оларды Гарсия Канклини «ескі және жаңа символдық өнімдердің салыстырмалы, ішінара аумақтық қайта орналасулары» деп анықтайды. Робертсон ұсынған глокализация тұжырымдамасына сәйкес, детерриторияландыру және ретерриторияландыру мәдени жаһанданудың екі жағын құрайды. Детерриторияландыру мәдениет пен әлеуметтік және географиялық кеңістік арасындағы «табиғи» байланыстың жоғалуын көрсетеді және күнделікті мәдени тәжірибеміз бен біздің негізінен жергілікті тұлға ретінде қалыптасуымыз арасындағы байланыстың терең өзгерісін сипаттайды. Гидденс айтқандай, «кеңістіктік тәжірибенің өзі өзгереді, бұрынғы дәуірлерде сирек кездесетін жақындық пен қашықтықты біріктіреді». Дегенмен, жергілікті мәдени тәжірибенің детерриториялануын мәдени өзара әрекеттесудің кедейлеуі деп түсіндірмей, өсіп келе жатқан мәдени трансұлттық байланыстардың жергілікті салаға тигізген әсерінен туындаған трансформация ретінде қарастыру өте маңызды. Яғни, детерриторияландыру жергілікті мәдени тәжірибенің салыстырмалылығы мен трансформациясын тудырады, ол жергілікті оқиғаның өзінен немесе жергілікті оқиғадан символдық формалардың проекциясы арқылы жүзеге асырылады.

Көшіру

Шекаралар арқылы ағын процесі тепе-теңдікті сақтамаса да, оның саясатқа, экономикаға және мәдениетке барлық жағынан терең ықпалын жоққа шығаруға болмайды. Әр түрлі елдерде теңгерімсіз билік болғанымен, адамдар бірте-бірте өз өмірлерімен қатар, алыс жақтағы оқиғалардың өзара байланысты екенін, сондай-ақ олардың өмірі мен алыс жақтағы әсердің арасын үйлестіруді түсінетіні сөзсіз. Яғни, шекарадан тыс ағын процесі тек өзара тәуелділікті күшейтушілерді ғана емес, сонымен қатар жаһандануды түсінуге ие екендерін көрсетеді. Ол «супертерриториялық» және «трансжүзелік» сипаттамаларын қалыптастырды. Басқаша айтқанда, олардың арасындағы аумақтық шекаралардың бастапқы бөлінісі өзінің мәнін жоғалтты, бұл – детерриториализацияның негізгі құбылысы. Сондықтан, қандай бұрыштан қарасақ та, детерриториализация – жалпыға ортақ консенсусқа айналды. «Детерриториализация» сөзі әртүрлі мағыналарды білдіруі мүмкін. Томлинсон көптеген ғалымдар осы сөзді жаһандану процесін түсіндіру үшін қолданатынын атап өтті, бірақ кейбір ғалымдар «делокализация» немесе «орын ауыстыру» сияқты ұқсас терминдерді пайдалануды ұсынады. Әртүрлі терминдерді қолдануда әртүрлі мәселелерге баса назар аударылады, бірақ негізінен осы сөздердің мағынасы – жергілікті және жаһандық заманауи мәдениеттер арасындағы өзгеруді түсіну. Алайда, Томлинсон мәтінінде ол «делокализация» емес, «детерриториализация» терминін қолданып, құбылысты түсіндіреді. Бірақ «детерриториализация» халықты «жергілікті» шеңберден босатуға бағытталғандығын анықтауға болады, бұл процесс енді тек жақын және таныс жергілікті ортаның ғана емес, сонымен қатар алыс жердің де ықпалына түседі. Әлеуметтанушы Энтони Гидденс қазіргі заманды «қашықтық» тәжірибесі тұрғысынан анықтады, онда таныс, жергілікті орталар жаһандану нәтижесінде алыс күштермен өріледі. Ол «орын ауыстыру» (және жергілікті қоғамнан алшақтау) сезімі жаһандық БАҚ арқылы жеңілдетілуі мүмкін екенін, бұл кең ауқымды қоғамдық тәжірибеге мүмкіндік беретінін айтты. Бұл белгілі бір мәдени элементтердің негізінен қозғалыс үстіндегі әлемде нақты аумақтық шекаралардан асып түсуге бейім екенін білдіреді.

Мәдениеттің жаһандануы

Мәдени жаһандану аясында Эрнандес детерриторияландыруды "жаһандалған заманауилықты сипаттайтын медиаландыру, көші-қон және тауарландыру" процестері арқылы қалыптасқан мәдени ерекшелік деп қарастырады. Арджун Аппадурайдың зерттеулеріне сәйкес, адамдар шетел мәдени ортасын медиа арқылы танып-білу және қиялын кеңейту мүмкіндігіне ие болғанда, жергілікті мәдениеттен алшақтау күшейеді, ал алыс елдердің мәдениеті жақын және таныс нәрсеге айналады. Бұл жергілікті ұйымның өзіндік мәдени сәйкестігін сақтауын қиындатады, сонымен қатар аймақтың ұлттық сәйкестігіне де әсер етеді. Аппадурай 1990 жылғы "Үзіліс және айырмашылық" атты мақаласында былай деп жазады: