Кіріспе

Философиялық мектеп және дәстүр – халықаралық қатынастарға қатысты көзқарас. Постструктурализм – структурализм ұсынған түрлі түсіндіру құрылымдарының объективтілігіне және тұрақтылығына күмән келтіретін, оларды күштің кең ауқымды жүйелері құрайды деп санайтын философиялық бағыт. Постструктуралистер структурализмге әртүрлі сын-ескертпелер білдіргенімен, олардың ортақ тақырыптары структурализмнің өзін-өзі жеткіліктілігін қабылдамауы, сондай-ақ оның құрылымдарын құрайтын екіұшты қарама-қарсылықтарды зерттеуді қамтиды. Осыған сәйкес, постструктурализм бұрыннан қалыптасқан, әлеуметтік тұрғыдан құрылған құрылымдар шеңберінде медиа (немесе әлемді) түсіндіру идеясын жоққа шығарады. Структурализм адам мәдениетін тілге негізделген құрылым арқылы түсінуге болатынын ұсынады. Нәтижесінде, бір жағынан нақты шындық, екінші жағынан шындық туралы абстрактілі идеялар, ал олардың арасында оларды байланыстыратын "үшінші деңгей" пайда болады. Осылайша, постструктуралистік сын мұндай түсіндіруден мағына жасау үшін, осы белгілердің анықтамалары жарамды және өзгермейтін деп (бұл жалған) есептеу қажет, сондай-ақ структуралистік теорияны қолданушы автор оларды толыққанды бағалай алу үшін осы құрылымдардан жоғары тұрып, бөлек екенін жорамалдауы мүмкін. Структуралистік ойлаудағы әмбебап шындықтарды жіктеуге бейімділігі мен қатаңдығы постструктуралистік ойлаудың жиі нысанасына айналады, бірақ ол белгілер арасындағы өзара байланыс арқылы құрылған шындық туралы структуралистік түсініктерге де сүйенеді. Роланд Барт, Жак Деррида, Мишель Фуко, Жиль Делез және Жан Бодрийярдың еңбектері көбінесе постструктуралистік деп сипатталса да, көптеген теоретиктер "постструктуралист" деген атаудан бас тартты.

Тарих

Постструктурализм 1960 жылдары Францияда структурализмді сынаған бағыт ретінде пайда болды. Ж. Г. Меркьордың сөзінше, 1960-шы жылдары көптеген көрнекті француз ойшылдарының арасында структурализмге қатысты күрделі, екіұшты қарым-қатынас дамыды.

Барт және метателдің қажеттілігі

"Симиология элементтері" (1967) еңбегінде Барт метатіл тұжырымын ұсынады, ол – мағына, грамматика сияқты ұғымдарды дәстүрлі (бірінші деңгейдегі) тілдің шектеулерінен арылып, жүйелі түрде талқылаудың бір жолы; метатілде сөздер мен тіркестердің орнына символдар қолданылады. Егер бірінші деңгейдегі тілді түсіндіру үшін бір метатіл қажет болса, онда тағы біреуі қажет болуы мүмкін, сондықтан метатілдер бірінші деңгейдегі тілдерді толығымен ығыстыра алады. Барт осы структуралистік жүйенің кері прогрессивті екенін көрсетеді: тілдің деңгейлері оны түсіндіретін метатілге сүйенеді, демек, деконструкцияның өзі метатілге айналу қаупі бар, осылайша барлық тілдер мен айқындамаларды сынға салуға ұшыратады. Барттың басқа еңбектері мәтіндерге қатысты деконструктивтік теорияларды дамытуға септігін қосты.

Джонс Хопкинстегі Дерриданың лекциясы

Постструктурализмді кейде қозғалыс деп атау себебі, Структурализмге қатысты сынның күшеюі АҚШ университеттерінде оған қызығушылық пайда болған кезбен бірге келіп жеткенімен байланысты. Бұл қызығушылық 1966 жылы Джонс Хопкинс университетінде "Сынның тілдері және адам туралы ғылымдар" атты коллоквиум өткізілуіне әкелді, оған Жак Деррида, Ролан Барт және Жак Лакан сияқты француз философтары шақырылды. Дерриданың осы конференциядағы "Адам ғылымдарындағы құрылым, белгі және ойын" атты лекциясы Структурализмге теориялық шектеулер қойған және структуралистік емес ұғымдармен теория құруға тырысқан алғашқы жұмыстардың бірі болды. Дерриданың эссесінің тақырыбындағы "ойын" ұғымы жиі жалпы ойын-сауық пен әзілге бейімділікке негізделген тілдік мағынада дұрыс түсінілмейді, ал Мишель Фуконың кейінгі еңбектерінде дамыған әлеуметтік құрылымдық тәсіл тарихи өзгерістердің тетіктерін ашып көрсету арқылы стратегиялық мүмкіндіктерді тудырады.

Постқұрылымдық және структурализм

Структурализм, 1950-1960 жылдары Францияда пайда болған зияткерлік қозғалыс ретінде, мәдени өнімдердің (мысалы, мәтіндердің) жасырын құрылымдарын зерттеді және лингвистика, психология, антропология сияқты салалардан алынған талдау концепцияларын осы құрылымдарды түсіндіру үшін пайдаланды. Структурализм бинарлық оппозиция концепциясын ұсынады, онда жиі қолданылатын қарама-қарсы, бірақ байланысты сөздер (немесе түсініктер) жиі иерархиялық түрде ұйымдастырылады; мысалы: Ағартушылық/Романтизм, еркек/әйел, сөйлеу/жазу, рационалды/эмоционалды, білдірілген/білдіруші, символдық/қиял, және шығыс/батыс. Постструктурализм, бір жұптағы басым сөздің бағынышты әріптесіне тәуелділігі туралы структуралистік пікірді қабылдамайды, және оның орнына білімді таза тәжірибеге (феноменологияға) немесе жүйелі құрылымдарға (структурализмге) негіздеу мүмкін емес деп санайды, себебі тарих пен мәдениет жасырын құрылымдарды зерттеуге әсер етеді, ал олар өз кезегінде субъективтікке және қате түсіндірулерге ұшырайды. Жиль Делез және басқалар бұл мүмкін еместікті сәтсіздік немесе жоғалту ретінде емес, керісінше, "қуаныш пен азаттық" себебі ретінде қарастырды. Постструктуралистік көзқарас бойынша, бір объектіні (мысалы, мәтінді) түсіну үшін, объектінің өзін және осы объектіні жасаған білім жүйелерін зерттеу қажет. Структурализм мен постструктурализм арасындағы шекаралардың бұлыңғырлығы, ғалымдардың өзін постструктуралист деп санаулары сирек кездесуімен күшейеді. Структурализммен байланысты болған кейбір ғалымдар, мысалы Ролан Барт пен Мишель Фуко, постструктурализмде де маңызды рөл атқарды.

Сын

Кейбір постструктуралистік емес бақылаушылар осы саланың қатаңдығы мен заңдылығына күмән келтірді. 1990 жылы американдық философ Джон Сэрл былай деді: "«Постструктуралистік» әдебиет теориясының таралуы, бәлкім, ақымақтық, бірақ қатаң салдарлары жоқ құбылыстың ең белгілі мысалы". Сол сияқты, 1997 жылы физик Алан Сокал "американдық академияның кейбір салаларында гегемония құрған постмодернистік/постструктуралистік мағынасыз сөздерді" сынға алды. Әдебиеттанушы Норман Холланд 1992 жылы постструктурализмді Соссюрдің тілдік моделіне сүйенгендігі үшін кемшілік деп санады, бұл модель 1950-ші жылдары күрт сынға ұшырап, көп ұзамай тіл білімі мамандары тарапынан тасталды: "Соссюрдің көзқарастары, менің білуімше, қазіргі тіл білімі мамандары емес, әдеби сыншылар мен кейбір философтар тарапынан қолданылады. [Соссюрдің қатаң ұстанымы] үлкен масштабта кино және әдебиет теориясында қателіктерге әкелді. Әдебиет теориясы бойынша ондаған кітаптарды кездестіруге болады, олар белгілер мен белгіленетіндерге толы, бірақ Чомскийге сілтеме жасайтындары санаулы ғана".