Кіріспе

Халықаралық әлеуметтік революционерлер ұйымы (1957–1972)

Ситуационисттік интернационал (СИ) – авангардтық суретшілер, зиялылар және саяси теоретиктерден құралған әлеуметтік революционерлердің халықаралық ұйымы. 1957 жылы құрылғаннан 1972 жылы тарағанға дейін Еуропада белгілі болды. Ситуационисттік интернационалдың интеллектуалдық негіздері негізінен либертариандық марксизм мен 20 ғасырдың басындағы авангардтық өнер қозғалыстарынан, әсіресе дадаизм мен сюрреализмнен туындады. Ситуационисттер тікелей өмірлік тәжірибе арқылы немесе шынайы тілектерді бірінші рет қанағаттандыру арқылы жеке өркендеуге, ал тауарлармен алмасу немесе тұтыну арқылы, немесе пассивті, екінші рет шеттетілу арқылы аралықта өркендеудің адамдар мен қоғамның өмір сапасына айтарлықтай және кең ауқымды зиян келтіретініне сенді. Ситуационисттер Карл Маркстің алғашқы жазбаларынан бері капитализмнің өзгергенін мойындады, бірақ оның капиталистік өндіріс тәсіліне жасаған талдауы негізінен дұрыс екенін сақтады; олар оның бөтендеу теориясы сияқты бірнеше классикалық марксистік ұғымдарды қайта қарастырып, кеңейтті. Ситуационисттік интернационал «ситуационизм» терминін қолдануға қарсы болды, Дебор оны «мағынасыз термин» деп атап, «қазіргі жағдайларды түсіндіруге арналған ілімді білдіретін ситуационизм деген нәрсе жоқ» деді. «Көрермендер қоғамы» еңбегінде Дебор идеологияны «әмбебаптыққа ұмтылудың абстрактілі еркі және оның иллюзиясы» деп тұжырымдап, оны «қазіргі қоғамда әмбебап абстракция және иллюзияның тиімді диктатурасы» деп сипаттады.

Шығуы (19451955)

Ситуационисттік қозғалыстың бастауы 1940-шы жылдардағы Парижде пайда болған румын текті француз ақыны және суретші Исидор Ису басқарған көркемдік және әдеби қозғалыс – Леттризмнің ішіндегі солшыл бағыт ретінде қалыптасты. Топқа Дадаизм мен Сюрреализмнің алдыңғы қатарлы әсері зор болды, олар осы ұғымдарға негізделген сындық теорияларды өнер мен мәдениеттің барлық саласына – әсіресе поэзияға, киноға, сурет салуға және саяси теорияға қолдануға ұмтылды. Андре Бретон бұл әрекетті қолдап, Combat газетінде кең пікірталас тудырған хат жариялады. 1952 жылы Леттрист қозғалысының солшыл қанаты, оның ішінде Дебор, Ису тобынан бөлініп, Парижде авангардтық суретшілер мен саяси теоретиктердің жаңа ұжымы – Letterist International-ды құрды. Бөлініс тікелей радикалды Леттристердің болашақ мүшелері Париждің Риц қонақ үйінде Чарли Чаплиннің «Рампы жарығы» (Limelight) фильміне арналған баспасөз конференциясын бұзғанда орын алды. Олар «Енді жалпақ табандылыққа жол жоқ!» деген тақырыптағы памфлет таратты, онда былай делінген: «Жарық шамдары, көрінетін дарынды мимнің макияжын ерітіп жіберді. Енді біз тек қана ашкөз, қарт адамды көріп тұрмыз. Үйіңізге қайтыңыз, мырза Чаплин». Ису бұл әрекетке наразылық білдірді, оның пікірінше Чаплин кинематография өнерінің ұлы тұлғаларының бірі ретінде құрметке лайық. Бөлініп шыққан топ оның туындылары енді өзекті емес деп санайтын, бірақ оларды «өз уақытында» бағалап, «бостандықтың ең маңызды көрінісі – құдайларды құлату, әсіресе олар бостандыққа өкілдік етуді қалағанда» деген сенімді білдірді, осы жағдайда режиссер Чарли Чаплин. Letterist International кезеңінде кейіннен ситуационисттік теорияның негізгі бөлігіне айналған көптеген маңызды ұғымдар мен идеялар қалыптасты. Топтағы мүшелер бірлесіп психогеографияның жаңа саласын құрды, оны «географиялық ортаның (мақсатты түрде ұйымдастырылған немесе емес) адамдардың сезімдері мен мінез-құлқына тигізетін әсерін зерттеу» деп анықтады. Дебор психогеография тұжырымдамасын дерива теориясымен кеңейтті, ол қалалық кеңістікте жоспарсыз саяхатты білдіреді, ол адамның айналасындағы орта тудыратын сезімдермен толықтай басқарылады, бұл әртүрлі аймақтардың психогеографиясын зерттеудің және картаға түсірудің негізгі құралы болып табылады. Осы кезеңде Letterist International девернменттің ситуационисттік тактикасын дамытты, ол қолданыстағы өнер немесе әдебиет туындыларын қайта өңдеу немесе жаңа контекстке енгізу арқылы оның мағынасын түбегейлі өзгертіп, революциялық мағына беруге бағытталған.

Құрылысы (19561957)

1956 жылы Летрист Интернационалының мүшесі Гай Деборд және Имджинист Баухаус халықаралық қозғалысының өкілі Асгер Жорн Италияның Альба қаласында еркін суретшілердің бірінші дүниежүзілік конгресін өткізіп, бірнеше көркем ұжымды біріктірді. Бұл жиын 1957 жылдың шілде айында Италияның Косио-ди-Арошиа қаласында ресми түрде құрылған Ситуационист Интернационалының қалыптасуына негіз салды. Пайда болған Интернационал – бұл өте шағын авангардтық ұжымдардың бірігуі болды: Летрист Интернационалы, Имджинист Баухаус халықаралық қозғалысы (COBRA-ның тармағы) және Лондон психогеографиялық қауымдастығы (дегенмен, Ансельм Яппе алғашқы төрт жылда топтың Йорн мен Дебордың айналасында құрылғанын айтады). Кейін Ситуационист Интернационалы Socialisme ou Barbarie сияқты басқа да топтардың идеяларын қабылдады. Топтың ең белгілі мүшесі Гай Деборд ұйымның де-факто көшбасшысы және ең көрнекті теоретигі болып есептелді. Басқа мүшелеріне теоретик Рауль Ванегем, голланд суретшісі Констант Ньювенхуйс, итальян-шотланд жазушысы Александр Трокки, ағылшын суретшісі Ральф Румни (Лондон психогеографиялық қауымдастығының жалғыз мүшесі, Румни құрылғаннан кейін көп ұзамай ұйымнан шығарылды), даниялық суретші Асгер Жорн (СИ-ден бөлінгеннен кейін Скандинавиялық салыстырмалы вандализм институтын құрды), архитектор және венгр көтерілісінің қатысушысы Аттила Котани және француз жазушысы Мишель Бернштейн кірді. Кейін Деборд пен Бернштейн үйленді. 1957 жылдың маусым айында Деборд Ситуационист Интернационалының манифестін жазды, ол «Жағдайлар құру туралы есеп» деп аталды. Бұл манифест Карл Маркстің «Капитал» еңбегін қайта қарастыруды жоспарлап, батыс елдерінде мәдени революцияны жақтады.

Өнерлік кезең (1958-1962 жж.)

ИС-тің құрылған алғашқы жылдары авангардтық көркемдік топтар ИС-пен ынтымақтастыққа түсіп, ұйымға қосыла бастады. SPUR тобы, неміс өнер ұжымы, 1959 жылдан бастап Ситуационисттік Интернационалмен жобалар бойынша бірлесіп жұмыс істеді, бұл топ 1961 жылы ИС-ке ресми түрде қосылғанға дейін жалғасты. ИС-дегі суретшілердің рөлі зор маңызға ие болды, әсіресе Асгер Жорн, Констант Ньювенхуис және Пино Галлицио. Көптеген келіспеушіліктер бөлінуге әкелді, мысалы: 1960 жылдың желтоқсанында Лондондағы Төртінші СИ конференциясында СИ-нің саяси мәні туралы талқылау кезінде SPUR тобының мүшелері революциялық пролетариатқа сене білудің негізгі ситуационисттік ұстанымымен келіспеді; олардың қызметі "ситуационисттік тезистерді жүйелі түрде дұрыс түсінбеу" негізінде салынды деген айып тағылды; сондай-ақ Spur #7 санында SPUR тобы мен СИ басылымдары туралы ортақ келісімге қиянат жасалды. Шеттеу SPUR тобының "принциптері, әдістері және мақсаттары" СИ-кілерден айтарлықтай өзгеше екенін мойындады. Алайда бұл бөліну басқа СИ-ден шығарылған жағдайлар сияқты жаулық жариялауға ұласпады. Шеттеуден кейін бірнеше ай өткен соң, неміс мемлекеті топқа қарсы сот процесін қозғаған кезде Дебор SPUR тобына құрметтерін білдірді, оны (Германияда) Екінші дүниежүзілік соғыстан бері пайда болған жалғыз маңызды суретшілер тобы деп атап, басқа елдердегі авангардтармен тең санады. Келесі маңызды бөліну 1962 жылы болды, онда СИ-дің скандинавиялық бөлімінің жетекшісі Жорген Нэш болған "Нашистер" ұйымнан шығарылды. Нэш 2-ші Ситуационисттік Интернационалды құрды.

Спектакль және оның қоғамы

Спектакль – Гай Дебордың 1967 жылы жарық көрген «Спектакль қоғамы» кітабында дамытылған ситуационисттік теорияның орталық ұғымы. Шешікті мағынасында, спектакль – бұқаралық ақпарат құралдары, олар «оның ең айқын және сыртқы көрінісі». Дебордың сөзіне қарағанда, спектакль қоғамы 1920 жылдардың аяғында пайда болған. Спектакльге жасалған сын – Карл Маркстің тауар фетишизмі, заттандыру және бөтендеу концепцияларының дамуы мен қолданылуы, сондай-ақ 1923 жылы Гьёрги Лукачстың оны қайта қарауы. Спектакль қоғамында тауарлар жұмысшылар мен тұтынушыларды басқарады, олардың тауарларды басқаруының орнына. Тұтынушылар – заттандырылған спектакльді пассивті түрде қабылдайтын қарапайым субъектілер. 1958 жылы «Ситуационист манифестінде» Дебор ресми мәдениетті «алдын ала дайындалған ойын» деп сипаттады, онда консервативті күштер радикалды идеялардың қоғамдық пікірталасқа тікелей қатысуына тыйым салады. Мұндай идеялар алдымен қарапайымдастырылып, залалсыздандырылып, содан кейін қауіпсіздікпен бағытталған қоғамға енгізіледі, онда оларды ескі үстемдік идеяларға жаңалық қосу үшін пайдалануға болады. Спектакльдің осы тәсілі кейде «қайта сіңіру» деп аталады, ал оған қарсы тұру тәсілі – «деторнмент».

Негізгі жұмыстар

Internationale Situationniste журналының негізгі француз нұсқасының он екі саны жарық көрді, әрқайсысы әртүрлі жеке тұлға немесе топтың редакциясымен шықты, олардың ішінде: Гай Дебор, Мохамед Дахоиу, Джузеппе Пино Галлицио, Морис Вайккарт, Констант Ньювенхуйс, Асгер Жорн, Хельмут Штурм, Атилла Котани, Йорген Нэш, Уве Лаузен, Рауль Ванегем, Мишель Бернштейн, Джеппсен Виктор Мартин, Ян Стрийбош, Александр Трокки, Тео Фрей, Мустафа Хаяти, Дональд Николсон Смит, Рене Ризель және Рене Вьет. Классикалық ситуационисттік мәтіндерге мыналар жатады: «Студенттік өмірдің кедейлігі туралы», Гай Дебордың «Көрермендер қоғамы» және Рауль Ванегемнің «Күнделікті өмірдің революциясы». СИ жазбаларының алғашқы ағылшыл тіліндегі жинағы, сапасы нашар және еркін аударылғанымен, Кристофер Грейдің редакциялаған «20 ғасырдан шығу» еңбегі болды. Кен Кнабб редакциялаған және аударған «Ситуационисттік интернационал антологиясы» ағылшыл тілінде бұрын жарияланбаған көптеген СИ құжаттарын қамтыды.

Марксизммен қарым-қатынасы

Марксистік дәстүрге берік негізделген Ситуационисттік Интернационал, троцкизмді, марксизм-ленинизмді, сталинизмді және маоизмді одан да солға қарай, және марксистік деп санайтын тұрғыдан сынға алды. Ситуационисттерде авторитарлыққа қарсы күшті ағым болды, олар Қытай мен Кеңес Одағының орталықтандырылған бюрократиясын капитализммен бірдей келекеледі. Дебордың "Көрермендер қоғамы" (1967) еңбегі ситуационисттік талдауды марксистік сын теориясы ретінде бекітті. "Көрермендер қоғамы" – ситуационисттердің басты және ең ықпалды эссесі ретінде танылады. Ситуационисттік Интернационалдың революция жөніндегі тұжырымы антикапиталистік, марксистік, жас гегельдік болды және 50-ші жылдардың басынан бастап, орнықты солшылдардан, антисталиндік және барлық репрессивті режимдерге қарсы ерекшеленді. Дебор 1967 жылғы жұмысын Маркс классикалық саяси экономиканы сынға алғанда қолданған алғашқы сөйлемнің қайта қарастырылған нұсқасымен бастады. Кейінгі эссесінде Дебор өзінің еңбегі Маркс еңбектерінен кейінгі ең маңызды әлеуметтік сын екенін айтты. Маркс капиталистік қоғамдағы байлық тауарлардың орасан зор жинақталуына дейін төмендегенін айтқандай, Дебор дамыған капитализмде өмір тамашалардың орасан зор жинақталуына дейін төмендегенін, жай көріністің жеңісін көрсетеді, онда "бұрын тікелей өмір сүргеннің бәрі жай ғана бейнелеуге айналды". Дебордың пікірінше, дамыған капиталистік қоғамдардың негізгі ерекшелігі болып табылатын тамашаның "ең айқын беткі көрінісі" жарнамалық бұқаралық ақпарат құралдарының маркетингтік кешенінде көрінеді. Маркс капитализмде өміріміз бен ортамыз үнемі азаяды деген тұжырымын дамыта отырып, Дебор капитализм осы азаюды жасыруға тырысатын жүйе – тамаша дейді. Дебор өмір сапасының нашарлауынан өзге, психикалық функцияларымыз өзгереді, санамыз нашарлайды, сондай-ақ білім де құлдырайды деп қосты. Тамашалық қоғамда білім қайшылықтарды сұрап-сору, талдау немесе шешу үшін емес, шындықты басу үшін қолданылады. Ситуационист теоретиктер Шығыс блогының жемқор бюрократиялық мемлекеттеріне қарсы, жеке тұлғаны күшейтуге мүдделі демократиялық жұмысшылар кеңестері мен жұмысшылардың өзін-өзі басқаруын қамтитын жұмыс әдістерін жақтады. Марксистік теорияның антиавторитарлық түсіндіруі кеңестік коммунистер мен либертариандық марксистік қозғалыстармен байланысты, олар өздерін кеңінен солшыл коммунизм деп атайды. Ситуационисттік Интернационал журналының соңғы саны (1969) 1968 жылғы мамыр оқиғаларын талдаған редакциялық мақалаға арналды. Гай Деборд жазған редакциялық мақала "Эраның бастауы" деп аталды, бұл ресейлік марксистік айлық журнал "Начало" ("Бастау") есіміне сілтеме болуы мүмкін. Грейл Маркустың сөзінше, кейбіреулер ситуационистер мен Иппилер арасында ұқсастықтар тапты. Бұрынғы ситуационистер Т. Дж. Кларк (сурет тарихшысы) және Дональд Николсон Смит (британдық бөлім) "орташа солшылдардың" "орнықты солшылдар" және олардың "солшыл пікір көшбасшылары" СИ-ді әдетте "нашар жас гегельдік" деп қарады. Дебор 1967 жылы жарияланған "Көрермендер қоғамы" еңбегінде анархистерге сынды баға берді. Журналдың соңғы, 12-ші санында ситуационистер спонтандық пен "ұйымдаспау мистикасын" "субанархизм" түрі деп қарастырып, қабылдамады:

Бұл пікірталасқа қатысудан шығарылатын жалғыз адамдар – қандай да бір субанархистік спонтандық атынан кез келген ұйымға қарсылық білдіретіндер және ескі қозғалыстың кемшіліктері мен шатастығын қайта жаңғыртатындар ғана. Олар – ұйымдаспау мистикасының жақтастары, тым ұзақ уақыт троцкишіл секталармен араласқан жұмысшылардың көңілі қалып, өмірлік қиындықтарға толы студенттер, большевиктік ұйымдық схемалардан шыға алмайтын жандар. Ситуационистердің ұйымдастыруға ұмтылысы анық – ситуационисттік ұйымның өмір сүруі осыны дәлелдейді. Өзіміздің тезистерімізге келісетінін жариялап, сонымен бірге СИ-ге түсініксіз спонтандықпен несие беретіндер оқу білмейді. Ситуационист Кен Кнаббтың сөзінше, Дебор марксизм мен анархизмнің кемшіліктері мен артықшылықтарын көрсетті. Ол "марксизм мен анархизм арасындағы ажырым екі жақты да қанағаттандырмады. Анархистер марксизмдегі авторитарлық және тар экономистік тенденцияларды дұрыс сынға алды, бірақ олар мұны көбінесе диалектикалық емес, моральдық, тарихи емес тұрғысынан жасады, соның салдарынан Маркс пен кейбір радикалды марксистер диалектикалық талдаудың монополиясына ие болды – ақыры ситуационистер либертариандық және диалектикалық аспектілерді қайтадан біріктірді".

Солшылдармен қарым-қатынасы

ИС солшылдардың бір бөлігінің, "орнықты солшылдардың" және "солшыл пікір көшбасшыларының" саяси әрекет моделіне қиындық тудырады. Олар ситуационисттік авангард өнер туындыларын саяси контекстен тыс қараумен шектеліп, немесе ситуационисттік саяси теорияны елемеді. Мысалы, Саймон Сэдлердің "Ситуационисттік қала" еңбегін қарастыруға болады.

Сын

Ситуационистерді сынаушылар олардың идеялары шын мәнінде күрделі де түсінуге қиын емес, бірақ ең болжаңда қарапайым ойлардың әдейі қиын тілде білдірілуі, ал нашар жағдайда тіпті мағынасыз екенін жиі айтады. Мысалы, анархист Чез Буфе «Анархист тыңда!» кітабында «көлеңкелі ситуационистік жаргон» анархистік қозғалыстағы маңызды мәселе екенін мәлімдейді. Андреа Гиббонс париждік ситуационистер өздерінің африкалық мүшелерінің тәжірибесін, практикалық немесе теориялық тұрғыдан қабылдамағанын айтады, мысалы, 1958 жылы Ле-Халльде психогеографиялық зерттеу жүргізіп жатқан Абдельхафид Хатибтің полиция қысымына ұшырауы осыны көрсетеді. Ол Парижде алжирліктерге жасалған қысым олардың қызметі мен ойлауына қаншалықты аз әсер еткенін атап көрсетеді. Бернштейн мен Дебор 1961 жылы Алжир соғысындағы бағынбау құқығы туралы декларацияға қол қойды, нәтижесінде полиция оларды тексеруге алды. Ол 1962 жылы Спур тобының қуылғанына қарсы Жакелин де Йонг, Йорген Нэш және Ансгар Элде жазған хатты келтіреді, ол сол кездегі Париждегі саяси қуғын-сүргінді көрсетеді. Гиббонс сондай-ақ Дебор мен Ванегемнің естеліктерінде алжирлік ситуационистер туралы ештеңе айтылмағанын сынап бағалайды.

Ықпал

Дебордың тамашаға жасаған талдауы теледидар саласында жұмыс істейтін адамдардың арасында, әсіресе Франция мен Италияда кең таралды; Италияда Антонио Риччидің «Striscia la notizia» сияқты ситуационист зиялылар жасаған телебағдарламалар, немесе Карло Фреццероның 1990 жылдардың басында «Italia 1» телеарнасының кестесі. 1960 және 1970 жылдары анархистер, коммунистер және басқа да солшылдар ситуационисттік ұғымдарды әртүрлі көзқарастармен үйлестіріп, түрлі интерпретациялар ұсынды. Мысалдар: Амстердамдағы «Provos»; Ұлыбританияда «King Mob», «Heatwave» журналының шығарушылары (соның ішінде кейінірек Ситуационисттік Интернационалдың ағылшын бөліміне қысқа мерзімге қосылған Чарльз Рэдклифф) және «Angry Brigade». АҚШ-та «Black Mask» (кейін «Up Against the Wall Motherfuckers»), «The Weathermen» және «Rebel Worker» топтары да осы идеяларды ашық түрде қолданды. Фредди Перлман, Боб Блэк, Хаким Бей және Джон Зерзан сияқты анархист теоретиктері СИ идеяларын марксизмнен алшақ, әртүрлі бағыттарда дамытты. Бұл теоретиктер көбінесе «Fifth Estate», «Anarchy: A Journal of Desire Armed» және «Green Anarchy» журналдарымен байланысты болды. 1980 жылдардың басында ағылшын анархисі Ларри Лоу «Spectacular Times» кішкентай кітаптар сериясын жариялады, оның мақсаты ситуационисттік идеяларды анархистік қозғалысқа оңай сіңіру болды. Кейінгі анархист теоретиктері, мысалы «CrimethInc.» ұжымы да ситуационисттік ықпалға ие екенін мәлімдейді. (Бертран өз атауын Испания Азамат соғысы кезіндегі сол атаумен белгілі анархистік армиядан алған). АҚШ-тың панк тобы «The Feederz» тікелей және саналы ықпал көрсеткені үшін мақталады. 1970 жылдардың соңында құрылған бұл топ, детурнементті кеңінен қолдануымен және ситуационисттік тақырыптарды көрсету арқылы аудиториясын қоздыру ниетімен танылды. Ситуационисттік ұғымдарға сілтеме жасайтын басқа музыкалық орындаушылар: «The Clash», «Pussy Riot», «Crass», «Tom Robinson Band», «Ian Dury», «X Ray Spex», «Sham 69», «Buzzcocks», «The Fall», «Patrik Fitzgerald», «Conflict», «The Royal Family and the Poor», «Angelic Upstarts», «Chaos UK», «Chaotic Dischord», «MDC», «Dead Kennedys», «Reagan Youth», «Chumbawamba», «Manic Street Preachers». Ситуационисттік теория 1990 жылдардың соңындағы хардкор панк сахнасында кең таралды, «Orchid», «His Hero Is Gone» және «CrimethInc.» сияқты топтар оны пайдаланды. Ситуационисттік идеяларды басқа авангардтық бағыттардың, мысалы, унилиализмнің және неоизмнің дамуында, сондай-ақ Марк Диво сияқты суретшілердің жұмыстарында да көруге болады. Кейбір хакерлік электрондық журналдар, «samizdat» сияқты, электрондық пошта және FTP арқылы ерте интернет желілері мен BBS арқылы таратылды және СИ-дан келген идеяларды цитаталады және дамытты. Олардың кейбіреулері: Францияда «N0 Way», «N0 Route», «UHF», ал АҚШ-та «Phrack», «cDc». Соңғы уақытта Томас де Зенготита сияқты жазушылар да қазіргі қоғамның тамашасы туралы ситуационисттік теорияларды қайталайды.