Кіріспе

Шындық туралы идеялардың өзгеруінің мәдени процесін білдіретін термин. Философия мен әлеуметтанудағы гиперреализм тұжырымы.

Гиперреализм – постструктурализмдегі шындық түсініктерінің эволюция процесін көрсететін ұғым. Бұл шындыққа сәйкес келетін белгілер мен символдардың, сондай-ақ консенсус шындығының тікелей қабылдаулары арасындағы шатасуды тудыратын мәдени жағдайға алып келеді. Гиперреализм – мәдениет пен медиада шындық туралы түсініктердің жинақылануы салдарынан, көбінесе шын деп есептелетін және ойдан шығарылған нәрселер тәжірибеде бірігіп, олардың арасындағы шекараны анықтау қиын болатын жағдай. Бұл термин француз философы Жан Бодриярмен ұсынылған. Оның постмодернистік еңбектері коммуникацияны зерттеу саласындағы ғылыми дәстүрге үлкен үлес қосты, бұл дәстүр кең ауқымды әлеуметтік мәселелерге тікелей қатысты. Постмодернизм 1960 жылдардағы әлеуметтік дүрбелең кезеңінде қалыптасты, оған бұрынғыдан келе жатқан нормалар мен әлеуметтік институттарға күмән тудырған әлеуметтік қозғалыстар түрткі болды. Постмодернистік көзқарас бойынша, шындық – әлеуметтік және мәдени қызмет арқылы жасалатын элементтері бар, фрагментті, толықтыратын және көп мағыналы жүйе. Консенсус шындығын құрайтын әлеуметтік шындықтар үнемі жасалып, қайта жасалады, белгілер мен символдарды кеңінен қолдану арқылы өзгеріп отырады, осылайша гиперреализмнің қалыптасуына үлес қосады.

Шығуы және қолданылуы

Постмодерндік семиотикалық гиперреализм тұжырымын Бодрияр «Симулякра және симуляция» еңбегінде дау тудырды. Бодрияр «гиперреализмді» «түп-негізі немесе шындығы жоқ модельдер арқылы туындаған» деп анықтады; сондай-ақ оның бұрынғы кітабы «Символикалық алмасу және өлімде» де айтылған. Гиперреализм – бастапқы анықтамасы жоқ бейнелеу, белгі. Бодриярдың пікірінше, осы теориялық күйдегі тауарлар Карл Маркс анықтағандай қолдану құнына ие емес, бірақ Фердинанд де Соссюр анықтағандай белгілер ретінде түсіндірілуі мүмкін. Оның ойынша, гиперреализм «нақты» мен оны бейнелейтін символдың шатасуынан немесе қосылуынан да асып түседі; бұл шын мәнінде жоқ нәрсені бейнелейтін символ немесе белгілер жиынтығын құруды қамтиды, мысалы, Санта-Клаус сияқты. Бодрияр Хорхе Луис Борхестің «Ғылымдағы дәлдік туралы» (бұл туралы Льюис Кэрроллдан алынған) мысалын келтіреді: картографтар жасаған карта өте егжей-тегжейлі болып, бейнелеу үшін жасалған нәрселердің үстінен жабылады. Империя құлағанда, карта ландшафтқа сіңіп кетеді. Оның айтуынша, мұндай жағдайда бейнелеу де, нақты да қалмайды, тек гиперреализм ғана қалады. Бодриярдың гиперреализм туралы идеясына феноменология, семиотика және Маршалл Маклюэн үлкен әсер етті. Бодрияр мен Эко «сұралғанда тұрақты немесе нақты сандар мен факторлар арқылы трансферттік айырмашылықтар арқылы топталатын шексіз және шексіз сандар» гиперреалистік сандардың немесе «стандартты емес нақты сандардың» шексіз болуы» екенін түсіндірді. Алайда Бодрияр Маклюанның «орталық – бұл хабар» деген әйгілі сөзін сынға алып, ақпарат өзінің мазмұнын жұтып қояды деп санайды. Ол сондай-ақ БАҚ пен шындық және олардың бейнелейтін нәрселері арасында айырмашылық бар екенін айтты. Дегенмен, Бодриярдың гиперреализм теориясы Маклюанның медиум теориясынан бір қадам ары қарай басады: «Медиумдағы хабардың ғана емес, сонымен қатар, дәл сол қозғалыста, медиумның өзі де, нақтылықпен бірге, гиперреалистік тұмандыққа сіңіп кетеді, онда медиумның анықтамасы мен нақты әрекеті анықталмайды». Американдық автор Мика Дунхам гиперреализм ұғымын одан әрі зерттей отырып, гиперреализмнің мақсаты – шындықты қалау және осы қалауды қанағаттандыру үшін тұтынуға дайын жалған шындықты жасау екенін айтады. Қазіргі батыс мәдениетімен байланысты, Умберто Эко және постструктуралистер қазіргі мәдениеттердегі негізгі идеалдар тілектер мен белгілі бір белгілер жүйесіне негізделгенін дәлелдейді. Гиперреалистік суретші Денис Петерсон шындықты адал көрсетпейтін, бірақ таныс белгілер мен бейнелерге қасақана баса назар аударды. Ол осы әртүрлі шындықтарды қазіргі мәдениеттің сублиминалды бейнелеріне біріктіріп, оларды өзінің туындыларында гиперреализм ретінде батыл түрде көрсетті. Шынайы қала көріністеріне және т.б. қатысты «өнер үшін өнер» көзқарасымен қанағаттанбай, Петерсон гиперреализмді әлеуметтік өзгерістердің құралы ретінде қарастырды және көбінесе тақырыптарында сыбайлас жемқорлық, құлдырау және геноцид сияқты мәселелерді көтеріп отырды. Калифорния университетінің Сан-Диегодағы профессоры Теменуга Трифонова, Бодриярдың мәтіндерін эпистемология емес, онтологияны айқындайтын мәтіндер ретінде қарастырудың маңызды екенін атап өтеді.

Маңыздылығы

Гиперреализм қазіргі мәдени жағдайларды түсіндіру үшін маңызды парадигма болып табылады. Тұтынушылық, белгілердің айырбас құнына (мысалы, X бренді адамның сәнді екенін көрсетеді, Y машинасы оның байлығын көрсетеді) сүйенгендіктен, гиперреализмді немесе гиперреалдық жағдайды құруға себеп болатын фактор ретінде қарастыруға болады. Гиперреализм сананы кез келген нақты эмоционалдық байланыстан айырып, оның орнына жасанды симуляцияны және түпкілікті бос мазмұнды қайта-қайта көшіруді ұсынады. Қорыта айтқанда (Бодриярдың өзі бұл сөзді қолдануға қарсы болса да), қанағаттану немесе бақыт нақты шындықпен байланыс орнатудың орнына, шындықтың уақытша симулякрын имитациялау және қайталау арқылы табылады. Гиперреализм жаңа тұжырым емес болғанымен, оның әсері қазіргі қоғамда күшейе түсті, оған жасанды интеллект, виртуалды шындық және нейротехнология (симуляцияланған шындық) сияқты технологиялық жетістіктер енгізілді. Бұл постмодернистік жағдайды тиімді түсіргенімен байланысты, әсіресе постмодернистік әлемдегі адамдар нағыз емес әлемдерді құру арқылы қызығушылық пен азғындық іздейді. Мәдениетімізде гиперреализмді пайдаланудың қауіптері бар; адамдар гиперреалистік бейнелерді үлгі ретінде қарастырып, қабылдауы мүмкін, бірақ бұл бейнелер міндетті түрде нақты адамдарды көрсетпейді. Бұл жетіспеушілікке немесе қол жеткізе алмайтын идеалға ұмтылуға әкелуі мүмкін. Дэниел Бурстин жұлдыздарға табынуды батырларға табынумен шатастырмау қажеттігін ескертеді: «Біз барлық нақты үлгілерден айырылып қалуға қауіпті жақындап келеміз. Біз атақты болғандықтан ғана емес, өздерінің ұлылығы үшін танымал болған адамдарды ұмытып жатырмыз». Ол Мұса, Одиссей, Эней, Иса, Юлий Цезарь, Мұхаммед, Жанна д'Арк, Уильям Шекспир, Джордж Вашингтон, Наполеон және Авраам Линкольн сияқты ежелгі батырлардың жоғалуына қайғырады, олардың бейнесін жасау үшін PR агенттіктері болған жоқ. Гиперреализмнің қауіптерін ақпараттық технологиялар да жеңілдетеді, олар тұтыну мен материализмді ынталандыру үшін оны қолдануға тырысатын үстем күштерге құралдар ұсынады. Қызығушылық пен азғындық іздеудегі қауіп мағынаның жоқтығында емес, Бодриярдың айтуынша, «біз мағынаға тойдық, ол бізді өлтіріп жатыр». Кейбір дереккөздер көрсеткендей, гиперреализм симуляциялардың шындық пен иллюзия арасындағы екіұштылықты қалай бұзатынын талдау арқылы постмодернистік қозғалысты түсінуге көмектеседі, бірақ бұл керістің өзіндік қарама-қайшылықтарын шешпейді.

Негізгі қарым-қатынастық тақырыптар

Гиперреализмге ең негізгі ұғымдар – симуляция және симулякр, алғаш рет Жан Бодрияр «Симулякра және симуляция» кітабында ұсынылған. Бұл екі термин Бодриярдың гиперреализм теориясымен байланысты, бірақ жеке-жеке ұғымдар болып табылады.

Эмоция

Симуляция – «нақтылық пен бейнелеудің» үйлесімімен сипатталады, онда бұл екеуінің қайсысы қайда аяқталып, қайсысы қайда басталатынын анықтап алу мүмкін емес. Симуляция енді территория, нақты нәрсе немесе субстанция емес; «Бұл – бастауы немесе шындығы жоқ нақтылықты модельдер арқылы жасау: гиперреальность». Бодриярдың айтуынша, симуляция енді физикалық кеңістікте өрін таппайды, ол физикалық шектеулермен белгіленбеген кеңістікте, яғни біздің ішкі әлемімізде, технологиялық симуляцияларда және т.б. жүзеге асады.

Гиперсұмдық

"Гипертизия" ұғымы ағылшын "Кибернетикалық мәдениетті зерттеу тобы" ұжымы түсіндіргендей, гиперреализм ұғымын "өздерін-өздері шындыққа айналдыратын ойдан туған нәрселер" ұғымын қамтиды. Ник Лэндтің өзінің сөзімен айтқанда: Гипертизия ұғымы "теориялық фантастика" ұғымымен де байланысты, онда философия, сындық теория және постмодернистік әдебиет нақты шындық туралы болжам жасайды және потенциалдықтар мен виртуалдылықтар туралы ұғымдармен жұмыс істейді. Мұндай ұғымның жиі келтірілетін мысалы – Уильям Гибсонның 1984 жылғы "Нейромансер" романында пайда болған киберкеңістік. Бұл виртуалдылық пен шындық арасындағы бірігудің ұғымы. 1990 жылдардың ортасына қарай осы ұғымның іске асуы интернет түрінде кең ауқымда көріне бастады.

Соңы

Шындық бұқаралық ақпарат құралдары мен технологияның дамуымен күмәндана бастады, бірақ гиперреальность кеңінен қолданылып, жаңа технология ретінде қабылдануымен бірнеше мәселелер мен салдар туындады. Жаңалықтардан бірдеңе естіп, оған сенбеудің өзі қиын, ал оқиғаның суретін көріп немесе кез келген нәрсені өз сезіміңмен бағалап, жаңалықтың шындыққа сәйкес келіп-келмейтінін анықтау мүлдем қиын – бұл гиперреализмнің бір салдары. Біріншісі – аудиторияға әсер ету үшін түрлі симуляциялар қолданылып, нәтижесінде ойдан шығарылғанды шындықтан ажырату мүмкін болмайды, бұл қарастырылып отырған мәселенің шындық дәрежесіне әсер етеді. Тағы бір кемшілік – біз көретін нәрселердің әсеріне түсу мүмкіндігі. Аудитория суреттің артында тұрған тұлғаның идеологиясына қарай түрлі хабарларды түсіндіре алады. Осының салдарынан билік – бұқаралық ақпарат құралдары мен адамдарды бақылаумен теңеседі. Мысалы, мәшһүр адамдардың суреттері түсіріліп, өңделіп, содан кейін жұртшылыққа көрсетіледі. Сөйтіп, жұрт мәшһүр адамдарды олардың шын келбетіне емес, көріп білгендеріне қарай бағалайды. Бұл олардың мүлдем басқаша көрінуіне алып келуі мүмкін. Мәшһүр адамдардың дене бітімін өзгерту мен өңдеудің нәтижесінде жасөспірімдер арасында хирургиялық операциялар көбейіп, өз бағасын жоғалту жағдайлары жиі кездеседі. Шындыққа қауіп төнгендіктен, гиперреальность үшін де осындай нәтиже болуы мүмкін.

Мәдениетте

Қоғам тұтынушылық мәдениетке көшкен сайын, еркін нарық экономикасы мен медиа және коммуникация технологияларының жетістіктері осы дамуды гиперреализмге қарай бағыттады. Жаңа медиа технологияларының пайда болуы және қазіргі замандағы медианың маңыздылығы артуы гиперреализмнің енгізілуі мен әсері арасындағы байланысты күшейте түсуде. Web 1.0-ден Web 2.0-ға, содан кейін Web3-ке өту процесі гиперреализмге қарай ұмтылу ретінде зерттелді. Гиперреализмнің қарапайым деңгейінде Web 1.0 ақпаратты тегін жүктеу және оқу үшін құрылған, оқырмандар қажетті тақырыптарды іздеуге мүмкіндік алған; Yahoo, Google және MSN – Web 1.0-ның мысалдары. Instagram, TikTok және Messenger – бұл Web 2.0 платформалары, олар бұрынғы оқу платформасын өзара әрекеттесу платформасына айналдырды. Web3 – виртуалды әлемді Filecoin және метаәлем сияқты орталықтандырылмаған және дербес басқарылатын орталарға толық интеграциялауға мүмкіндік беретін жаңа платформа. Медиа мен гиперреализмнің әсері арасында тығыз байланыс бар. Бұл жасанды және нақты шындық арасындағы шекараны бұлыңдатады, оған тап болған адамдардың күнделікті өміріне әсер етеді. Гиперреализм шындықты оның имитациясынан ажырату қабілетінің жоқтығын көрсетеді, сондықтан жаңалықтар, әлеуметтік желілер, радио және теледидар сияқты медиа құралдары нақты шындықтың бұрмалануына себеп болады. Бодриярдың пікірінше, уақыт өте келе гиперреализмге ұшырау институттардың консервативті көзқарасынан шатасу мен хаосқа әкеледі, нәтижесінде жекеленің, өзгешеліктің және мінез-құлқының жойылуына соқтырады, бірақ осы институттардың тірегі болып қала береді.

Әлеуметтік желілер мен қоғамның имиджін қалыптастыру

2000-жылдардың басында смартфонның пайда болуымен онлайн және нақты әлемдегі қатысу біртұтас ұғымға айналды. Адамның цифрлық іздері көбінесе оның өмірінен гөрі, оның жеке басы туралы көбірек ақпарат береді. Өйткені адамдардың мінез-құлқы интернетте заңдық шектеулерсіз өзгеріп, анархистерге қауіпсіз бейімделген ортаға айналды. Соңғы онжылдықтарда әлеуметтік желілердің қоғамдағы рөлі артып, онлайн имидж жасау – қалыпты стандартқа айналды. Twitter қоғамдық тұлғалардың өзін-өзі таныстыруымен қатар, корпорациялар үшін хабар таратудың маңызды құралына айналды. COVID-19 пандемиясы кезеңінде интернеттегі гиперреалистік орта күрт өзгерді, тіпті 2021 жылы Италия қор биржасына әсер етті. Әлеуметтік желілерде құрылған гиперреализмнің күші мен эмоционалдық әсері соншалық, оның сапасы әлеуметтік шындыққа ауысып, құндылықтар жоғалып, мансаптар қиын жағдайға түсіп жатыр. Әлеуметтік желілерде білдірілген эмоциялар нақты негіздері мен ақпараттары болмаса да, көптеген салаларға тікелей әсер етеді. Әлеуметтік желілердің күнделікті өмірге енуімен, интернеттегі оқиғалар мен нақты өмірдегі шындық арасындағы шекаралар нашарлап, гиперреализмнің түбіне жете барады. "Squid Game" сериалы интернетте гиперреалистік жағдай жасады, миллиондаған адамдар шоу туралы өз сезімдерімен бөлісіп, тіпті оның ойындарын ойнап, көрсетілген іс-шараларды қайталады. Гиперреалистік жағдай соншалықты тиімді құрылды, адамдар корей мәдениетінің ерекшеліктерін қабылдап, бірақ оның емес, шоудың еңбегін мойындады; олар шоу осы ойындарды жасады деп сенді. Бұл Бодриярдың шындықсыз шындық моделі туралы түсінігін көрсетеді, себебі ойдан шығарылған телешоу нақты оқиғалар мен тәжірибелерді тудырып, нақты мәдени мағынаны жойды. Калифорния штатының Лос-Анджелес қаласындағы Голливуд таңбасы да осыған ұқсас ұғымдарды тудырады, бірақ ол гиперреализмнің бір қыры – медиа өндірісін басты мақсат еткен қаланың құрылуының символы болып табылады. Әлеуметтік желідегі блогерлердің көбеюі "әңгіме айту" трендіне жол ашты, онда жазушылар өткен оқиғаларын баяндайды, көбінесе маңыздылығын арттыру үшін оларды асыра сипаттап, драматизациялайды. Бұл тренд шындықты виртуалды әлеммен араластырады, өйткені көрермендер жазушының өміріне қатысқандай сезінеді және оның аудиториясы үшін жасаған бейнесімен сәйкестендіреді. Қазіргі әлеуметтік желілер 40 жыл бұрын жаңалықтар мен басқа да ақпарат көздері ұсына алмаған мүмкіндік береді: жаңалықтарды бөлісу ғана емес, сонымен қатар жаңалықтар жасау. Бұны одан әрі дамыту үшін TikTok адам сияқты анимацияланған тұлғалар, ерекше тұлғалық қасиеттері, жасанды әлеуметтік байланыстары және жеке қызығушылықтары бар жасанды интеллект шоттарын көрсетті. Алғаш адамдар жасаған, қазір кез келген ықпалдан тәуелсіз, бұл ЖА-ның туындылары Бодрияр сипаттағандай, төрт өлшемді модельдеудің жағдайын көрсететін үлкен жанкүйерлерге ие. Көрермендер мен танымалдылыққа ұмтылу арқасында әлеуметтік желідегі блогерлер мен жазушылар мағыналы және нақты жаңалықтар жасауға қызығушылық танытпайды, керісінше, шындық пен жалған онлайн-наративтердің шекарасын бұзатын үлкен реакция тудыратын әңгімелеу әдістерін пайдаланады.

Диснейленд

Умберто Эко және Жан Бодрияр екеуі де Диснейлендті гиперреализмнің мысалы ретінде келтіреді. Эконың пікірінше, Диснейленд, мысалы, Басты Көшесі және толық өлшемді үйлерімен, "толыққанды шынайы" көріну үшін жасалған, саяхатшылардың қиялын "таңғажайып өткенге" жетелейді. Бұл жалған шындық иллюзия тудырады және адамдарға осы шындықты сатып алуды ыңғайлы етеді. Диснейлендте технология мен жасалған атмосфераның "табиғаттан да шынайы сезім бере алатынына" сенуге мүмкіндік беретін жүйе жұмыс істейді. Диснейлендтің "жалған табиғаты" біздің қиялымызды қанағаттандырады және нағыз өмірде арманға айналады. Осы әлемде ештеңе шын емес деген идея бар. Ешбір нәрсе түпнұсқа емес, барлығы шындықтың шексіз көшірмелері. Біз симуляциялардың шындығын елестете алмаймыз, сондықтан қиял мен шындық бірдей гиперреаль болып табылады, мысалы, суасты кемесі және Миссисипи өзеніндегі саяхат сияқты көптеген симуляцияланған аттракциондар. "Диснейлендтің қиялы шын да емес, жалған да емес: ол шындықтың фантазиясын кері жаңарту үшін құрылған қорқыту машинасы. Осы қиялдың осалдығы, балалық дегенерациясы қайдан туындады? Бұл балалар әлемі болуы керек, бізді ересектердің "нақты" әлемде екеніне сендіру үшін және олардың нағыз балалық екендігін жасыру үшін, бала сияқты әрекет етуге баратын ересектердің арасында осы балалық сезім кең таралған."

Мысалдар

1999 жылғы «Экзистенция» фильмінде ойын дизайнері Алегра Геллер өзі жасаған виртуалды шындық ойынын ойнап жатқанда қаскөйлердің мақсатына айналады. 1999 жылғы «Оныншы қабат» фильмі – заманауи компьютерлік симулятордағы кісі өлтіру жұмбағы, ИЖ-ның утопиялық идеалдарындағы меншік және зорлық-зомбылықты зерттейді. 2008 жылғы «Синекдокс, Нью-Йорк» фильмінде басты кейіпкер Кейден Котардтың өмірі оның өмірі туралы қойылымның декорациясы ретінде салынған қоймада өтеді, бұл шындық пен симуляция арасындағы шекараны жояды. 2014 жылғы «Бердмен» фильмінде театр режиссері қойылымын мүмкіндігінше шынайы етуге тырысып, адамдардың жарақаттануына себеп болады. Кейіпкерлер мен оқиға орындары цифрлық түрде жетілдірілген немесе толығымен CGI арқылы жасалған фильмдер (мысалы, «300», онда фильмнің барлық түсірілімі көк/жасыл экранның алдында өтті, барлық декорациялар қосылды). «Механикалық апельсин» романында Алекс: «Нағыз әлемнің түстері экранда көргенде ғана шынайы болып көрінеді» дейді, ол Людовико әдісінен өтетін кезде. Мұқият күтіммен бапталған бақ (табиғаттың гиперреальды бейнесі). Тарихи немесе қазіргі «фактілердің» кеңінен таралған нұсқалары (мысалы, QI-дан «Жалпы білімсіздік», онда сұрақтардың жауаптары айқын болғанмен, шындығында қате). Кәсіби спортшылар – адамның супер, жеңілмейтін нұсқалары. Көптеген әлемдік қалалар мен орындар нақты негіздегі функционалды орындар ретінде дамымаған, олар құдайдан жаралғандай (лат. creatio ex nihilo): Блэк-Рок-Сити; Диснейленд; Дубай; Флоридадағы Селебрейшн; Канкун және Лас-Вегас. Телевизия мен кино (әсіресе «реалити-шоулар»), олардың қиял әлемін құруы және көрерменнің осы қиял әлемімен байланысуына байланысты. Қазіргі тренд – күнделікті өмірді әсте сахналап көрсету. Дүкеннің ішкі жағы толық жабдықталған және тамаша көрінеді, бұл іс жүзінде бар тауардан көп тауар бар деген сезім тудырады. Қол жеткізуге болмайтын серіктейдің симулякры ретінде қолданылатын жоғары сапалы секс-кукша. Жаңадан салынған ғимарат немесе затты ескі етіп көрсетуге немесе ескі затты қайта жасауға арналған, бұл ескіру немесе қартаю сезімін береді. Мысалы, «Жаңадан туған қуыршақтар». Жасанды тілдер (мысалы, E Prime) немесе жойылған диалектілерді «қайта құру». Second Life, онда RL (нақты өмір) курстары мен конференциялардың платформасы болғанда немесе нақты әлемдегі өзара әрекеттесулерге әкелгенде шекара бұлыңқы болады. Әлсіз виртуалды шындық. «Ингольд Эйрлайнз» атты фантастикалық авиакомпания. Vaporwave музыкалық жанрының туындылары көбінесе ақпараттық революцияның пародиісі арқылы гиперреализм тақырыбын қамтиды. Пластикалық хирургияны сұлулықтың синтаксисінде «табиғи» мен «жасанды» арасындағы шекараны жоятын бет-әлпеттің құрылысы деп сипаттауға болады. Ерлер мен әйелдердің өңделген суреттері; мысалы, Dove’s Campaign for Real Beauty. «Petscop» бейне ойыны. ChatGPT дұрыс немесе қате, тіпті шындық пен жалғанды араластыра алатын жауаптарды сенімді түрде жасай алады. Мысалы, ол мысық сөзі S әріпінен басталады деп толыққанды дәлелдеді, бірақ эсседен бастап кездейсоқ әңгімеге дейін әртүрлі форматтарды қолдана алады. Қараңыз: Галлюцинация (жасанды интеллект).