Кіріспе

Метафизиканың шегінен тысқары нәрселерді зерттейтін философия немесе псевдофилософия.

Патафизика – француз жазушысы Альфред Жарри (1873–1907) өнеге ретінде ғылымды пародизациялау мақсатымен ойлап тапқан "философия". Оны анықтау немесе нақты шектеуге келмейді, сондықтан оны "қиял шешімдерінің ғылымы" деп сипаттаған.

Кіріспе

Патафизика – Жарридің «Доктор Фаустрол, патафизик, оның істері мен ойлары» романында баяндалғандай, әжуалық ғылыми стильде, пароди және жалған ғылымның ишараларымен білдірілген ұғым. Мұнда Жарри нақтылықтың қалыпты түсініктерімен тәжірибе жасады. Тағы бір анықтама бойынша, «патафизика» – «өнер, ғылым немесе махаббаттың күшейтілген көзі арқылы көрінетін нәрселердің нақты немесе қиял табиғатын шындық ретінде қабылдап, оны өмір сүруге болатын идея». Жарри «патафизиканы» бірнеше мәлімдемелер мен мысалдар арқылы анықтайды, оның ішінде ол – «қиялмен сипатталатын объектілердің қасиеттерін олардың сыртқы белгілеріне символдық түрде жатқызатын, қиял шешімдерді зерттейтін ғылым». Патафизикамен айналысатын адам – патафизик немесе патафизист.

Анықтамалар

Патафизиканың бір анықтамасы: "метафизикадан тыс әлемдегі қиял құбылыстарын зерттейтін философия немесе ғылым саласы; ол қиялды шешімдердің ғылымы". Жан Бодрияр патафизиканы "біздің әлеміздің қиялды ғылымы, артық, пародикалық, шектен тыс әсерлердің қиялды ғылымы, әсіресе бос кеңістік пен мағынасыздықтың артықтығы" деп анықтайды. Патафизиканың жүзден астам анықтамасы бар. Кейбір мысалдар төменде келтірілген.

Этимология

Патафизика сөзі грек тілінен алынған, "метафизикадан жоғары" деген мағынаны білдіретін сөз тіркесі немесе өрнек – τὰ ἐπὶ τὰ μεταφυσικά (tà epì tà metaphusiká). Бұл сөздің өзі Аристотельдің "Метафизика" кітабының атауының – τὰ μετὰ τὰ φυσικά (tà metà tà phusiká) – айлакер түрленуі болып табылады. Жарри орфографияда апострофты қолдануды міндеттеді, "патафизика" және "патафизикалық" деп жазуға бұйырды, қарапайым сөз ойынынан (каламбурдан) аулақ болу үшін. "Патафизик" немесе "патафизик" деген сөздер мен "патафизикалық" деген сөйлесім апострофты қамтуы тиіс емес. Тек Жарридің ғылымы туралы сөз қозғалғанда ғана "патафизика" сөзі апострофпен жазылуы керек. Патафизика термині – метафизиканың паронимі (француз тіліндегі сөз ойынының бір түрі). Апостроф патафизиканың мағынасына немесе айтылуына ешқандай әсер етпейтіндіктен, терминнің осылай жазылуы – оқырманға әртүрлі сөз ойындарын естіртуге немесе білуге мүмкіндік беретін айлакерлік белгі. Бұл сөз ойындарының мысалдары, Жарри зерттеушілері Кит Бомонт және Роджер Шаттак түсіндіргендей, patte à physique ("физика табаны"), pas ta physique ("сенің физикаң емес") және pâte à physique ("физика пастасы") болып табылады.

Тарих

Термин алғаш рет Альфред Жарридің "Гиньол" пьесасының мәтінінде 1893 жылдың 28 сәуірінде "L'Écho de Paris littéraire illustré" журналында жарияланды, бірақ бұл сөздің Рендегі лицейдегі сол мектеп әдебиеттерінен туындағаны болжамдалады, осы әдебиеттер Жарриді "Ubu Roi" шығармасын жазуға итермеледі. Жарри осы "ғылымның" аталары деп Ибикратты және армян Софротатты санады.

Патафизика колледжі

Патафизика колледжі 1948 жылы Парижде (Франция) құрылды. Колледждің мақсаты – «білімді және пайдасыз зерттеулермен айналысатын қоғам». («Пайдасыз» сөзі «керексіз» дегенмен мағынасы бірдей.) Колледждің ұраны – Eadem mutata resurgo («Мен өзгергенімен сол күйінде қайта тірілемін»). Колледждің тұрақты басшысы – Боссе де Наге (Староста) көмекшісі болып табылатын, жылжымайтын куратор доктор Фаустролл: екеуі де ойдан шығарылған. Вице-куратор – колледж иерархиясындағы «бірінші және ең жоғары тұрған жанды тұлға». 2018 жылдан бастап вице-куратор қызметін Лондон Патафизика институтының және Bookartbookshop дүкенінің өкілі Таня Пейксото атқарып жүр. Ол 2014 жылы Опах, Барон Молет және доктор Сандомирден кейін, Ұлылық Лютемби – крокодилдің орнын басу үшін сайланды. Жан Кристоф Аверти 1990 жылы сатрап болып тағайындалды. Колледждің жарияланымдары, әдетте Viridis Candela («жасыл шам») деп аталады, оларға Cahiers, Dossiers, Subsidia Pataphysica және 2021 жылдың қыркүйегінен бастап Spéculations кіреді. Колледждің белгілі мүшелерінің қатарында Марсель Дюшан, Жоан Миро, Эжен Ионеско, Ноэль Арно [fr], Жан Кристоф Аверти, Рене Даумал, Люк Этьен, Франсуа Ле Лионне, Жан Лескур, Реймонд Кено, Борис Виан, Жак Карлеман, Ман Рэй, Макс Эрнст, Джулиен Торма, Роджер Шаттук, Граучо, Чико және Харпо Маркс, Филипп де Шерисей, Роландо Вильязон, Фернандо Аррабал және Гэвин Брайарс бар. Оулипо колледждің кіші комитеті ретінде құрылды.

Патафизика колледжінің бөлімдері

Франция әрқашан патафизикалық әлемнің орталығы болғанмен, әлемнің әртүрлі қалаларында оның ізбасарлары бар. 1966 жылы Хуан Эстебан Фассиоға Collège de 'Pataphysique және оның шетелдегі институттарының картасын салу тапсырылды. Колледж 1975-2000 жылдар аралығында қоғамдық қызметін тоқтатты, бұл кезең оның жасырынуы деп аталды. Бірақ сол жылдары Германия, Швеция, Швейцария, Канада, Нидерланды және тағы да көптеген елдер патафизиканың халықаралық деңгейде таралуы қайтарылмас екенін көрсетті. 1950 жылдары Батыс жарты шарындағы Буэнос-Айрес және Еуропадағы Милан алғашқы патафизикалық институттарға ие болған қалалар еді. 1960 жылдары Лондон, Эдинбург, Будапешт және Лиеж, сондай-ақ көптеген басқа еуропалық қалалар да осы үрдіске қосылды.

Чехословакия

Коммунистік дәуірде Чехословакияда шағын топ патафизиктер PAKO, яки Патафизикалық Коллегия деген журнал шығарды. Жарридің пьесалары елдің астыртын философиялық ортасына терең әсер етті.

Лондондық патафизика институты

Лондон патафизика институты 2000 жылдың қыркүйегінде ағылшын тілді әлемде патафизиканы тарату мақсатымен құрылды. Институттың түрлі жарияланымдары бар, оның ішінде журнал да бар, және ол алты бөлімнен тұрады: Сублиминалды бейнелерді зерттеу бюросы, Хирсутизм және Погонотрофия комитеті, Догма және теория бөлімі, Потассон бөлімі, Қайта құру археологиясы бөлімі және Патенттік кеңсе. Институтта патафизикалық мұражай мен мұрағат та бар, сондай-ақ 2002 жылы Энтони Хэнкок суреттері мен мүсіндерінің көрмесі ұйымдастырылды. Лондон патафизика институтының ресми оркестрі – Лондон снорклинг командасы. Питер Блегвад 2011 жылдан бері Лондон патафизика институтының президенті қызметін атқарып келеді.

Патамеканикалық мұражай

Musée Patamécanique – Род-Айленд штатының Бристоль қаласында орналасқан жеке музей. 2006 жылы құрылған, ол тек алдын ала келісім бойынша достарына, әріптестеріне және кейде сыртқы бақылаушыларға ашық. Музей автомат театры мен қызығушылықтар кабинетінің араласуы ретінде ұсынылады және «патафизикадан» әсер алған көркемдік тәжірибе мен зерттеу саласы – Патамеханиканы көрсететін туындыларды қамтиды. Көрмелерге ән салатын аниматроникалық суырлар тобы, музейдің мәлімдемесі бойынша әлемдегі ең үлкен автоматтандырылған фенекистоскоп, иіс сағаты, ән салатын аниматроникалық бұлбұлдардан жасалған люстра, Undigestulator (қабылдаған тағамды қайта құрастыратын құрылғы), жержаңғақ үлкейтіп өсіруші, сизигистикалық болжамгер, эролин (24 дюймдік голографиялық құлақ, скрипкада ойнайды) және бал арасының арманын жазатын машина кіреді.

"Вильнюс қаласындағы Патафизика институты

2013 жылдың мамыр айында Литваның Вильнюс қаласында «Патафизика институты» ашылды.

Тұжырымдамалар

Клинамен – атомдардың болжамсыз бұрылысы, ақын Кристиан Бек оны «мүмкіндігінше ең кішкентай ауытқу, одан да үлкен айырмашылық тудыруға қабілетті» деп атайды. Мысалы, Джарридің мердресі, («надандық») бұрылысы. Антиномия – бір-бірімен қарама-қайшы нәрселер. Ол заттардың екі жақтылығын, эхо немесе симметрияны, жақсылық пен жамандықты бір уақытта көрсетеді. Хугилл түрлі мысалдар келтірді, соның ішінде плюс-минус, Фауст тролі, Халдерн аблу, «иә, бірақ», «ха-ха» және парадокс. Сизигия – сизигия бастапқыда астрономиядан келген және үш аспан денесінің түзу сызықта орналасуын білдіреді. Патафизикалық контексте бұл – ойын сөз. Ол әдетте нәрселердің бірігуін, күтпеген және таңғаларлық жағдайды сипаттайды. Серендипитет – жай ғана кездейсоқ кездесу, бірақ сизигияның ғылыми мақсаты бар. Бек Джарридің дененің орталыққа құлауы, бос кеңістіктің периферияға қарай көтерілуінен артық емес болуы мүмкін екенін айтады. Абсолют – трансцендентті шындық идеясы. Аномалия – аномалия ерекшелікті білдіреді. Джарри былай деді: «Патафизика ерекшеліктерді басқаратын заңдарды зерттейді және осы ғаламға қосымша түсіндірме береді». Бек оны «ережелердің жұмыс істемеуін қамтамасыз ететін, ережелердің жасырылған бөлігі» деп атайды. Патафора – патафизикаға негізделген ерекше ұзартылған метафора. Джарри «патафизика метафизикадан да алыс, себебі метафизика тұрақты шындықтан алыс» деп мәлімдегендей, патафора метафорадан да алыс, метафора бейнелі емес тілден де алыс болатын сөздік конструкция жасауға тырысады.

Патафизикадан әсер алған еңбектер

1960 жылдары патафизика түрлі көркем өнер салаларында, әсіресе поп-арт пен халық мәдениетінде түсінік принцип ретінде пайдаланылды. Патафизикалық дәстүрдегі туындылар көбінесе олардың жасалу процесіне баса назар аударады, ал осы процестерде кездейсоқтық элементтері немесе кез келген таңдаулар жиі маңызды рөл атқарады. Бұл суретші Марсель Дюшан мен композитор Джон Кейджтің таңдамалы туындыларында жақсы көрінеді. Осы шамада, Ситуационисттер Интернационалының мүшесі және патафизик Асгер Йорн, патафизиканы жаңа дін деп сипаттады.

Музыка саласында

"Битлз" тобының "Абби Роуд" альбомындағы "Максвеллдің күміс балғасы" әнінде "патафизикалық ғылым" Максвелл Эдисонның алғашқы құрбаны Джоанның оқу бағыты ретінде айтылады. Ron 'Pate's Debonairs тобының тұңғыш альбомы, онда Реверенд Фред Лейн (винилде алғаш рет пайда болған), "Raudelunas' Pataphysical Revue" (1977) деп аталады, бұл тікелей театрлық қойылым. "The Wire" журналындағы бір мақалада: "Ешбір жазба Альфред Жарридің 'жанды құбыжыққа айналдыру' деген ниетін орындауға осылай жақын болған емес, тіпті оған ұмтылған да емес" делінген. "Пейт (патафизикалық апострофқа назар салыңыз) және Лейн Алабама штатының Таскалуза қаласындағы Рауделунас өнер ұжымының маңызды мүшелері болды. де Монфорт университетінің профессоры Эндрю Хугилл патафизикалық музыканы тәжірибелік тұрғыдан зерттейді. Ол Sonic Arts Network CD сериясы үшін "Pataphysics" жинағын жасады, ал 2007 жылы UHRecordings оның "Pataphysical Piano; The sounds and silences of Andrew Hugill" атты музыкасын шығарды. Британдық прогрессивті рок-тобы Soft Machine өзін "Патафизика колледжінің ресми оркестрі" деп атады және 1969 жылғы "Volume Two" альбомында "Pataphysical Introduction" I және II бөлімдерін ұсынды. Жапондық психоделикалық рок-тобы Acid Mothers Temple 1999 жылы шыққан "Pataphisical Freak Out MU!!" альбомында осы тақырыпқа сілтеме жасайды. Лос-Анджелестегі шуар поп тобы Autolux екінші альбомы "Transit Transit"-те "Science of Imaginary Solutions" әнін жариялады. Композитор Гавин Брайарс 1974 жылдан бері Collège de 'Pataphysique мүшесі, 2001 жылы регент болып тағайындалды және 2015 жылы патафизикалық Жаңа жылдық кеште E. P. 143 (7 қыркүйек 2015 vulg.) Трансценденттік сатрап атанды. Патафизикалық хабар тарату қоры (1972 жылы құрылған, 2015 жылы таратылған) Санта-Круста (Калифорния) KUSP радиостанциясын құрды, ол сол кездегі дәстүрлі емес радио бағдарламаларын ұсынды.

Бейнелеу өнерінде

1962 жылы американдық суретші Джеймс Э. Брютон абстрактті экспрессионизм стилін дамытты, оны Graffiti Pataphysic деп атады. 2014 жылы Филадельфияда Брютонның патафизикамен байланысты жұмыстарының шолуы көрсетілді. Американдық суретші Томас Чаймс Джарридің патафизикасына қызығушылық танытты, бұл оның өмір бойына созылған құмарлығына айналды және суретшінің көптеген шығармашылық жұмыстарына әсер етті. 2000 жылы канадалық суретші, жазушы және ғалым Мирель Перрон «Феминистік патафизика зертханасын» құрды. «Феминистік патафизика зертханасы» Калгаридегі Никл өнер музейінде, «Жаңа галереяда» және «Страйд галереясында» көрсетілді. 2010 жылы американдық суретші Кевин Феррейра шындықтың құрылымдары үшін ойдан шығарылған шешімдерді визуальды зерттеуді бастады (патафизика = пата-өнер). Бұл зерттеудің нәтижесінде SpektrumMEK көрмесі өтті, ол SpektrumMEK: A pataphysical gestation to the birth of Lil' t кітабына енгізілді. Лос-Анджелесте орналасқан «Қияли ғалымдар лигасы» патафизикаға негізделген интерактивті эксперименттермен айналысатын көркемдік ұжым. 2011 жылы олар Лос-Анджелестегі қазіргі заманғы өнер мұражайында бірқатар жобалар көрмесін ұйымдастырды. Берлинде тұратын британдық суретші және Париждегі Collège de 'Pataphysique-дегі Катахимия және болжамды металлургияның регенті Брайан Рефин Смит көбінесе патафизикаға негізделген немесе одан әсер алған өнер туындыларын көрсетеді және патафизикалық шараларда өнер көрсетілімдерін өткізеді. Ол 2017 жылы Чехияның Злин қаласында өткен Patadata көрмесіне қатысқан неміс және чех суретшілерінің тобының құрамында болды.

Онлайн көркем әдебиеттер

SCP Foundation-да патафизикалық ұғымдарға сілтеме жасайтын бірнеше мақала бар, мысалы SCP 2747 ("Төмендегідей, жоғарыда да"), онда патафизикалық шындық "метафикциялық повество қабаттары" ретінде сипатталады және аталған аномалия оларды жою үшін повестволарға өрлейді. "Патафизика" мақалалары көбінесе Foundation-ның құрылымдық сипатымен айналысады. Мысалы, SCP 3309 ("Біз жоғалып бара жатқанда, қайда барамыз?") - бұл Foundation ғалымдарының нақты веб-сайттың мақалаларды жою мүмкіндігін пайдаланып, мәселелі SCP нысандарын жоюға тырысуы. Немесе SCP 5999, осы кезде SCP Foundation өздерінің ойдан шығарылған екенін біліп, меметикалық өлтіру агентін қолдануға тырысады, яғни SCP 5999. Бұл SCP, SCP 001 "Деректер базасының" жалғасы ретінде қарастырылады, ол жедел ұстау протоколы ZK 001 Alpha-мен аяқталады, ол авторлар – патафизикалық тұлғаларды жоюға немесе залалдауға бағытталған, ал SCP 5999 осы мақсатқа арналған меметикалық құрал.

Сәулет саласында

Ле Корбюзье Джарридің еңбектеріне қызығушылық білдірді.