Кіріспе

Қарызкор мен кредитордың борышкердің мүлкіне қатысты заңды құқығы (кепілдік).

Қаржы саласында кепілдік – борышкердің кредиторға берген заңды құқығы, борышкердің мүлкіне (әдетте кепілдік деп аталады) қатысты, егер борышкер төлемді жасаудан немесе кепілдік берілген міндеттемелерді орындаудан бас тартса, кредиторға мүлікке жүгінуге мүмкіндік береді. Кепілдік мүддесінің ең көп таралған мысалы – ипотека: адам үй сатып алу үшін банктен ақша алады және үйге ипотека береді, егер қарызды қайтарудан бас тартса, банк үйді сата алады және түскен қаражатты қарыздың қалдық бөлігіне қолданады. Кепілдік мүдделерінің көпшілігі тараптардың келісімімен жасалса да, заң бойынша кепілдік мүддесінің туындауы да мүмкін. Мысалы, көптеген юрисдикцияларда автомобильді жөндеуші, жөндеу құны үшін автомобильге кепілдік алады. Бұл кепілдік тараптар арасында ешқандай келісім болмаған жағдайда заң бойынша туындайды. Кепілдік мүдделерінің көпшілігі мүліктің иесі өз қарызын қамтамасыз ету үшін береді. Бірақ, адам басқа біреудің қарызы үшін кепілдік ретінде өз мүлкіне кепілдік беруі де мүмкін (жиі үшінші тараптың кепілдігі деп аталады). Сонымен, ата-анасы баласына берілген бизнес-несиені қолдау үшін үйіне кепілдік бере алады. Сол сияқты, кепілдіктердің көпшілігі қарызды немесе басқа тікелей қаржылық міндеттемелерді қамтамасыз ету үшін қолданылады. Бірақ кейде кепілдік қаржылық емес міндеттемені қамтамасыз ету үшін беріледі. Мысалы, құрылыста орындау кепілдемесі қаржылық емес міндеттемелердің орындалуын қамтамасыз етуі мүмкін. Кепілдіктің пайда болуы мүмкін түрлері және олар беретін құқықтар елден елге өзгереді.

Негізгі себептері

Қамтамасыз етілген кредитор борышкер міндеттемелерін орындамаған жағдайда кепілдікке қатысты құқықтарын жүзеге асыру үшін кепілдік алады. Егер борышкер банкрот болса, қамтамасыз етілген кредитор үлестіру кезінде кепілсіз кредиторлардан басымдық алады. Адамдардың мүлікті кепілге беруінің басқа да себептері бар. Екі тарапты қамтитын акционерлік келісімдерде (мысалы, бірлескен кәсіпорында) акционерлер кейде банктердің өз қарыздарын өтеу үшін ғана емес, сонымен қатар басқа банктердің компанияға несие бермейтінін қамтамасыз ету үшін компаниялардан өзгермелі кепілдіктерді алуы мүмкін; осылайша компанияға несие берудегі монополияны ұстап тұратын банкке артықшылық береді. Кейбір экономистер кепілдіктердің және жалпы қамтамасыз етілген несиелендірудің пайдалылығына күмән келтіреді. Жақтастары қамтамасыз етілген кепілдіктер несие беруші үшін тәуекелді азайтады және оған төмен пайыз ставкасын ұсынуға мүмкіндік береді, осылайша қарыз алушы үшін капитал құнын төмендетеді деп санайды. Керісінше, кепілдік мүддесі бар кредиторлар қаржылық қиындыққа тап болған, бірақ әлі де жаңарып, табысты болатын компанияларды жоюы мүмкін. Қамтамасыз етілген несие берушілер алаңдап, кепілдікті ертерек орындап, маңызды активтерді қайтарып алып, компанияны банкротқа мәжбүрлеуі мүмкін. Сонымен қатар, көптеген банкроттық жүйелердің жалпы қағидаты кредиторларға тең қарау (немесе pari passu) болып табылады, ал қамтамасыз етілген кредиторларға белгілі бір активтерге артықшылық беру банкроттықтың тұжырымдық негізін бұзады. Кепілдікке қатысты күрделірек сын-тегеуріндер кепілсіз кредиторлар төлемсіз қалған жағдайда аз сома алатынын, бірақ олар жоғары пайыздық мөлшерлемелерді талап ету арқылы өтемақы ала алатынын көрсетеді. Алайда, көптеген кепілсіз кредиторлар өздерінің "пайыздық мөлшерлемелерін" жоғарылата алмайтындықтан (азаматтық талапкерлер, қызметкерлер), компания осы түзетулерді жасай алмайтын кредиторлардың зиянына арзан несиеден пайда көреді. Осылайша, осы тараптардан қамтамасыз етілген қарыз алушыларға құн ауысады. Көптеген банкроттық заңдар өзара қарыздарды өтеуге мүмкіндік береді, бұл белгілі бір кредиторларға (банкрот борышкерге де ақша берері барларға) артықшылықты жағдай береді. Кейбір елдерде "еріксіз" кредиторларға (мысалы, зиян келтіру құрбандарына) да артықшылықты мәртебе беріледі, ал басқаларында қоршаған ортаға қатысты талаптарға тазалау шығындарына ерекше артықшылықты құқықтар қарастырылған. Қамтамасыз етілген несиелендіруге қатысты ең көп айтылатын сын – егер қамтамасыз етілген кредиторлар негізгі активтерді алып қоюға және сатуға рұқсат алса, таратушы немесе банкроттық басқарушы бизнесті жалғасып жатқан кәсіпорын ретінде сату мүмкіндігін жоғалтады және бизнесті бөліп сатуға мәжбүр болуы мүмкін. Бұл кепілсіз кредиторларға әлдеқайда аз кіріс әкелуі мүмкін және барлық қызметкерлердің жұмыстан босатылуына әкеледі. Осы себепті көптеген юрисдикциялар банкроттық жағдайында қамтамасыз етілген кредиторлардың құқықтарын жүзеге асыру мүмкіндігін шектейді. АҚШ-та 11-тарау бойынша кредиторларды қорғау, кепілдіктерді орындауға толығымен тыйым сала отырып, кәсіпорындарды жалғастыруға бағытталған, бірақ кредиторлардың құқықтары есебінен, және осы себепті жиі сынға ұшырайды. Ұлыбританияда әкімшілік бұйрықтың әсері ұқсас, бірақ кредиторлардың құқықтарына қатысты қолданылу аясы және шектеулер азырақ. Еуропалық жүйелер көбінесе кредиторларға қолдау көрсетуші ретінде танылады, бірақ көптеген Еуропалық юрисдикциялар қамтамасыз етілген кредиторлар өз құқықтарын жүзеге асыру үшін сақталуы тиіс мерзімдерге шектеулер қояды. Кредиторлардың құқықтарын қолдауға ең көп бейім юрисдикциялар оффшорлық қаржы орталықтарында орналасқан, олар кепілдік берілген кредиторларға басымдық берілген құқықтық жүйеге ие болу арқылы банктерді оффшорлық құрылымдарға арзан несие беруге ынталандырады және осылайша бизнесті арзан қаражат алу үшін пайдалануға шақырады деп үміттенеді.

Түрлері

Қауіпсіздік мүдделері кез келген түрдегі мүлікке тіркелуі мүмкін. Заң мүлікті екі санатқа бөледі: жеке мүлік және жылжымайтын мүлік. Жылжымайтын мүлік – жер, оған бекітілген ғимараттар және осы жерге байланысты құқықтар. Жеке мүлік жылжымайтын мүліктен өзге барлық мүлік ретінде анықталады.

Теңгерімді ипотека

Тең ипотека екі түрлі жолмен туындауы мүмкін: негізгі активтерді беру арқылы толыққанды рәсімделмеген заңды ипотека ретінде, немесе ипотеканы тең ипотека ретінде арнайы құру арқылы. Сенімгерлік қордағы бенефициардың мүддесі сияқты тең құқықтарға салынған ипотека, кез келген жағдайда тек теңдік бойынша ғана болады. Кейбір заңнамаларға сәйкес, меншік құжаттарын жай ғана сақтауға беру тең ипотека тудыруы мүмкін. Қазір Англияда жерге қатысты мұндай тәжіриба жойылған, бірақ көптеген заңнамаларда компания акцияларын осылай, акция куәліктерін сақтауға беру арқылы кепілге салуға болады. Жалпы алғанда, тең ипотека толыққанды заңды ипотекамен бірдей әсер етеді, екі ерекшелік болмаса. Біріншіден, тең құқық болғандықтан, ипотека туралы хабардар емеген адал сатып алушы оны құн төлеу арқылы жоя алады. Екіншіден, ипотекаға салынған мүлікке заңды құқық кепілгерге тиесілі болмағандықтан, ипотеканы өндіріп алу сияқты шараларды қолдану үшін қосымша қадамдар қажет болады.

Заң бойынша ипотека

Көптеген юрисдикциялар мүлікті ипотекаға берушіге мүліктің меншік құқығын берусіз, белгілі бір активтерді ипотекаға беруге рұқсат береді. Көбінесе, заңмен реттелген ипотекалар жерге, тіркелген ұшақтарға және тіркелген кемелерге қатысты болады. Жалпы айтқанда, ипотекаға алушы дәстүрлі заңды ипотекада болғандай бірдей құқықтарға ие болады, бірақ оны күшіне енгізу тәсілі әдетте заңмен реттеледі. Гипотека, немесе "сенімді сақтау қағаздары" – бұл активтерді нақты тапсырудың орнына, құжатты немесе меншік құқығын растайтын басқа да құжаттарды беру арқылы кепілге салудың сирек кездесетін түрі. Гипотека көбінесе төмендегі кепілдікпен байланысты (мысалы, жүкқұжаттары), онда жүкқұжаты кепілдік беруші тараппен бекітіледі, егер кепілдік төленбесе, ол жүкқұжатын тапсыру арқылы мүлікті талап ете алады.

Әділ ақы

Белгілі бір теңгерімдік талап кепілдік беруші тарапқа борышкердің міндеттемелерін орындамауы жағдайында белгілі бір активке жүгінуге (немесе иеленуге) құқық береді, бұл сату арқылы немесе қабылдаушыны тағайындау арқылы күшіне енгізіледі. Бұл активтер бойынша қолданылатын ең көп таралған кепілдік түрі. Техникалық тұрғыдан алғанда, талап (немесе "жай ғана" талап) сот араласуынсыз күшіне енгізу құқығын қамти алмайды, себебі ол талап етілген активке меншік құқығын беруді қамтимайды. Егер талап осы құқықты қамтитын болса (мысалы, қабылдаушының жеке сатуы), онда ол шын мәнінде теңгерімдік ипотека болып табылады (кейде ипотека арқылы талап деп аталады). Бұл айырмашылыққа көп мән берілмейді, сондықтан "талап" термині көбінесе теңгерімдік ипотеканы да қамтиды. Теңгерімдік талап – иелік етуді қажет етпейтін кепілдік түрі, және талап алушы (талап иесі) талап етілген мүлікті өзінде ұстауға міндетті емес. Егер талапқа тең кепілдік жеке тұлға (корпоративтік ұйымнан гөрі) берсе, ол әдетте сату шарты ретінде жазылады және қолданыстағы сату шарты заңнамасымен реттеледі. Ирландия, Англия және Уэльстегі Сату шарты заңдарындағы қиындықтар жеке тұлғалардың жылжымалы талаптар жасауын дерлік мүмкін емес етеді.

Жылжымалы төлем

Айналатын кепілдер кристалдасқаннан кейін (әдетте, кепіл берушіге қарсы тарату ісі басталган кезде) тұрақты теңгерімді кепілдермен ұқсас әсер етеді, бірақ оған дейін олар "айналып тұрады" және кепіл берушінің ешқандай активіне тікелей бекітілмейді, сондай-ақ кепіл беруші оларды еркін пайдалануға немесе иеліктен шығаруға құқылы болады. АҚШ-тағы эквиваленті – жылжымалы кепіл, ол жылжымалы кепілден айырмашылығы, кез келген қарызкер, тек корпоративтік ұйымдар ғана емес, бере алады.

Кепіл

Кепіл (кейде ломбардтық кепіл деп те аталады) – иелік құқығына негізделген кепілдіктің бір түрі, сондықтан кепілге берілген активтер кепілге алушыға (кепілгерге) физикалық түрде тапсырылуы тиіс. Кепілдіктер көбінесе сауда компанияларында (әсіресе, тауар саудасында) қолданылады, сондай-ақ ломбардтар да оны пайдаланады. Олардың ескі көрінісіне қарамастан, ломбардтар реттелген несие индустриясы болып табылады. Кепілгер кепілдік міндеттемелерді белгіленген мерзімде (немесе келісім болмаған жағдайда, ақылға қонымды мерзімде) орындамаған жағдайда, жалпы құқық бойынша сату құқығына ие болады. Егер сату құқығы қолданылса, кепілгер кепіл берушіге кепілдік міндеттемелерді төлегеннен кейін қалған соманы есеппен беруі керек. Кепіл кепілгерді тағайындау немесе кепілдік мүлікті сот арқылы иелену құқығын бермейді. Егер кепілгер кепілге берілген активтерді сатуға немесе оған құқығы жоқ кезде басқаға беруге тырысса, ол кепіл беруші алдында айналымға байланысты жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Кепілдіктің басты кемшілігі – кепілгердің физикалық иелігін қажет етуі, бұл кәсіпкерлік субъектісі үшін парадокс тудырады. Егер кепілгер мен кепіл беруші бір ғимаратта орналаспаса, кепілге берілген мүлік кепіл берушіге бизнесін жүргізу және кепілгерге төлеу үшін табыс табу үшін қолжетімді болмайды. Көптеген елдердің заңгерлері бұл мәселені шартылы сату және сенімхаттар (төменде қараңыз) сияқты креативті тәсілдермен шешуге тырысты, бірақ нәтижелері әртүрлі болды.

Заңдық кепілдік

Көптеген жалпы құқық жүйелерінде заңды кепілдік негізгі міндеттемелердің кепілі ретінде материалдық активтерді физикалық иелену құқығын қамтиды. Кейбір юрисдикцияларда бұл иелік ету кепілдігінің бір түрі болып табылады, және активтерге иелік ету құқығы кепілдік алған тарапқа берілуі және олармен сақталуы тиіс. Иелік ету кепілдігі болған жағдайда, құқық толығымен пассивті болады. Иелік ету кепілдігі болған жағдайда, кепілдік алған тарап (кепілдік беруші) активтерді сатуға құқығы жоқ – тек оларды төленгенге дейін қайтарудан бас тартуға құқығы бар. АҚШ-та кепілдік иелік етусіз кепілдік болып табылуы мүмкін. Көптеген заңды кепілдіктер заң бойынша туындайды (жалпы құқық немесе заң арқылы). Дегенмен, келісімшарт арқылы заңды кепілдік беруге болады. Соттар кепілдік алған тарапқа мұндай келісімшартта сату құқығын беруге болатынын растады, бірақ мұндай құқыққа қатысты сот практикасы шектеулі, және мұндай құқықты жүзеге асыруға қандай шектеулер мен міндеттер жүктелетінін анықтау қиын.

Теңгерімдік кепілдік

Әділеттік кепілдіктер – белгілі бір жағдайларда заңмен ғана туындайтын, кепілдік мүддесінің шамалы беймәлім түрлері. Академиялық тұрғыдан алғанда, олардың туындауына себеп болатын жағдайлардың артында нақты біріктіретін принцип жоқ сияқты. Әділеттік кепілдік негізінен әділеттік жүктеме ретінде қолданылады және тек белгілі жағдайларда ғана туындайды (мысалы, мүлікке қатысты төленбеген сатушының кепілдігі – әділеттік кепілдік; теңіз кепілдігі кейде әділеттік кепілдік деп есептеледі). Кейде компанияның құрылтай құжаттарында компанияның өзінің акцияларына кепілдік құқығы бар екендігі көрсетілсе, бұл ереже әділеттік кепілдік ретінде қолданылады деп саналады. Егер бұл талдау дұрыс болса, онда бұл әділеттік кепілдіктердің келісім арқылы емес, заңмен туындайтын ережеге қатысты жалғыз ерекшелік болуы мүмкін.

Шартты сату

19-ғасырдың соңында және 20-ғасырдың бірінші жартысында АҚШ-та кең таралған кепілдіктің тағы бір түрі – шартты сату, қазіргі АҚШ заңгерлері сатып алу сомасымен қамтамасыздандырылған кепілдік (PMSI) деп атайтын құқықтың алғашқы түрі болды. Ол сол дәуірде кредиторлар арасында екі себеппен танымал болды. Біріншіден, АҚШ штаттарының көпшілігі борышкерлерді қорғау мақсатында жылжымалы мүлікті кепілге алуға қатысты көптеген қиын шектеулер енгізді (бір кезде борышкерлер түрмелері таратылғанмен, сол кездегі көптеген адамдардың естелігінде сақталған еді), екіншіден, сол дәуірдегі АҚШ штаттарының барлығында өсімқорлыққа қарсы қатаң заңдар болды. Шартты сату, кемінде бастапқыда, осы екі мәселеден де босатылған деп есептелді. Кредиторлар мен олардың адвокаттарының ықпалымен АҚШ соттары бірте-бірте толыққанды, шартсыз сату мен шартты сату арасындағы ерекше техникалық айырмашылықты қалыптастырды. Толыққанды сатуда сатушы сатып алушының қарапайым кепілсіз кредиторына айналатын болса, шартты сатуда тауарлардың сатылуы белгілі бір шартқа (мысалы, бағаны бөліп төлеу) байланысты болатын. Осылайша, сатып алушының маңызды шартты бұзуы сатушыға келісімшартты тоқтатылған деп жариялауға, алдыңғы жағдайды қалпына келтіруге және тиісінше тауарды қайтарып алуға мүмкіндік берді. Сатып алушы бұзушылық жасағандықтан, ол төленген бағаның қандай да бір бөлігін қайтару құқығынан айырылды, немесе бұл төлемдерді тауарды пайдалану үшін жалға алудың қарапайым түрі деп қарастыруға болады. Шартты сату өнеркәсіптік жабдықтар мен тұтыну тауарларын қаржыландыру үшін танымал болғандықтан, АҚШ штаттарының заң шығарушылары 20-ғасырдың басында оларды реттеуді бастады, нәтижесінде олар көп ұзамай бұрынғы кепілдік түрлерімен салыстырылатын күрделілікке ие болды, олардан қашу үшін олар қолданылған еді.

Қауіпсіздік мүддесі мен жалпы міндеттеме

Кейбір міндеттемелер тек нақты белгіленген мүлікке кепілдікпен қамтамасыз етіледі, ал борышты өтеу бойынша жауапкершілік тек сол мүлікпен шектеледі, борышкерге қосымша талаптар қойылмайды. Мұндай міндеттемелер "қайта талап етуге жатпайтын міндеттемелер" деп аталады. Басқа міндеттемелер (яғни, қайта талап етуге жататын міндеттемелер) қарыз алушының толық кредитімен қамтамасыз етіледі. Егер қарыз алушы төлемдерді орындамаса, кредитор борышкерді банкроттыққа түсіруге мәжбүрлей алады, ал кредиторлар борышкердің барлық активтерін бөліседі. Борышкердің кредиттік тарихына, активтің сапасына және актив бойынша міндеттемелерді борышкердің міндеттемелерінен бөлуге мүмкіндік беретін құрылымның болуына байланысты, біреуіне арналған пайыздық ставка екіншісінен жоғары немесе төмен болуы мүмкін.

Кемелділік

Қауіпсіздік мүдделерінің толыққандылығы әртүрлі юрисдикциядағы заңгерлерге әртүрлі мағына береді. Англия заңында толыққандылықтың заңдық немесе сот шешімімен анықталған мағынасы жоқ, бірақ ғалымдар оның кепілдік мүддесінің негізгі активке бекітілуіне қатысты екенін айтты. Басқалары бекіту – жеке құқықтық ұғым екенін, ал толыққандылық – үшінші тараптарға қарсы кепілдік мүддесінің күшін қамтамасыз ету үшін қажетті кез келген қадамдар екенін нақты дәлелдеді. АҚШ заңында толыққандылық әдетте кепілдік мүддесінің басқа кредиторларға немесе тараптарға, оның ішінде борышкер банкрот болған жағдайда банкроттық әкімшісіне қарсы күшін сақтау үшін қажетті кез келген қадамдарды білдіреді. Екінші анықтама коммерциялық практикада жиі қолданылады және осыған басымдық беруге болады, себебі дәстүрлі ағылшын заңдық қолданысының мақсаты салыстырмалы түрде сирек кездесетін нақты заңды кепілдікпен байланысты (басқа қауіпсіздік мүдделерінің көпшілігі активке бекітілу үшін қосымша қадамдарды қажет етпейді. Кепілдік мүдделері жүкталған тараптың төлем қабілетсіздігі жағдайында міндетті түрде тіркеуді талап етеді).

"Қарапайым қауіпсіздік"

Тараптар коммерциялық мағынада кепілдік қамтамасыз ететін, бірақ активтерге меншік құқығын тудырмайтын бірқатар басқа да шаралар қолдануы мүмкін. Мысалы, кепілдік алушыға нысанаға қатысты өкілеттік беру немесе шартты опция ұсыну, меншік құқығын сақтау шартын пайдалану немесе мерзімі көрсетілмеген беру құжаттарын жасау мүмкін. Бұл тәсілдер кепілдік алушыны қорғауға көмектессе де, олар келісімге қатысты активтерге меншік құқығын бермейді және борышкер банкротқа түскен жағдайда тиімділігі шектелуі мүмкін. Активті тікелей беру арқылы кепілдік эффектін қайта жаңартуға да болады, мұнда актив кепілдік міндеттемелер өтелгеннен кейін қайта беріледі. Кейбір заң жүйелерінде мұндай шаралар ипотека ретінде қарастырылуы мүмкін, бірақ көптеген заң жүйелері тараптарға өз мәмілелерін қалағанша сипаттауға мүмкіндік береді. Мұның кең таралған мысалдары – қолма-қол ақшалай соманы қамтамасыз ету үшін акциялық қарызды немесе репо келісімін пайдалану арқылы қаржыландыру, сондай-ақ меншік құқығын беру шарттары (мысалы, ISDA негізгі келісіміне қосымша ретіндегі ағылшын құқығы бойынша "өткізу" нысанындағы несиелік қолдау, кепілдік беретін CSA-ның басқа түрлерінен өзгеше).

Еуропалық Одақ

Кепілдік алу және оны күшіне енгізу туралы заңдар елдерге қарай өзгеше, және олар жалпы құқық немесе азаматтық құқық негізінде құрылған-құрылмағандығына байланысты. Еуропалық Одақта Қаржылық кепілдіктер туралы директива қаржылық кепілдікті қамтамасыз ету үшін иемденуді (appropriation) қарастырады. Біріккен Корольдікте бұл 2003 жылғы Қаржылық кепілдіктер туралы келісімдер (No.2) ережелері арқылы енгізілді, онда ипотекаға алынған активтер «қаржылық кепілдік» болып табылады және ипотекалық құжат осы ережелердің қолданылуын көздейді. Иемдену – бұл ипотека алушыға активтерге құқық беруге мүмкіндік беретін тәсіл, бірақ ол ипотека берушіге олардың нарықтық құны бойынша есеп беруге міндетті (бұл ипотекалық құжатта көрсетілуі керек), сонымен бірге сотқа жүгіну қажеттілігі болмайды. 2009 жылы Құпия кеңесінің Сот комитеті ағылшын құқығы тұрғысынан былай шешім қабылдады:

Иемдену – бұл мүлікті алып тастауға қарағанда сатуға жақын. Бұл, әдетте, кепілдік алушының өзіне, келісілген бағалау рәсімі арқылы анықталған бағаға сатуы болып табылады. Жарамды иемдену үшін кепілдік алушы акцияның тіркелген иесі болуы міндетті емес. Коммерциялық талаптар иемдену құқығын пайдалану ниетін көрсететін, кепілдік берушіге хабарланған нақты әрекетті талап етеді. Ағылшын құқығы бойынша иемдену жүзеге асырылған жағдайда, теңдік бойынша көмек алу принциптері 2013 жылы Cukurova Finance International Ltd v Alfa Telecom Turkey Ltd ісінде айқындалды.

АҚШ (Бірыңғай коммерциялық кодекс)

1940-жылдардың аяғында АҚШ заңгерлер қауымдастығы дәстүрлі ортақ құқық ережелерінің ескіргенін және ешқандай пайдалы мақсатқа қызмет етпейтініне келісімге келді. Олар кредитордың қамтамасыз етілген мүліктің дұрыс түрін таңдауы туралы қажетсіз сот процестерін тудырды. Қамтамасыз етілген мүліктің әртүрлі түрлерінің дамуының себебі, бір жағынан, көптеген судьялардың адамға, шаршудан немесе ойсыздықтан барлық жеке мүлкін қарызға кепіл ретінде беруінің дұрыс емес екендігіне сенуі болды, ал екінші жағынан, борышкерлер мен кредиторлар қалаған нәтижеге жету үшін кез келген құралдарды қолдануға тырысты, тіпті әртүрлі жеке мүлікті қамтамасыз ету үшін бірнеше кепілдіктерді жасауға дейін. Бұрынғы ағылшын соттарының осындай кепілдіктерді алаяқтық мәмілелер деп қарап, олардың қазіргі индустриалды экономикада заңды қолданылуын мойындамауы да мәселе болып тұрды. Сондықтан, кепілдіктерді қорғау тарихы соттардың кең ауқымды кепілдіктерді күшіне енгізуге қарсылығы борышкерлерді кредиторларға қаржыландыруға ынталандыру ретінде беруге тырысуын тоқтатпайтынын және олар тиісті жағдайда әлеуметтік тұрғыдан пайдалы екенін көрсеткендіктен, кепілдіктерді қорғау заңын мүмкіндігінше анық әрі қарапайым ету дұрыс шешім болды. Нәтижесінде Бірыңғай коммерциялық кодекстің (БКК) 9-бабы пайда болды, ол жеке мүліктің кепілдіктерін реттейді (тұрақсыз мүлікке қатысты емес) және борышкердің мүлкіне төлемді немесе міндеттемені орындауды қамтамасыз ететін құқық ретінде кепілдік құқығының бірыңғай тұжырымдамасын белгілейді. 9-бап 50 штат, Колумбия округі және көптеген аумақтарда, бірақ толыққанды өзгерістерсіз қабылданды. 9-бапқа сәйкес кепілдік келісім-шарт арқылы жасалады, онда борышкер қарыз немесе басқа міндеттеме үшін кепілдік ретінде өзінің мүлкін ұсынады. Кепілдік иесіне белгілі бір жағдайлар туғанда, мысалы, қарызды төлемеген жағдайда мүлікке қатысты түзету шараларын қабылдау құқығы беріледі. Кредитор негізгі міндеттемені өтеу үшін мүлікті иелігіне ала алады. Иесі мүлікті мемлекеттік аукцион арқылы немесе жеке сату арқылы сатады және түскен қаражатты негізгі міндеттемені өтеу үшін қолданады. Егер түскен қаражат негізгі міндеттемеден көп болса, борышкер артық сомаға құқылы. Егер түскен қаражат жеткіліксіз болса, кепілдік иесі жетіспеушілік туралы сот шешіміне құқылы, осы шешім арқылы иесі толық соманы өндіріп алу үшін қосымша сот процесін бастауы мүмкін, егер бұл АҚШ-тағы көптеген ипотекалық несиелер сияқты қайтарылмайтын борыш болмаса. АҚШ-та "кепілдік құқығы" термині көбінесе "лиен" терминімен алмастырылып қолданылады. Алайда, "лиен" термисі жеке мүліктен гөрі жылжымайтын мүліктің кепілдігімен көбірек байланысты. Кепілдік құқығы әдетте "кепілдік келісім-шарты" арқылы беріледі. Мүлікке қатысты кепілдік құқығы, егер борышкер мүлікке меншік құқығына ие болса және кепілдік иесі борышкерге, мысалы, несие берген сияқты құндылық берсе, белгіленеді. Иесі үшінші тараптарды хабардар ету үшін кепілдікті "тіркеуге" құқылы. Тіркеу әдетте қаржылық мәлімдемені үкіметке, көбінесе корпоративтік борышкер тіркелген юрисдикцияда орналасқан мемлекеттік хатшыға тапсыру арқылы жүзеге асырылады. Егер кепілдік материалдық мүлік болса, кепілдіктің иелігіне өту арқылы да тіркеуге қол жеткізуге болады. Тіркеу болмаған жағдайда, кепілдік иесі өзінің құқықтарын үшінші тараптарға, соның ішінде банкроттыққа түскен сенімгерге және сол кепілдікке құқығы бар басқа кредиторларға қатысты жүзеге асыруда қиындықтарға тап болуы мүмкін. Егер борышкер берешегін өтемесе (және банкроттыққа өтініш бермесе), UCC кредиторға борышкерді сотқа беруді немесе мүлікті мемлекеттік немесе жеке сату арқылы сатуды ұсынады. UCC сатулары сот қатысысыз жеке тұлғалар тарапынан жүзеге асырылуы үшін жасалған, бірақ борышкер мен борышкердің басқа кепілдік берілген кредиторлары сатудан түскен түсімді барынша арттыру үшін сату "коммерциялық тұрғыдан ақылға қонымды" жолмен жүргізілмесе, сатуды жүзеге асыратын кредиторды сотқа шақыруға құқылы. 9-баптың қолданылу аясы жеке мүлікке және жылжымайтын мүлікке бекітілген мүлікке (яғни жылжымайтын мүлікке қосылған жеке мүлікке) ғана шектелген. Жылжымайтын мүлікке кепілдік беру құқықтары бірыңғай емес заңдармен (заңдар немесе сот шешімдері немесе екеуінің комбинациясы) реттеледі, олар штаттан штатқа айтарлықтай өзгереді. Көптеген штаттарда жылжымайтын мүлікке кепілдік берудің негізгі құралы сенімділік актісі болса, қалған штаттарда ипотека қолданылады. 1970-жылдары Бірыңғай заң комиссиясының бірыңғай жер мәмілелері заңдарын қабылдауға ынталандыру әрекеті күйреуге ұшырады.

Қауымдастық

Жоғарыда айтылғандай, UCC 9-тармағының негізгі ойы – дәстүрлі ерекшеліктердің мүлдем ескіргендігі болды, бұл басқа жерлерде зор ықпалға ие болды және 1990-шы жылдары Канаданың барлық провинцияларында Жеке мүлікке қатысты қауіпсіздік туралы заңдарды қабылдауға түрткі болды. Онтарио 1990 жылы мұндай заңды қабылдаған алғашқы провинция болса да, барлық басқа канадалық провинциялар мен территориялар 1993 жылы қабылданған Саскачеванның PPSA-сының үлгісін қабылдады. PPSA-лар, әдетте, UCC 9-тармағына ұқсас. Дегенмен, олар жалға берілген мүлікті қарастыру және борышкер атауын өзгерткеннен кейін қаржыландыру туралы мәлімдеменің күші сияқты бірнеше мәселелерде айқын айырмашылықтарға ие. Квебек PPSA-ны қабылдаған жоқ, бірақ 1994 жылғы Квебек азаматтық кодексінің ипотекаға қатысты бөлімдері PPSA мен 9-тармаққа анық әсер етті, сондай-ақ провинция 9-тармақ юрисдикциясында қол жетімді транзакция түрлерін мүмкін ету үшін азаматтық кодекске қосымша түзетулер енгізді. Өз кезегінде, 1990-шы жылдардың ортасында халықаралық даму сарапшылары қауіпсіздік мүдделері туралы заңды реформалау Канада мен АҚШ-тың гүлденуіне басты себеп болғанын мойындады, себебі бұл олардың бизнесіне басқа елдерде болмаған кепілдікпен қамтамасыз етілген несиелер арқылы өсуді қаржыландыруға мүмкіндік берді. Халықаралық валюта қоры, Дүниежүзілік банк және басқа халықаралық несие берушілер басқа елдерді Канаданың үлгісін қабылдауға ынталандыруды бастады, бұл олардың несиелерінің шарты ретінде жиі талап етілетін құрылымдық бейімделу процесінің бір бөлігі болды. Канадалық PPSA-дан кейін Жаңа Зеландияның 1999 жылғы Жеке мүлікке қатысты құнды қағаздар туралы заңы, Вануатудың 2008 жылғы Жеке мүлікке қатысты құнды қағаздар туралы заңы, Австралияның 2009 жылғы Жеке мүлікке қатысты құнды қағаздар туралы заңы, Папуа-Жаңа Гвинеяның 2012 жылғы Жеке мүлікке қатысты қауіпсіздік туралы заңы, Джерсидің 2012 жылғы Қауіпсіздік мүдделері туралы заңы (тек материалдық емес жеке мүлікті қамтиды), Самоаның 2013 жылғы Жеке мүлікке қатысты құнды қағаздар туралы заңы және Ямайканың 2013 жылғы Жеке мүлікке қатысты қауіпсіздік туралы заңы қабылданды. Канадалық, Жаңа Зеландиялық және Австралиялық заңдардың барлығы UCC-тің «формадан гөрі функция» прагматикалық көзқарасын ұстанды және 9-тармақтың терминологиясы мен құрылымының кең бөліктерін қабылдады. Алайда, бірыңғай мемлекет ретінде Жаңа Зеландияға бүкіл ел үшін бір заңды қабылдау жеткілікті болды және ол қауіпсіздік мүдделері үшін жалпыұлттық «тізілімді» құра алды. АҚШ 9-тармақты штаттық деңгейде, ал Канада PPSA-ны провинциялық деңгейде қабылдаса, Австралия, тағы бір жалпы құқық федерациясы, 70-тен астам штаттық заңдарды жою және Жаңа Зеландияға ұқсас ұлттық тізілім құру мақсатымен жаңа қауіпсіздік мүддесі туралы заңды федералдық деңгейде әдейі енгізді.

Азаматтық құқық

ЕОК 9-тармағының артықшылықтарын азаматтық құқық юрисдикцияларына енгізуге алғашқы маңызды әрекетті 1992 жылы Еуропалық қайта құру және даму банкі жасады, нәтижесінде 1994 жылы ЕҚДБ кепілдікпен қамтамасыз етілген мәмілелер туралы үлгілік заң қабылданды. Дегенмен, ЕҚДБ үлгілік заңының тұтас мәселеге қатысты көзқарасы ЕОК 9-тармағынан түбірлі өзгеше болды және ол да өте шектеулі болды. Мысалы, онда сатып алуға байланысты кепілдіктер туралы ережелер болған жоқ. Орталық және Шығыс Еуропаның барлық елдері дерлік 1990-2000 жылдары кепілдікпен қамтамасыз етілген мәмілелер заңдарын реформалауға кірісті, бірақ олардың көпшілігі жергілікті шешімдерді қабылдады немесе ЕҚДБ үлгілік заңын белгілі бір дәрежеде қолданды. Тек Албания, Косово және Черногория ғана ЕОК 9-тармағының тәсілін жақыннан ұстануға тырысты. 2002 жылы Америка мемлекеттері ұйымы Латын Америкасының заманауи активтерге негізделген қаржыландыруды қолдаудағы үнемігі сәтсіздік аймақтың экономикалық тұрақсыздығының басты себебі екендігі туралы эмпирикалық деректердің күрт өсуіне жауап ретінде кепілдікпен қамтамасыз етілген мәмілелер туралы Америкааралық үлгілік заңды жариялады. ОАҚ үлгілік заңы ЕОК 9-тармағының көптеген жақсы бөліктерін Латын Америкасының азаматтық құқық жүйесіне енгізуге тырысты, бірақ осы аймақтың ерекше проблемаларын ескере отырып, кең ауқымды түзетулер енгізді. ОАҚ үлгілік заңы бірнеше елде, соның ішінде Мексикада (2000, 2003 және 2010), Перуде (2006), Гватемалада (2007) және Гондураста (2009) белгілі бір дәрежеде қабылданды. Бүгінгі күнге дейін тек Гондурас ғана кепілдік құқықтарын біріктіру және оларды мемлекеттік тіркелімде оңай көруге мүмкіндік беру мағынасында ЕОК 9-тармағының рухына сәйкес ОАҚ үлгілік заңын толыққанды қабылдап, іс жүзінде іске қоса алды. 2010 жылдың 4 наурызында Коста-Риканың Сан-Хосе қаласында Американың өркендеуіне жол салу бастамасын іске асырған кезде АҚШ Мемлекеттік хатшысы Хиллари Клинтон «АҚШ несие беруді реттейтін заңдарды жаңғырту үшін Pathways серіктестерімен жұмыс істеуге міндеттендігін» атап өтті, сондай-ақ «шағын және орта бизнес жылжымайтын мүліктен басқа да активтерді несиеге кепіл ретінде пайдалана алатындай болуын қамтамасыз етуді» және Гондурасты реформаға бағытталған күш-жігері үшін жомарт түрде мақтады. 2000 жылы БҰҰ-ның Халықаралық сауда құқығы жөніндегі комиссиясына кепілдікпен қамтамасыз етілген мәмілелер реформасы туралы ұсыныс жасағаннан кейін, UNCITRAL барлық елдерге ұсыныс ретінде кепілдікпен қамтамасыз етілген мәмілелер туралы заңнамалық нұсқаулық дайындады, ол «мүдделердің қақтығысы» құқықтық жүйелер арасындағы «саяси келісім» ретінде құрылды. Сондықтан, заңнамалық нұсқаулық ЕОК 9-тармағынан шабыттанғанмен, 9-тармақтың терминологиясына немесе құрылымына тікелей сәйкес келмеді. Нұсқаулық тіпті ең негізгі ұғымдар үшін де әртүрлі терминология қолданады. Мысалы, ол «кепілдік мүддесі» орнына «кепілдік құқығы» терминін қолданады. 2008 жылдың 11 желтоқсанында Нұсқаулық БҰҰ Бас Ассамблеясының 67-ші пленарлық отырысында 63/121 қарарымен бекітілді, ол 2009 жылдың 15 қаңтарында күшіне енді.