Кіріспе
Украинаның Харьков облысындағы қала. Изиумның халқы – адамды құрайды, бұл оны Харьков облысындағы Харьковтан кейін екінші ең көп халқы бар қалаға айналдырады. Ол ғасырлар бойы Харьков пен оңтүстік-шығыстағы Донбас аймағы арасындағы көлік артеріясы ретінде экономикалық маңызға ие болды. Изиум маңындағы аймақ көне заманнан бері уақыт-уақыт мекенделген, бірақ қазіргі қаланың тамыры 17 ғасырдағы татар шапқыншылығынан қорғаған бекініске дейін жетеді. Изиум Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бірнеше маңызды шайқастардың ортасы болды, бірақ 20 ғасырда көлік торабы ретіндегі маңыздылығының арқасында қарқынды өсті. Ресейдің Украинаға басып кіру кезінде, Ресей әскерлері 2022 жылдың сәуір айында, қаланың көп бөлігін қиратып салған шайқастан кейін қаланы басып алды. Дегенмен, қала 2022 жылғы Харьков қарсы ұрысы кезінде украиндық күштерге қайтарылды.
Izium has a population of making it the second most populous city in Kharkiv Oblast behind Kharkiv proper. It has held economic significance for centuries due to its position as a transportation link between Kharkiv and the Donbas region to the southeast. The area around Izium has been periodically inhabited since ancient times, but the modern city has its origins in a 17th century fortress defending against Tatar raids. Izium went on to be the site of several significant battles during World War II, but still grew rapidly during the 20th century due to its importance as a transport hub. During the Russian invasion of Ukraine, Russian forces occupied the city in April 2022 after a battle that destroyed much of the city. However, the city was recaptured by Ukrainian forces in the 2022 Kharkiv counteroffensive.
Негізгі мекемеге дейін
Қазіргі Изиум аймағында ежелгі заманнан бері адамдар қоныс тепкен. Археологтар б.з.д. 13-6 ғасырлардағы мезолиттік қоныстардың қалдықтарын, ал б.з.д. 5-3 ғасырлардағы неолиттік қоныстарды тапты. Осы табыстардың ішінде керамикалық және кремний құралдар бар. Изиумның жанындағы "Бондариси" археологиялық учаскесі Бондариха мәдениетіне атын берді. Оған жауап ретінде Мәскеу Слобода Украина аймағында Белгородская черта (1635–1658) және Ізюмська лінія (1679–80) сияқты бекіністер салды, бұл Изюм жолының қолданыстан шығуына және Мәскеу шекарасына жасалған шабуылдардың азаюына себеп болды. "Изиум" атауының шығу тегі белгісіз. Ол түркі тілінен келген "хузун" сөзінен, яғни "өткел" деген мағынаны білдіруі мүмкін, немесе қала салынған Мокрий Ізюмець (немесе жай ғана Iziumets) өзенінен, немесе "ұзын" немесе "созылған" деген мағына беретін татар тіліндегі "иззун" сөзінен шыққан болуы мүмкін. Украина және орыс тілдерінде қаланың аты "қара жүзім" сөзімен бірдей жазылады, бірақ тарихшы В.В. Маркин мұның сәйкес келуі екенін, ал "қара жүзім" деген мағынаны білдіретін түркі сөзімен байланыс жалған этимология екенін айтады. Маркин бұл аймақта жүзім өсірудің мүмкін емес екенін, сондықтан мұндай атаудың логикалық еместігін атап көрсетеді және "хузун" сөзі "қара жүзім" мағынасында түркі тілдерінде кездеспейді деп дәлелдейді. 1780 жылдан бастап Изиум Изиум уезінің әкімшілік орталығы болды. Изиум уезі бастапқыда 1780 жылы Харьков генерал-губернаторлығының құрамына кірген, бірақ 1796 жылы реформаланған Слобода Украина губернаторлығына берілді. 1884 жылға қарай қаланың негізгі экспорт тауарлары – Харьков пен Полтаваға сатылатын жүн және Таганрогқа сатылатын құрылыс материалдары болды. Қаланың халқы 14 761 адамды құрады. 1910 жылы қаладан өтетін Харьков-Донбас темір жолы салынды.
20 ғасыр және 21 ғасырдың басында
1918-1920 жылдар аралығында Ресей Азамат соғысы кезінде Изиум бірнеше рет қолдан-қолға өтті, соңында бұрынғы Ресей империясы аумағында Кеңес Одағын құрған жеңіске жеткен большевиктермен басып алынды. Изиум 1942 жылдың 24 маусымынан бастап неміс әскерімен оккупацияланды. Изиумды Қызыл Армия 1943 жылдың 5 ақпанында азат етті. 1943 жылдың наурыз айының ортасында неміс әскерлері Изиумға қайта шабуыл жасады, бірақ кеңес деректеріне сәйкес, сәттілікке жете алмады. 1943 жылдың жазында Изыум-Барвенково операциясы кезінде қала маңында тағы да қақтығыстар болды. Совет генерал-лейтенанты Волох, Пётр Васильевич, Изиум көпірбасында күрескен 18-ші механизацияланған корпустың командирі, қаланың оңтүстік шетінде шайқаста қаза тапты. 1950 жылдың 13 қыркүйегінде соғыс аяқталғаннан кейін Изиумда Волохқа ескерткіш ашылды. 1989 жылдың қаңтарында халық саны 64 334 адамды құрады, 1926 жылы бұл көрсеткіш 12 000 адамнан асып түсті. 2010 жылғы Украина президенттік сайлауында Изиум тұрғындарының 85 пайызынан астамы Виктор Януковичке дауыс берді.
Донбасстағы соғыс және коммунизмнен арылу
Deutsche Welle (DW) 2014 жылдың сәуірінде Украинадағы 2014 жылғы пророссийлық тәртіпсіздіктер кезінде Изиумдағы кез келген үкіметтік ғимаратқа Ресей туын көтеруге бір ғана әрекет жасалғанын хабарлады. 2010 жылы Януковичке дауыс берген адамдардың көпшілігі, оны биліктен құлатып жіберген Еуромайдан наразылықтары кезінде де оны қолдады. DW сұхбаттасқан адамдардың көп бөлігі Украинаның федерализациялануын немесе бірігуін қолдады, ал Ресей Федерациясына қосылу идеясын қолдамады. Жергілікті билік өкілі Изиумның шамамен 50 мың тұрғынының арасында "ең көп дегенде 200 белсенді пророссийлық адам" бар екенін айтты. 2014 жылы Донбастағы соғыс басталғанда Изиумда үзір-кесір шайқастар болды. 2014 жылдың жазында жергілікті тұрғындар Славянск-Изиум тас жолын пророссийлық сепаратистердің үздіксіз оқ жаууынан "өлім жолы" деп атады. 2014 жылдың шілдесінде Украина әскері Славянскіні азат еткеннен кейін Изиум маңындағы кең ауқымды шайқастар тоқтады. 2014 жылдың 30 қыркүйегінде Изиумда Владимир Ленинге қойылған ескерткішті белгісіз біреулер қиратты. Бұл Украинадағы Владимир Ленинге қойылған ескерткіштерді бұзудың жалпы үрдісінің бір бөлігі болды. 2016 жылы қабылданған жалпыұлттық декоммунизация заңдарына сәйкес, жергілікті "Ленин алаңы" 2016 жылдың ақпан айында "Джон Леннон алаңы" деп қайта аталды. Ізюмська міська громада 2019 жылдың 14 маусымында Ізюмська міська радасымен және жақын маңдағы ауылдық кеңеспен біріктіріліп, әкімшілік орталығы Изиумдағы біріктірілген қауым ретінде құрылды. 2020 жылдың 12 маусымында қауымның аумағына бірнеше басқа жергілікті кеңестер қосылды және, елдегі барлық біріктірілген қауымдармен бірге, қарапайым қауымға айналдырылды. 2020 жылдың 18 шілдесінде Изиум қаласы, қауымның қалған бөлігімен бірге, Украинаның әкімшілік реформасының бір бөлігі ретінде Изиум ауданына бағынды. Изиум ауданының аумағы да басқа бірнеше ауданның аумағын қамти отырып, едәуір кеңейтілді, бұл Харьков облысының аудандарының санын жетіге дейін азайтты.
Ресейдің Украинаға басып кіруі
Украинаға толыққанды ресейлік шабуыл кезінде Ресей 2022 жылдың наурыз айында Изиум шайқасын бастай отырып, Изиумды алуға тырыса бастады. 9 наурызда Ресей әскерлері Изиумдағы азаматтық тұрғын үйге әуеден ұшырылған үлкен оқ-дәрілерді қолданып, кем дегенде 44 бейбіт тұрғынды өлтірді. Бұл соғыс кезінде бейбіт тұрғындарға жасалған ең қасіретті шабуылдардың бірі деп танылды. Ресей 2022 жылғы 1 сәуірде Изиумды бақылауына алды. Орыс солдаттары "Лицей №2" мектебін база ретінде пайдаланды. Мектеп директоры Ресеймен ынтымақтастық жасады деп айыпталған Изиум тұрғындарының бірі болды, кейін Украина оны оккупация аяқталғаннан кейін Харьковта сотқа берді. 2022 жылдың мамыр айында Ресей әскерлері Сиверский Донец өзенінен өтіп, оңтүстікке қарай ілгерілеуге тырысты. Ұлыбритания Қорғаныс министрлігінің мәліметінше, украиндық күштер өзеннен өту әрекетін тойтарып, ресейліктерге ауыр зиян келтірді. Изиум тұрғындары ресейлік сарбаздар оларды тұтқындап, азаптап жатқанын айтады. Украина 2022 жылдың қыркүйек айының басында Харьков облысында қарсы шабуылға кірісті, оның барысында Изиум азат етілді. Қалалық шенеуніктердің айтуынша, оккупация аяқталғанға дейін қаланың инфрақұрылымының 80% -нен астамы қирады; көп қабатты үйлердің 70% -і жойылды. Қала әкімшілігінің бағалауынша, Ресейлік оккупация кезінде барлығы 1000-ға жуық адам қаза тапты. 2022 жылдың желтоқсанында Изиум қаласындағы бұрын коммунизм мен Ресеймен байланысты 22 көше атауын өзгертуге шешім қабылданды. Соның ішінде Петр Волох атындағы көшеге гетман Павел Полуботоктың құрметіне қайта аталды. Жарылмаған оқ-дәрілер Изиум халқына айлар өткеннен кейін де үлкен қауіп төндіріп тұр. 2023 жылдың наурыз айында жергілікті дәрігердің айтуынша, ауруханаға аптасына орта есеппен минадан жарақат алған бір адам түседі. 2023 жылдың қыркүйегінде, Ресейлік оккупация аяқталғанына бір жыл өткен соң, Изиум әлі де соғыстың іздерін сақтап, халқы травмалық жағдайда болды. Қаланың көптеген мектептері шайқаста қирады және 2024 жылдың басында ашу жоспарланғандықтан, көптеген оқушылар онлайн білім беру технологиясы арқылы оқуға мәжбүр болды. Аурухана әлі де зымыран шабуылынан ауыр зақымдалған, Шахед дрондарының шабуылдарынан қорқып, "базаменттегі кішкентай, ылғал бөлмеде" шұғыл операциялар жасалды. Бір тұрғын: "Адамдар әлі де осы психологиялық жарақаттан толыққанды айыққан жоқ. Оккупация кезінде пайда болған тотальді қорқыныш сезімі – ол әлі де жойылған жоқ."
Белгілер мен орналасуы
Изиум Кременец (Ізюм) тауының етегінде, Донец өзенінің оң жағасында орналасқан.
Климат
Бұл климат үшін Кёппен климаттық жіктелімінің субтипі "Dfb", ыстық жазды континенттік климат.
Экономика
Изиум зауыттары оптикалық жабдықтар, механикалық компоненттер, бетон өнімдері, құрылыс материалдары және азық-түлік тауарларын шығарады. 2014 жылы Deutsche Welle хабарлағандай, Изиум тұрғындарының көп бөлігі этникалық украиндықтар болған, бірақ көшеде орыс тілі ең көп қолданылатын тіл еді.
Туған қалалар
2023 жылдың 17 сәуірінде Изюм (Izium) АҚШ-тың Коннектикут штатындағы Гринвич (Greenwich) қаласымен бауырлас қала мәртебесін алды.