Кіріспе
Джумла ауданы – Непалдың Карнали провинциясының он ауданының бірі. Осы ауданның орталығы Джумла қаласы, аумағы белгілі. 2001 және 2011 жылғы ұлттық халық санағы бойынша оның халқы тиісінше 89 427 және 108 921 адамды құрады. Оның территориясы 81⁰ 28' және 82⁰ 18' шығыс бойлықтары аралығында және 28⁰ 58' және 29⁰ 30' солтүстік ендіктері аралығында жатыр. Непали тілі (бұрын Хас тілі деп белгілі болған) Синджа аңғарында пайда болған. Синджа Хас Корольдығының астанасы болды, ал "Хас Бхаса" деп аталатын диалект әлі де сол аймақтың халқы арасында қолданылады.
Хаса патшалығы
Джумла 11-13 ғасырларда Хаса патшалығының бір бөлігі болды. 13 ғасырдан кейін Хаса патшалығы құлап, Карнали-Бери аймағында 22 княздықтан (Байсе Раджая) тұратын мемлекеттерге бөлінді, ал Джумла патшалығы солардың бірі болды.
Джумла патшалығы
Джумла патшалығы – Непалдың бірігуіне дейін Притхви Нараян Шах патшалығының және кейін оның кіші ұлы Бахадур Шахтың басқаруындағы көптеген патшалықтардың бірі болды. Патшалық шамамен 1404 жылы құрылды, осыған дейін Балираджа Яцзе (Малла) патшалығының соңғы билеушісінің қызына үйленген болатын. Бұл Батыс Непалдағы ең күшті патшалықтардың бірі еді, ол бұрын үлкен Яцзе патшалығының бөлігі болған Карнали аймағындағы 22 Байсе билігінің біріне жатты. Ғасырлар бойы үзіліссіз соғыстардан кейін, 1760 жылы Мустанг патшалығын өзіне қаратты. 18 ғасырдың соңында Джумла патшалығы Притхви Нараян Шахтың алғашқы шабуылына қарсы сәтті қорғаныс жасады, тіпті шайқаста ол жарақат алды деген аңыз бар. Кейін, Джумла патшалығының төңірегіндегі патшалықтардың көмегімен Бахадур Шах қайтадан шабуыл жасап, 1789 жылы Джумланы Горха патшалары үшін жаулап алды. Джумла патшалары Горха патшалары сияқты Тахурилер (Сижапати, Малла, Шахи) тегінен шыққан. Джумла патшалығы Непалдағы бірігуге дейінгі кең аумақты патшалықтардың біріне жатты. Өзінің қуатының шарықталу кезеңінде ол шығыстағы Мустангтан қазіргі Үндістанның Уттаракханд штатына дейін созылды, бұл аумақ 1816 жылы Непалдың бөлінуі кезінде Непал Корольдігі Шығыс Индия компаниясына жоғалтқан. Джумла патшалары Каляль әулетіне жатады, олар Үндістанның Раджастхан штатындағы Мевар руымен байланысты. Джумла патшалық отбасы мен Непалдың Шах патшалық отбасы арасында некелесулер де болған. Бұрынғы Джумла патшалық отбасының тікелей ұрпақтарының арасында Непал киносының аңызға айналған Нир Шах, Непал полициясының бұрынғы бастығы Майя Кумар Шах SP (қызметтен шыққан), Непал электр энергиясы басқармасының бұрынғы бас директоры Хариш Чандра Шах, Непал армиясының полковнигі (қызметтен шыққан) Шер Бахадур Шах, полковник Бхим Бахадур Шах және Непал полициясының бұрынғы АИГП (қызметтен шыққан) Сурендра Бахадур Шах бар.
Демография
2011 жылғы Непал халық санағы бойынша Джумла ауданының халқы 108 921 адамды құрады. Бірінші тіл ретінде 98,8% непали тілінде, 0,6% таманг тілінде, 0,3% шерпа тілінде және 0,1% басқа тілдерде сөйледі. Этностық құрамы/кастасы: 60,4% чхетри, 10,9% таулық брахмандар, 7,4% ками, 7,4% такури, 7,1% сарки, 2,5% дамай/доли, 1,1% саньяси/даснама, 1,1% таманг, 0,9% лохар, 0,2% гарти/бхуджел, 0,2% невар, 0,1% бхот, 0,1% гурунг, 0,1% магар, 0,1% мұсылман, 0,1% такали және 0,2% басқалар. Діні: 97,9% индуист, 1,2% буддист, 0,7% христиан, 0,1% мұсылман және 0,1% басқалар. Сауаттылығы: 54,0% оқи және жаза біледі, 3,4% тек оқи біледі, ал 42,5% оқи да, жаза да білмейді.
Этномедицина
Жумла, Хуmla, Долпа және Мустанг аудандары халық медицинасында дәстүрлі өсімдіктерді пайдалану тарихымен ерекшеленеді. Зерттеулер көрсеткендей, осы аймақтарда 109 түрге дейін этномедицина түрлері кездеседі.
Этноветеринариялық медицина
Жұмладағы халықтық ветеринария тәжірибесінде 15 түрлі өсімдік қолданылатыны белгілі.
Денсаулық
2019 жылы Джумладағы адамдардың қан тобын зерттеуде А-позитивті қан тобы ең көп кездесетіні, ал Карнали денсаулық ғылымдары академиясының қан банкінен В-позитивті қанға сұраныс көп болғаны анықталды. Сондай-ақ, қанға ең көп сұраныс гинекология бөлімінен түскені хабарланды. 2021 жылы аналар мен жаңа туған нәрестелерге арналған медициналық қызметтерге дайындық деңгейін зерттеу көрсетті, денсаулық сақтау мекемелері жеткілікті штаттық қызметкерлермен қамтамасыз етілген, қажетті дәрі-дәрмектерге қол жеткізіледі және әйелдер мен балаларды жедел жәрдем көлігімен тасымалдау мүмкіндігі бар.
Жұмла әйелдері
Непалдық әйелдердің бала тудыру жасындағы өлімінің негізгі себептері зерттеуі аясында, Джумла әйелдері арасында психикалық денсаулық және суицид мәселелеріне қатысты жүргізілген зерттеу, әйелдердің өмірі мен суицидке қатысты көзқарастарында алты мәселе бар екенін көрсетті: психикалық денсаулық проблемалары; экономикалық жағдай; білім деңгейі; отбасылық мәселелер; гендерлік теңсіздіктің әсері; суицид және осыған байланысты ойлар. Жасөспірімдер жүктілігінің таралуын және оның салдарларын анықтауға бағытталған зерттеуде, барлық босанған әйелдердің арасында 22% жасөспірімдер жүкті екені, ал барлық жүктіліктің 33% аналық асқынуларға байланысты екені анықталды. Жасөспірімдер жүктілігі туралы хабардарлық деңгейі төмен. Джумла әйелдері Маоист көтерілісіне бірінші болып қатысқандардың қатарында болды. 2019 жылғы мәліметтерге сәйкес, Джумлада балалар некесі кең таралған. Джумла әйелдерінің 64,4% сауатсыз.
Лаги-Лагития
"Ұзақ мерзімді мұрагерлік келісімшартты еңбек қатынастарындағы касталар арасындағы экономикалық тәуелділік" Лаги Лагития деп аталады. Бахун, Такури, Четтри касталары жер иелері болғанымен, оны өңдемейді. Олар өз жерлерінде жұмыс істеу үшін Ками және Сарки сияқты төменгі каста өкілдерін жалдайды.
Табиғи ресурстар
Жумла ағаш емес орман өнімдеріне (АҚМӨ) бай, атап айтқанда, дәрілік өсімдіктер мен хош иісті өсімдіктерге. Ауданның 41% орман және жайылымдармен жабылған.
Жануарлар мен өсімдіктер
Гималай қара аюы егістерге зиян келтіріп, малға шабуыл жасайды, бірақ жергілікті тұрғындар осы жануарды сақтауды қолдайды. Жұмла аймағында қызыл панда (Ailurus fulgens) – қорғауға алынған жыртқыш түрдің өкілі табылады.
Күріш өсіру
Жұмлы маршы – 1300 жылдан бері Жұмла ауданында өсіріліп келе жатқан биік таулық күріш сорты.