Кіріспе

Вьетнамның бірінші Хан әулеті билігі (б.з.д. 111 – б.з. 40 ж.)

Солтүстік үстемдігінің бірінші дәуірі – Вьетнам тарихындағы қазіргі Солтүстік Вьетнамның Хан және Сінь әулеттерінің билігі астында болған кезеңді білдіреді. Бұл Вьетнамдағы қытай билігінің төрт кезеңінің біріншісі және үш кезеңнің алғашқысы болып саналады, олардың барлығы дерлік үздірілмейтін және «Бắc thuộc» («Солтүстік үстемдігі») деп аталады. Б.з.д. 111 жылы әскери қуаты зор Хан әулеті оңтүстікке қарай кеңейген кезде Наньюэ мемлекетін жаулап алып, қазіргі Солтүстік Вьетнамды, сондай-ақ қазіргі Гуандун және Гуанси провинцияларының көп бөлігін өркендеген Хан империясының құрамына қосты.

Синизация алдындағы Юэ бірегейлігі

Хан әулетінің тарихшылары Юэ халқының жеке және мәдени ерекшеліктерін нақты да толық жазбаға түсірмегендіктен, қазіргі кезде белгілі ақпараттың көп бөлігі Императорлық Хан сарайының сауда мен отарлау арқылы байланысқа түскен саяси және мемлекеттік қызметтеріне қатысты. "Юэ" деп аталғандардың өзі бұл атауды жекелендіру белгісі ретінде қабылдамаған болуы мүмкін. Бұл термин оларға және олардың мәдениетіне сыртқы күштер тарапынан таңылған. Біртұтас, біріккен "Юэ" мәдениеті болмағандықтан, бұл термин қазіргі Оңтүстік Қытай провинциялары мен Солтүстік Вьетнам аумағындағы әртүрлі мәдени ерекшеліктері бар бірнеше топтарды қамтыды. Солтүстік және Орталық Қытайдың оңтүстік аймақтарындағы жергілікті халықтар Байюэ жекелігін құрайтын көптеген жоғарғы таулы тайпалық мәдениеттерді білдіру үшін "Жүз Юэ" деп аталды.

Цинь патшалығы Юэ патшалығына қарсы жорық жүргізді

Цинь Ши Хуан 223 ж.б.д. Чу мемлекетін жеңгеннен кейін, 221 ж.б.д. Цинь әулеті қазіргі Оңтүстік Қытай мен Солтүстік Вьетнам аумақтарын жаулап алу үшін Линьнаньдағы Байюеге қарсы әскери науқанға кірісті. Император бес жүз мың сарбаздық әскеріне Юэ жерлерін басып алып, Цинь империясына қосу үшін бес бағытта оңтүстікке қарай жорық жасауға бұйрық берді. Б.з.д. 214 жылға қарай Гуандун, Гуанси және Солтүстік Вьетнамның бір бөлігі Цинь империясына бағынышты болып, қосылды. Дегенмен, қытай үстемдігі ұзаққа соқпады және Цинь әулетінің құлауы Юэ тайпаларының тәуелсіздігін қайтаруына себеп болды.

Наньюэдің пайда болуы

Цинь әулетінің құлдырауынан кейін, Цинь әулетінің генералы Чжао Туо, Циньнің әлсіреуінен және Оңтүстік аймақтың саяси құрылымының күйреуінен пайдаланып, өзінің Наньюэ патшалығын құрды. Наньюэ Панью (қазіргі Гуанчжоу) маңында орналасып, қазіргі Вьетнамнан қазіргі Хунаньға дейін созылды. 179 ж.б. Чжао Туо вьетнамдық Ау Лак мемлекетін бағындырды. Солтүстіктен келгеніне қарамастан, Чжао Туо Юэ мәдениетіне сіңісіп, Наньюэ патшасы ретінде жаңа өзін-өзі тануын қалыптастырды. Чжао Туо Юэ әйеліне үйленді, жергілікті тұрғындарды әскеріне қосты және кейіннен Ханның басып кіруіне қарсы күресті. Кейбір тарихшылар оны жаулап алушы емес, Хан қытайларына қарсы Вьетнамды қорғаушы деп санайды. Сонымен қатар, Чжао Туо өзінің аумағын оңтүстікке қарай, Қызыл өзеннің дельтасына дейін кеңейтуге тырысты. Чжао Туо Юэ тайпаларын ассимиляциялауға ұмтылғанына қарамастан, Хан мәдениетінің ықпалы Юэ халқына енгізілді. Ол Хан мәдениетін Наньюэге әкелді, нәтижесінде музыкалық формалар, қолөнер және мотивтерде Хан мен Юэ стильдерінің бірігуі пайда болды. Наньюэ патшалығынан табылған артефакттар екі мәдениеттің араласуын көрсетеді, әсіресе Чжао Моның мазарында Ханның сәні мен дәулеті көрсетілген. Чжао Туодан басқа, Хан сарайының мүшелері және оңтүстікке көшіп келген қытайлық әлеуметтік-саяси элитаның өкілдері де Юэ мәдениетіне әсер етті. Наньюэ Хан әулетінің билігінен тәуелсіз болғанымен, Хан мәдениетінің ықпалы аймақта күшті болып қалды. Наньюэ Ханның ықпалында болғандықтан, оның халқы жиі Хан үкіметіне құрмет көрсетуге міндетті болды, бұл екі геосаяси құрылым арасындағы тұрақты өзара әрекеттесуге әкелді. Сонымен қатар, Наньюэ патшалығының элитасы солтүстік Хан қытайлары мен бұрынғы Юэ элитасының араласуын қамтыды, бұл Хан мен Юэ мәдениеттерінің бірігуіне әкелді. Наньюэдің әлеуметтік элитасы уақыт өте келе мәдени тұрғыдан араласып, ақырында Хан басып алу кезінде Юэ тайпалары мен Хан қытайлары арасында делдалдық қызмет атқару үшін олардың аралас тілдік дағдыларын пайдаланды. Юэ мәдениетінің қытай мәдениетімен осылайша араласуының басты себебі екі аймақ арасында нақты шекаралардың болмауы еді. Қытай шаруалары оңтүстікке қарай жылжуға мәжбүр болды, себебі оның қоңыржай климаты мен жері егін өсіруге қолайлы болды. Олар көрінбейтін шекарадан өтіп бара жатқанда, көбірек шаруалар Юэ халқымен және олардың мәдениетімен танысты. Бұл белгісіз шекара қытай мәдениеті мен Юэ халқының уақыт өте келе бірігіп, бір-біріне ықпал етуіне, нәтижесінде келесі қытай әулеттері мен империяларының Юэ халқына еніп, оларды басып алу және олардың жерлерін иелену үшін оңтүстікке қарай әскери шабуылдар жасауына себепкер болды.

Хан ханның Наньюэді жаулап алуы

196 жылы император Гаозу Чжао Туды ресми мойындау үшін Лу Цзяны Наньюэге дипломатиялық миссиямен жіберді. Бірақ, Хан мен Наньюэ арасындағы қарым-қатынас кейде шиеленісіп тұратын. Чжао Тоо императрица Людің Наньюэге металл бұйымдарын және әйел малын экспорттауға тыйым салғанына наразы болды. 183 жылы ол өзін «Оңтүстік Юэдің әскери императоры» (南越武帝) деп жариялады, бұл Хан императорымен тең дәрежеде екенін көрсетеді. Екі жыл өткен соң Наньюэ Хан империясының құрамындағы Чанша патшалығына шабуыл жасады. 180 жылы Лу Цзя Наньюэге дипломатиялық миссия басқарды, ол Чжао Тооны императорлық атағынан бас тартып, Ханға номиналдық вассал ретінде бағынуға көндірді. Б.з.д. 135 жылы Наньюэ патшасы Чжао Мо Миньюэ күштерінің шабуылына қарсы тұру үшін Хан сарайынан көмек сұрады. Хан соты жылдам жауап берді, нәтижесінде Чжао Мо өз ұлын, ханзада Чжао Инцзиді Чанъаньдағы сарайда қызмет етуге жіберуге келісті. Б.з.д. 113 жылы Наньюэ сарайында патшайым-ана Наньюені Хан империясының бағынышты патшалығы ретінде қосуды ұсынды, осылайша патшалықты Хан империясының басқа патшалықтарымен бірдей шарттарда ресми түрде біріктіруді көздеді. Ол хан ұлтынан шыққан және Чжао Инцзиге үйленген. Алайда, көптеген Наньюэ шенеуніктері бұл ұсынысқа қарсы болды. Лю Цзя бұл идеяға қарсы болған алғашқы Наньюэ шенеунігі болды және патшайым-анаға қарсы оппозицияны жетекшілік етті. 112 жылы оппозиция күшпен жауап берді және патшайым-ананы өлімге кесті. Бұл Ханның үлкен теңіз күштерін Наньюэге жөнелтуге себеп болған қастық әрекет болды. Хан императорлық әскери күштері алты армиядан тұрды, олар теңіз арқылы тікелей оңтүстікке немесе Сычуань провинциясынан Си өзені арқылы саяхаттады. 111 жылы генерал Лу Боде мен генерал Ян Пу Паню (қазіргі Гуанчжоу) қаласына қарай жылжыды. Бұл Наньюенің қарсыласуын тоқтатып, сол жылы Хан империясына қосылуына әкелді.

Трунг әпке-қарындастарының көтерілісі

40 жылдың наурыз айында Трунь әпкелері – Трунь Трак (徵側; Чжэн Цэ) және Трунь Нхи (徵貳; Чжэн Эр) Лак Вьет халқын Цзяочжидегі Ханьға қарсы Трунь әпкелерінің көтерілісіне жетекшілік етті. Көтеріліс Қызыл өзеннің дельтасында басталды, бірақ тез арада солтүстік және оңтүстік жағалаудағы басқа юэ тайпаларына тарады. Көтеріліс шамамен алты жиырма бес қала мен елді мекеннің қолдауын алды. Трунь Трак соңында патшайым деп жарияланды. Ол елді мекендерге билік құрғанмен, бекіністі қалаларды жаулап ала алмады. 42-43 жылдар аралығында Хань генералы Ма Юань басқарған әскери науқан Ханьдың аймақты қайта басып алуына әкелді, нәтижесінде Трунь әпкелері тұтқындалды және басы кесілді, сондай-ақ Солтүстік үстемдіктің екінші дәуірі басталды.

Синизация

Қытай билігінің бірнеше жүз жыл ішінде жаңадан жаулап алынған Наньюэдің синизациясы Хан империясының әскери күшінің, тұрақты қоныстанудың және Хан қытайлық босқындардың, офицерлер мен гарнизондардың, саудагерлердің, ғалымдардың, бюрократтардың, қашқындардың және әскери тұтқындардың көптеп келуі арқасында жүзеге асты. Сонымен қатар, қытай шенеуніктер аймақтың табиғи ресурстарын пайдалануға және сауда әлеуетін арттыруға мүдделі болды. Хан қытайлықтары Вьетнамдық ақсүйектерден тартып алған құнарлы жерлерін күшпен иемденіп, жаңадан қоныс аударған Хан қытайлықтарына қайта бөлуге тырысты. Хан билігі мен үкіметтік басқару жергілікті Вьетнамдықтарға жаңа ықпалдар әкелді, ал Вьетнам Хан империясының шекаралық бекеті ретінде Қытай провинциясы болып жұмыс істеді. Хан әулеті құнарлы Қызыл өзен дельтасына бақылауын кеңейтуді қалаған, себебі географиялық жағдай кемелерге қолайлы жабдықтау орталығы және Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия елдерімен, Рим империясымен теңіз саудасын жүргізу үшін сауда бекеті болды. Хан әулеті Наньюэге көп қарыз болды, себебі олар бірегей тауарлар өндірді: қола және қыштан жасалған хош иіс жағып тұратын ыдыстар, піл сүйегі және мүйіздер. Хан әулеті Юэ халқының тауарын пайдаланып, оларды Линнаньден Юньнань арқылы Бирма мен Үндістанға дейін созылған теңіз сауда желісінде қолданды. Қытай билігінің алғашқы ғасырында Вьетнамдағы жергілікті саясатта бірден өзгеріс болған жоқ, басқару әдісі де жұмсақ болды. Бастапқыда жергілікті Лак Вьет халқы жергілікті деңгейде басқарылды, бірақ жергілікті Вьетнамдық шенеуніктер жаңадан қоныстанған Хан қытайлық шенеуніктермен ауыстырылды. Хан империясының бюрократтары негізінен жергілікті Юэ халқымен бейбіт қарым-қатынас саясатын ұстанды, әкімшілік жұмыстарын префектуралық штаб-пәтерлерде және гарнизондарда шоғырландырып, сауда үшін өзен жолдарын қауіпсіз ұстады. Алайда бірінші ғасырдың соңына қарай Хан әулеті жаңа аумақтарды ассимиляциялауға күшін жұмылдырды, салықтарды көтерді және Вьетнамды саяси билікке бейім патриархалды қоғамға айналдыруға бағытталған неке және жер мұрагерлігі реформаларын енгізді. Лоу тайпасының басшысы жергілікті әкімшілік пен әскерді сақтау үшін Хан мандариндеріне көп мөлшерде салық төледі. Қытайлықтар Вьетнамдықтарды күштеп сіңіруге тырысты, күштеп мәдени өзгертулер жасау арқылы немесе саяси үстемдік орнату арқылы. Хан үкіметі Вьетнамдықтарды біріктірілген империяны сақтау арқылы династияға сіңіруге тырысты, бұл "мәдениеттік миссия" ретінде көрінді. Кейбір Вьетнамдықтар қытай мәдениетін өркениетті, озық және жоғары мәдениет деп санағандықтан, сіңіруге мүмкіндік алғанын қуана қарсы алды. Вьетнамдықтар өздеріне пайдалы деп ойлаған озық және техникалық элементтерді қабылдағанмен, жалпы алғанда, шет елдердің үстемдігіне ұшырағысы келмеуі, саяси тәуелсіздікті сақтау және Вьетнамның тәуелсіздігін қайтаруға ұмтылысы Вьетнамның қытайлық агрессияға, саяси үстемдікке және империализмге қарсы тұруын көрсетті. Хан қытайлық бюрократтары жергілікті Вьетнамдықтарға қытайдың жоғары мәдениетін таңбалауға тырысты, оның ішінде бюрократиялық легалистік әдістерді, конфуцийлік этиканы, білім беруді, өнерді, әдебиетті және тілді енгізді. Жаулап алынған және бағындырылған Вьетнамдықтар өздерінің ана тіліне, мәдениетіне, ұлтына және ұлттық ерекшеліктеріне зиян келтіретін қытай жазу жүйесін, конфуциандық ілімдерді және қытай императорына құлшылық етуді қабылдауға мәжбүр болды.

Тарихнама

Вьетнам тарихының осы кезеңін ұлттық тарихнама "жауынгерлік, ұлтшылдық және өте қазіргі заманғы көзқарас" ретінде сипаттауы Вьетнам тарихының ұлтшылдық мектебі ретінде танылған. Бұл көзқарастың тамыры Дай Вьетте, бірақ Нхи Хоанг Тхук Нгуен сияқты ғалымдар "Қытайдың мәдени күшін үнемі тойтарыс ететін кішкентай ел туралы түсінік – бұл колониялық кезеңнен кейін, 20-шы ғасырдың ортасында жасалған құрылыс" дейді. Кейіннен жарық көрген еңбектер де ұлттық мектептің осы элементтерін қайталап, вьетнамдықтардың топтық санасын өткен дәуірлерге (Хан-Тан дәуірі) кейінгі кезеңдердегі деректерге сүйене отырып, кері тарту арқылы жатқызады. Вьетнам тарихының ұлтшылдық мектебі 1980 жылдардан бері іс жүзінде өзгермеген және ұлттық қағидаға айналды. Вьетнамдықтардың өзіндігіне, ерекше Оңтүстік-Шығыс Азиялық болмысына қатысты тұжырымдамалар, Вьетнамның әрқашан Қызыл өзен жазығында "мәдени ядроға" ие болғанын және ұлттық күресте шетелдік басқыншыларға қарсы тұрғанын көрсетеді. Бұл Қытай билігі тұсындағы Вьетнам тарихын "шетелдік үстемдікке қарсы қарулы көтерілістермен белгіленген, табанды халықтық қарсылық" ретінде сипаттайды. Алайда, Черчман сияқты ғалымдар мұндай тұжырымдаманы дәлелдеуге жеткілікті мәліметтердің жоқтығын атап көрсетеді. Вьетнамдық ұлттық наратив біртұтас вьетнамдық ұлттық сананы дәлелдеу үшін тарихи оқиғаларды бұрмалап, анахронизмдерді енгізеді. "Вьет/Юе" сөзі тарихта әртүрлі мағыналарға ие болған, бірақ этникалық топты атау үшін жиі қолданылған. Хан-Тан дәуірінде қытай-вьетнамдық екіұштылықты сипаттауға арналған терминология болған жоқ, сондай-ақ Жемшөп өзені мен Қызыл өзен арасындағы аймақты мекендеген біртұтас топты сипаттауға арналған термин де болмады. Қазіргі Вьетнам аумағындағы қытай билігінде болған жергілікті халықтардың бұл кезеңде нақты аты болған жоқ және олар Тан әулетінің кезінде "жабайы адамдар" (жабайы тайпалар), Ли немесе Аннам (Аннан халқы) деп аталды. Ұлттық тарих көбінесе қазіргі ұлттық шекаралармен шектелген тар көзқарасқа ие, бұл ерекшелік туралы тұжырымдарға әкеледі. Қызыл өзен жазығындағы саяси жағдай Гуанчжоудан солтүстікке қарағанда тұрақсыз болғанымен, мұндай жағдайлар тек осы аймаққа ғана тән емес. Вьетнамдық ұлттық наратив кез келген жергілікті көтерілістерді, жергілікті династиялардың өрлеуін және олардың жергілікті тәуелсіздігін ұлттық тәуелсіздік алуға ұмтылумен байланыстырады. 10-шы ғасырдағы автономияға жасалған алғашқы қадамдар оңтүстік династияларының империяларымен тікелей байланыстың алдын алған адамдардың іс-әрекеттерімен салыстырғанда, өте жұмсақ болды.