Кіріспе

Спинозаның "Этика, геометриялық тәртіпте көрсетілген" (Ethica, ordine geometrico demonstrata) атты философиялық трактаты, көбінесе "Этика" деп аталады. Бұл Барух Спинозаның (Бенедикт де Спиноза) латын тілінде жазған философиялық еңбегі. Ол 1661 және 1675 жылдар аралығында жазылып, 1677 жылы, автордың өлімінен кейін алғаш рет жарияланды. Бұл кітап – философияда Евклид әдісін қолдануға жасалған ең амбициялы тырастың бірі. Спиноза бірнеше анықтама мен аксиома ұсынады, олардың негізінде жүздеген теоремалар мен салдарларды шығаруға тырысады, мысалы: "Ес өзінің әлсіздігін көзге елестеткенде, ол қайғыға батады", "Еркіндікке жеткен адам өлім туралы ең соңғы ойға да келмейді" және "Адам санасы денемен бірге толығымен жойылмайды, оның бір бөлігі мәңгілікке сақталады".

Бірінші бөлік: Құдай туралы

Кітаптың бірінші бөлігі Құдай мен ғалам арасындағы қатынасты қарастырады. Спиноза Құдай ғаламнан тыс жерде бар, Құдай ғаламды белгілі бір себеппен жаратқан және Құдай өз еркіне қарай басқа ғаламды да жарата алатындығын айтқан дәстүрмен келіспейді. Спиноза осы тұжырымдардың әрқайсысын жоққа шығарады. Спинозаның пікірінше, Құдай – табиғат әлемі. Спиноза Құдайдың ғаламды құрайтын мән екенін, Құдайдың ғаламнан тыс емес, өзінің ішінде бар екенін, ал ғаламның құдайлық теологиялық себеп немесе ерік-жігердің ықпалымен емес, қажеттілікке байланысты пайда болғандығын тұжырымдайды. Спиноза дәлелдерін ұсыну үшін тұжырымдамаларды пайдаланады. Ол ұсынған қорытындысының берілген анықтамалар мен аксиомаларды біріктірудің логикалық салдары екенін санайды. Ол «ғаламда бірдей табиғат немесе атрибутқа ие екі немесе одан көп мән болмайды» деген тұжырыммен бастайды. Содан кейін, егер бір нәрсе болса, оның себебі болуы ғана емес, болмаса, оның алдын алу да қажет екенін айтады. Логикалық қайшылыққа қарсы тұрған нәрсе, оның болуына ешқандай себеп жоқ. Спиноза осы бастапқы идеялардан қадам салады. Егер мән болса, ол шексіз болуы керек, өйткені шексіз болмаса, оның шекті атрибуттарының қалған бөлігін толтыру үшін тағы бір шекті мән болуы керек, бұл бұрынғы тұжырымға қайшы келеді. Спиноза содан кейін Құдайдың бар екенін дәлелдеу үшін онтологиялық аргументті қолданады және Құдайдың барлық атрибуттарға шексіз ие болуы керек екенін көрсетеді. Екі нәрсе бірдей атрибутқа ие бола алмайтындықтан, «Құдайдан басқа ешбір мән берілмейді немесе ойға келмейді». Спинозаның көптеген тұжырымдары сияқты, мұның мағынасы да даулы. Спиноза ғаламды құрайтын нәрселердің, соның ішінде адамдардың, Құдайдың «көріністері» екенін айтады. Бұл барлық нәрсенің белгілі бір дәрежеде Құдайға тәуелді екенін білдіреді. Бұл тәуелділіктің мәні туралы пікірталас бар. Кейбір ғалымдар бұл көріністердің дәстүрлі мағынада Құдайдың қасиеттері екенін айтады, ал басқалары оларды Құдайдың әсері деп санайды. Қай жағдайда болса да, көріністер Құдайдың мәніне логикалық жағынан тәуелді: болатын барлық нәрсе Құдайдың табиғатынан туындайды, дәл үшбұрыштың табиғатынан оның бұрыштарының қосындысы екі тік бұрышқа тең немесе 180 градусқа тең болатынындай. Құдай өзінің табиғатымен болуға міндетті болғандықтан, болған оқиғалардың ешқайсысынан қашуға болмайды және егер Құдай белгілі бір көрініс үшін нақты тағдырды белгілесе, одан құтылуға болмайды. Спиноза айтқандай, «Құдай бір нәрсені жасауға белгілесе, ол өзін өзгерте алмайды».

ІІ бөлім: Ақыл-ойдың табиғаты мен шығу тегі туралы

Екінші бөлім адам ақылы мен денесіне арналған. Спиноза Картестің бірнеше қағидаларын сынап көрсетеді: (1) ақыл мен дене бір-біріне әсер ете алатын ерекше субстанциялар; (2) біз өз ақылымызды денемізден жақсы білеміз; (3) біздің сезімдерімізге сенуге болады; (4) Құдай жаратқан болса да, біз қателіктер жасай аламыз, атап айтқанда, еркімізбен, түсінікті және анық емес идеяны растағанда. Спиноза Декарттың әрбір тұжырымын жоққа шығарады. (1)-ге қатысты Спиноза ақыл мен денені екі түрлі тәсілмен ойланатын бір нәрсе деп санайды. Табиғаттың барлығын ойлар немесе денелер тұрғысынан толық сипаттауға болады. Алайда, Декарт сияқты осы екі сипаттау тәсілін араластыруға болмайды және ақыл денеге әсер етеді немесе керісінше деп айтуға болмайды. Сонымен қатар, ақылдың өзін-өзі тануы бастапқы емес: ол өз ойларын денесіне басқа денелердің әсерін білгеннен гөрі жақсы біле алмайды. Бұдан бөлек, идеяны ойлау мен оның рас екеніне сену арасында ешқандай айырмашылық жоқ, және ерік бостандығы мүлдем болмайды. Спиноза "бірінші түрдегі білім" деп атаған сезімдік қабылдау толығымен қате, себебі ол нәрселердің шынайы жай-күйін емес, біздің денелеріміздің қалай жұмыс істейтінін көрсетеді. "Екінші түрдегі білім" немесе "ақыл" деп аталатын нақтырақ білім де болуы мүмкін. Бұл барлық нәрсеге ортақ ерекшеліктер туралы білімді қамтиды және физика мен геометрия принциптерін қосады. Сондай-ақ, "үшінші түрдегі білім" немесе "интуитивті білім" де бар. Бұл белгілі бір нәрселерді Құдайдың мәнісімен байланыстыратын білім.

III бөлім: Сезімнің пайда болуы мен табиғаты туралы

"Этиканың" үшінші бөлігінде Спиноза барлық нәрселер, адамдар да оның ішінде, өздерінің күш-қуатын сақтап, әсерге ұшырамауға тырысады деп тұжырымдайды. Спиноза ізгілік – күш-қуатқа тең (яғни, өзіңді-өзің бақылауға алу) дейді. Спиноза осы талпыныстың ("conatus") біздің эмоцияларымыз бен құштарлықтарымыздың қозғалысын және күрделілігін (яғни, барлық басқа эмоциялардың негізі болатын қуаныш пен қайғыны) қалай түсіндіретінін айтады. Біздің санамыз кейбір жағдайларда белсенді, ал кейбір жағдайларда пассивті болады. Онда жеткілікті идеялар болса, ол міндетті түрде белсенді, ал жеткіліксіз идеялар болса, міндетті түрде пассивті болады.

Моральдық философия

Спиноза үшін шындық – іс-әрекет, ал кез келген нәрсенің шындығы өзін-өзі сақтауға ұмтылысында көрінеді. Бар болу – тұрақты болу. Ең төменгі деңгейдегі нәрселерде, яғни жансыз материяда, бұл ұмтылыс «өмір сүруге деген жігер» ретінде танылады. Физиологиялық тұрғыдан қарағанда, бұл күш-жігер аштық деп аталады; оны сезінгенде – құштарлық дейміз. Жақсылық пен жамандық сияқты моральдық санаттар құштарлықпен тығыз байланысты, бірақ бұл байланыс әдеттегідей емес. Адам бір нәрсені жақсы деп ойлағандықтан құштарланбайды, немесе жаман деп ойлағандықтан одан қашпайды; керісінше, ол бір нәрсені құштарланса жақсы деп санайды, ал оған қарсы болса – жаман деп есептейді. Өмірлік белсенділікті күшейтетін нәрсе – ләззат, ал оны төмендететін нәрсе – азап. Сыртқы себебін санаумен байланысқан ләззат – махаббат, ал сыртқы себебін санаумен байланысқан азап – жек көру деп аталады. «Махаббат» және «жек көру» сөздері «ұнату» және «ұнамау» деген кең мағынада қолданылады. Адамның барлық сезімдері ләззат, азап және құштарлықтан туындайды. Олардың әртүрлілігі оларды тудыратын сыртқы объектілердің түрлеріне және оларды сезінуші адамның ішкі жағдайларына байланысты. Қазіргі мақсат үшін ең маңызды айырмашылық – «белсенді» сезімдер мен «пассивті» сезімдер (немесе «күштер») арасындағы айырмашылық. Спинозаның пікірінше, адам белсенді немесе еркін болады, егер кез келген тәжірибе тек оның өзінің табиғатының нәтижесі болса; ал егер тәжірибе оның өзінің табиғатынан басқа себептерге байланысты болса, онда ол пассивті немесе құл болып табылады. Белсенді сезімдер – өзін-өзі танудың, белсенділіктің, ақыл-ойдың күшін дамытудың түрлері, сондықтан олар әрқашан ләззатты тудырады. Өмірдегі барлық қиындықтардың себебі – пассивті сезімдер (немесе «күштер»), өйткені олар көбінесе сырттан туындайды және жиі азапқа әкелетін өмірлік күштің төмендеуіне себеп болады. Спиноза бұдан әрі өзінің этикасын білім туралы теориясымен байланыстырады және адамның моральдық прогресін оның интеллектуалдық прогресімен байланыстырады. Білімнің ең төменгі сатысы – «пікір» деңгейінде, адам сыртқы нәрселердің ықпалында болады және осылайша күштердің құлдығында жүреді. Келесі саты – «ақыл-ой», адам ақылының ерекшелігі, оның зиялы қабілеті, өзін-өзі нығайтады және оны сезімдер мен сыртқы азғырулардың құлдығынан босатуға көмектеседі. Күштердің табиғатын түсіну адамды олардың билігінен арылуға көмектеседі. Өзінің ғаламдық жүйедегі орнын, барлық ұнайтын және ұнамайтын нәрселерді жақсырақ түсіну және барлық нәрсені басқаратын қажеттілікке түсінік – оны ренжітуден, өкініштен және ашудан құтылуға көмектеседі. Ол жағдайға бейімделіп, жан тыныштығына ие болады. Осылайша, ақыл-ой жалпыға ортақ тәртіпке мойынсұнуды үйретеді және сананы күштердің қылышынан жоғары көтереді. Білімнің ең жоғары сатысы – «интуитивті білім» сатысында, ақыл барлық нәрсені мәңгілік ғаламның көрінісі ретінде қабылдайды. Ол бәрін де Құдайда көреді, ал Құдай бәрін де көреді. Ол өзін мәңгілік тәртіптің бір бөлігі ретінде сезінеді, өзінің ойларын ғаламдық оймен және өзінің мүдделерін ғаламдық мүдделермен сәйкестендіреді. Осылайша ол мәңгілікке айналады, өйткені мәңгілік идеялардың бірі ретінде Ой Атрибуты өзін білдіреді және «бұл бақыттылық» – «ізгіліктің өзі», яғни кемелді өзіндік белсенділікті сипаттайтын кемелді қуанышқа жетеді. Бұл оңай да, көпке таралған да жетістік емес. «Бірақ, – дейді Спиноза, – барлық тамаша нәрсе қиын, бірақ ол сирек кездеседі».

Қабылдау

1677 жылы Спиноза қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай оның еңбектері католик шіркеуінің тыйым салынған кітаптар тізіміне енгізілді. Көп ұзамай, Аубер де Версенің «L'impie convaincu» (1685 ж.) сияқты айыптаулар пайда болды. Оның кіріспесінде бұл еңбекте «[Спинозаның] атеизмінің негіздері жоққа шығарылған» делінген. 1678 жылдың маусым айында – Спинозаның қайтысынан бір жылдан астам соң – Голландия штаттары оның барлық шығармаларына тыйым салды, себебі оларда «көптеген бейдін, құдайға қарсы және атеистік пікірлер» бар еді. Тыйым Спинозаның кітаптарын иеленуге, оқуға, таратуға, көшіруге және қайта баяндауға, тіпті оның негізгі идеяларын өңдеуге да қатысты. Келесі жүз жыл бойы еуропалық философтар осы «еретик» деп аталатын кітапты оқыса, оны көбінесе жасырын түрде оқыды. Олардың рухани тамақтануына қанша тыйым салынған спинозизм сіңгені әлі де зерттеушілерді қызықтырады. Локк, Юм, Лейбниц және Кант кейінгі ғалымдар тарапынан жасырын спинозизммен айналысқандары үшін айыпталады. 18 ғасырдың соңында «Этика» төңірегіндегі дау-жанжал неміс философиялық ортасын дүр сілкіндірді. «Этиканың» ағылшын тіліне алғашқы аудармасын 1856 жылы романшы Джордж Элиот аяқтады, бірақ ол көп уақыттан кейін ғана жарияланды. Ал келесі рет 1883 жылы романшы Хейл Уайттың қолымен ағылшын тілінде жарық көрді. Спиноза 19 ғасырдың соңында, британдықтардың Гегельге деген құштарлығы кезінде ағылшын тілінде сөйлейтін метафизиктер үшін айқын көрінді. Гегель Спинозаға деген құрметімен бірге осы кезеңде оның елдестері Шеллинг, Гёте, Шопенгауэр және Ницше де қосылды. 20 ғасырда Спинозаның рухы өздігінен көрініс берді, мысалы, Рассел, Витгенштейн, Дэвидсон және Делёздің еңбектерінде. Әдебиет және поэзия жазушыларының арасында Спинозадан шабыт алған ықпалды ойшылдарға Кольридж, Джордж Элиот, Мелвилл, Борхес және Маламуд жатады. Голланд тіліндегі алғашқы жарияланған аудармаларды ақын Герман Гортер (1895) және Виллем Мейер (1896) жасады.

Атрибуттардың саны

Спинозаның замандасы Саймон де Врис, Спинозаның заттардың бірнеше атрибутқа ие болуын дәлелдей алмағанын айтты, бірақ егер заттардың тек бір ғана атрибуты болса, онда "екі түрлі атрибут болған жерде, әртүрлі заттар да болады". Бұл Спинозаның логикасындағы маңызды кемшілік, ол әлі күнге дейін толық шешілмеген. Линда Тромпеттер сияқты кейбіреулер бұл қайшылықты шешуге тырысты, ол "атрибуттар – бір заттың мәнін құрайтын жекелеген қасиеттер" деп жазады, бірақ бұл түсіндірме баршаға қабылданбаған, және Спиноза де Вриске берген жауабында бұл мәселені нақтыламады. Ал Стэнли Мартенс Спинозаның атрибуттар туралы ойларын талдағанда, "заттың атрибуты – өзінің заттығы; ол белгілі бір табиғаты бар болғандықтан, сол затты білдіреді" дейді.

Сөздерді дұрыс қолданбау

Шопенгауэр Спиноза сөздерді теріс пайдаланғанын айтты. "Ол барлық жерде "әлем" деп аталатын нәрсені "Құдай", барлық жерде "күш" деп аталатын нәрсені "әділдік", ал барлық жерде "үкім" деп аталатын нәрсені "ерік" деп атайды". Сондай-ақ, "Спинозаның анықтамасымен басталатын субстанция туралы түсінік, жақын және адал зерттеуде, материя түсінігінің жоғарырақ, бірақ негізсіз абстракциясы болып көрінеді".

Ағылшынша аудармалар

1856 жылы Джордж Элиот жазған, бірақ 1981 жылға дейін жарияланбаған (Institut für Anglistik und Amerikanistik, Зальцбург университеті, Австрия); редакторы – Томас Диган. Клэр Карлайлдың кіріспесі мен түсіндірмелері бар жаңа басылым (Принстон университетінің баспасы, 2020). 1870 жылы Роберт Уиллис «Бенедикт де Спиноза: Оның өмірі, хат алмасуы және этикасы» (Трюбнер және компаниясы, Лондон) еңбегінде жариялаған. 1884 жылы Р. Х. Л. Эльвес «Спинозаның негізгі еңбектері» кітабының екінші томында (Джордж Белл және ұлдары, Лондон) жариялаған. Бүгінгі күнге дейін көптеген қайта басылымдар мен басылымдар жарық көрді. 1910 жылы Эндрю Бойль, Джордж Сантаянаның кіріспесімен (Dens & Sons, Лондон); содан бері бірнеше рет қайта басылды. Г. Х. Р. Паркинсон қайта қарап, Оксфорд философиялық мәтіндерінің бір бөлігі ретінде жаңадан редакциялады (Лондон, 1989). 1982 жылы Сэмюэл Ширли (Hacket Publications) Спинозаның таңдамалы хаттарымен бірге жариялады. Майкл Л. Морганның кіріспесі мен түсіндірмелерімен толық жинағына қосылды (сонымен қатар Hacket Publications, 2002). 1985 жылы Эдвин Керли «Спинозаның жинақталған еңбектерінің» бірінші томында (Принстон университетінің баспасы) жариялады. Penguin Classics (2005) баспасында жеке басылып шықты, сондай-ақ «A Spinoza Reader» (Принстон университетінің баспасы, 1994) жинағында хаттар мен басқа да мәтіндердің таңдауымен бірге жарық көрді. 2018 жылы Майкл Сильверторн мен Мэтью Дж. Киснер философия тарихындағы Кембридж мәтіндері сериясында жазды.