Кіріспе

1922 жылғы Қытай Республикасының егемендігі мен аумақтық тұтастығын растайтын келісім Тоғыз держава туралы келісім (2=九国条約 (3=Kyūkakoku Jōyaku)) немесе Тоғыз держава туралы келісім - 1922 жылғы Қытай Республикасының егемендігі мен аумақтық тұтастығын ашық есіктер саясатына сәйкес растайтын келісім. 1922 жылы 6 ақпанда Вашингтон әскери-теңіз конференциясына қатысқан барлық мемлекеттер: Бельгия, Қытай, Франция, Ұлыбритания, Италия, Жапония, Нидерланды, Португалия және АҚШ тоғыз держава туралы келісімге қол қойды.

Ашық есік саясаты

АҚШ Мемлекеттік хатшысы Джон Хей 1899 жылдың қыркүйек-қараша айларында "Ашық есік жазбаларын" шығарды, содан кейін 1900 жылдың шілдесінде дипломатиялық жолдамамен Қытайдағы Цинь әулетіне мүдделі барлық ірі әлемдік державалар ресми түрде "ашық есік" ұстайтынын мәлімдейді. Бұл барлық халықтарға Қытайдағы өздерінің ықпал ету аясындағы келісім порттарына тең құқықтар мен тең қолжетімділікке мүмкіндік береді. Еуропалық державалар мен Жапония Қытайды отарларға бөлуге дайындалып жатыр деп қорқып, Хей сонымен қатар Қытайдың аумақтық және әкімшілік тұтастығын сақтау керек деген ережелерді қосты. Ешбір мемлекет Хайдың ұсынысын нақты растамаса да, Хай әрбір державаның қағидаттық келісім бергенін және 1900 жылдан кейін жасалған шарттарда Ашық есік саясатына сілтеме жасалғанын жариялады. Дегенмен, Қытайдағы теміржол, тау-кен өндіру, қарыз алу, сыртқы саудаға ашық келісім-шарт порттары және экстратериториалды артықшылықтар сияқты ерекше жеңілдіктер үшін әртүрлі державалар арасындағы бәсекелестік тоқтамай жалғасты. АҚШ, әсіресе, Рус-жапон соғысы (1904-1905) және Жиырма бір талап (1915) аяқталғаннан кейін, Қытайға жапондық жобаларға күдікпен қарады және жапон үкіметімен Маньчжурия мен Қытайдың қалған бөлігінде теңдік саясатын ұстануға уәде берген келісімдерге бірнеше рет қол қойды. Бұл келісімдер 1917 жылы Лансинг-Иши келісімімен жасалды, ол көп ұзамай мүлдем тиімсіз екені дәлелденді.

Вашингтон теңіз конференциясы

1921-1922 жылдардағы Вашингтон әскери-теңіз конференциясында АҚШ үкіметі қайтадан Ашық есік саясатын халықаралық мәселе ретінде көтерді және барлық қатысушыларға (АҚШ, Қытай Республикасы, Жапония империясы, Франция, Ұлыбритания, Италия, Бельгия, Нидерланды және Португалия) Ашық есік саясатын халықаралық заңға айналдыруды көздеген Тоғыз держава туралы келісімге қол қойды. Тоғыз державалар туралы келісім Вашингтон әскери-теңіз конференциясындағы Шантун келісім-шартымен бірге Жапонияны Шандун мәселесі бойынша Шандун провинциясының аумақтық бақылауын Қытай Республикасына қайтаруға мәжбүр етті. Тоғыз держава туралы келісім Вашингтондағы әскери-теңіз конференциясында жасалған бірнеше келісімдердің бірі болды. Басқа да маңызды келісімдерге Төрт держава туралы келісім, Бес держава туралы келісім және Шантун келісімдері кірді.

Тиімділігі

Тоғыз державалар туралы келісімде күшін жою туралы ереже жоқ еді. 1931 жылы Жапония Маньчжурияға басып кірген кезде және Маньчжукоо құрылған кезде, Америка Құрама Штаттары наразылық білдіріп, экономикалық санкциялар қолданудан басқа ештеңе істей алмады. 1937 жылы қарашада Тоғыз державалар келісімінің қол қоюшылары екінші Қытай-Жапон соғысы басталғаннан кейін Брюсселде Тоғыз державалар келісімінің конференциясына жиналды, бірақ нәтижесіз. Алайда, келісімнің 1932 жылғы Шанхай шайқасында жапондық агрессияны бақылаудағы рөлі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс Тоғыз держава келісімін тиімді түрде аяқтады.

Ақпарат көздері және қосымша оқу

Эллис, Л. Итан. Республиканың сыртқы саясаты, 1921-1933 ж. Ратгерс университетінің баспасы, 1968. 79-тақ. 136. Фенвик, К. Г. "Тоғыз держава туралы келісім және Қытайдағы қазіргі дағдарыс". Халықаралық құқық американдық журналы 31.4 (1937): 671 674.