Кіріспе
Неготин (Неготин) – Сербияның шығысындағы Бор ауданында орналасқан қала және муниципалитет. Ол Сербия, Румыния және Болгария мемлекеттерінің шекараларына жақын жерде жатыр. Бұл Бор ауданының сот орталығы. Қаланың халқы 16 882 адамды құрайды, ал муниципалитетте 35 000 адам тұрады.
Ерте кездері
Тракиялықтар бұл аймаққа үстемдік етті, ал 279 жылдан кейін кельт Скордискілері ілгері жылжыды. Б.з.б. 1 ғасырда римдіктердің жаулап алуы Палеобалкан тайпаларын әлсіретті. Моэзи тайпасы, тракий-дакийлік тайпа, б.з.б. 30 жылы консул болған Марк Лициний Красс басқарған рим армиясынан жеңіліске ұшырады. 87 жылы император Домициан аймақты Төменгі Моэзия провинциясы ретінде ұйымдастырды. Кейіннен Дакия Ремезиана провинциясына қосылды. Археологиялық қазбалар Ровина және Тамничте Гераклқа табынушылық болғандығын көрсетеді, сондай-ақ Буковода Зевс, Геракл және Дионис бейнеленген рельеф табылды. Роглево ауылында некропольмен бірге Селиште римдік орны қазылып зерттелді. Неготин аумағында 250-320 жылдар аралығында күміс және алтын фибулалар табылған.
Орта ғасырлар
Орта ғасырдың басында бұл жерге алғаш қоныс аударған славян тайпасы – Тимочандар болды. IX-XI ғасырларда және XIII ғасырда қазіргі Солтүстік-Шығыс Сербия аумағы Болгар империясының бір бөлігі болды.
Осман империясы
18 ғасырдың басына дейін Неготин – Осман империясының Рум аймағындағы стратегиялық және мәдени тұрғыдан маңыздылығы шағын қала, Кражина нахиесінде орналасқан. Видин санджағының бірқатар бөліктерімен бірге, ол Валиде сұлтанның вақфы ретінде белгілі бір автономияға ие болды, яғни барлық салықты жергілікті серб немесе влах кнезі жинады, емес, мұсылман мемлекеттік шенеунігі. 18 ғасырдың басында австриялықтар өздерінің оңтүстік-шығыс аймақтарында бекініс қаласын салуға күш салды және оны өздерінің басты бекінісіне айналдырды (атап айтқанда, олар 1717-1739 жылдары оны иеленген кезде, ол жаңа құрылған Темешвар Банатының аумақтық бөлігіне кірді). Түріктердің қайта басып алу кезеңінен кейін, Неготин 1804 жылы Бірінші серб көтерілісі кезінде Хайдук Вельконың көтерілісшілері тарапынан уақытша басып алынды.
1804 жылғы серб революциялары
1804–10 жылдары босатылғаннан кейін Неготин тез арада маңыздылығы мен өлшемі артып, дамыды. Мәдени өмір гүлденді және үкімет, сол кездегі босатылған Сербияның көп бөлігіндегідей, білім беру және жаңарту ісінде үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Бірақ, осы сәнді күндер ұзаққа соқпады: 1813 жылы Наполеон Ресей мен Австрияны саясаттан шығарып, Сербияға көмектескеннен кейін, түріктер серб мемлекетін талқандады. Неготиннің қорғаушылары қаладан шығуды жөн көрмеді және сол кездегі бекітілген қалада қоршауға түсті. Соңында, түрік әскерінің бірі Хаджук Вельконы көріп, оқ атып, зеңбірегімен атты. Вельконың кеудесіне зеңбірек оғы тиіп, сол жерде қайтыс болды. Оның серіктері оны түріктердің бас кесіп алуына жол бермеу үшін, барлық христиан жауынгерлеріне істегендей, белгісіз жерге жерледі. Неготин қайтадан жаулап алынды. 1815 жылғы Екінші серб көтерілісі бастапқыда Неготинге ешқандай өзгеріс әкелмеді, ол тек Белградты және оның төңірегін босатты. Князь Милош Обреновичтің сарабдал дипломатиясы және 600 сарбазымен қала қақпасындағы воевода Стеван Стеванович Тенканың тактикасының арқасында, елдің бұл бөлігі 1833 жылы ешқандай шайқассыз біржола босатылды.
XIX ғасырдың екінші жартысы
1878 жылы тәуелсіздік ресми түрде жарияланғанға дейін Неготин аймақтық мәдени, білім беру және діни орталық ретіндегі беделін нығайтуда үлкен жетістіктерге қол жеткізді. 1824 жылы алғашқы мемлекеттік мектеп, ал 1839 жылы гимназия ашылды. Уақыт өте келе, Неготин епископына бұрынғы Әйелдер шіркеуі тым кішкентай болып қалды, сондықтан 1876 жылы әсем жаңа соборлық шіркеу салынды. Сонымен қатар, көптеген неготиндіктер білім мен рухани даму іздеп, танымал еуропалық университеттерге барып оқыды, мысалы, серб композиторларының ең ірі бес біріне кіретін Стеван Мокраняц және кейін Белград университетінің ректоры болған физик және астроном Джордже Станоевич. Мәдени өмір гүлденді, көптеген хор және басқа да көркемдік қоғамдар құрылды. Білім беру мекемелерінің көпшілігі Белградта ашылғаннан кейін бірнеше ай ішінде ашылды (мысалы, қоғамдық кітапхана). Осы кезеңде қаланы Дунай өзенінің жағасына көшіру туралы идея үкімет пен жергілікті шенеуніктер арасында қалыптаса бастады. Бұл жоспар ешқашан іске аспады, бірақ басқа да әкімшіліктер осыны жасауға тырысты. Қала тым үлкен болғандықтан көшіру мүмкін емес еді. Дегенмен, Неготин Дунайдан шамамен 4 миль қашықтықта болды, сондықтан өзен арқылы сауда жасауға болады. Бірақ қаланың орналасуының бір кемшілігі болды – ол Дунайға жақын болғанымен, өзеннен төмен орналасқандықтан, әрқашан көптеген батпақтар мен көлдермен қоршалған еді. Осы уақытта Заечар қаласы Нишке және, демек, Сербияның қалған бөлігіне жақын болғандықтан, аймақтық орталық ретінде баяу дами бастады. Бұл артықшылық теміржол салынысымен айқын көрінді. Неготин солтүстікке орналасқандықтан Белградқа және Сербияның басқа қалаларына жақын болды, бірақ сол жолдар қиын өтілетін таулы жерлер арқылы өтетін, ал оңтүстікке бару әлдеқайда оңай болды, сондықтан көлік тұрғысынан Заечар Неготиннен жақсырақ еді. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Заечар Неготинді көлемі мен маңыздылығы тұрғысынан басып озды. Екі әулет билік үшін күрескен кезеңде, 1903 жылы көтерілісші офицерлер Сербияның королі Александр Обренович пен королева Драга Машинды өлтірді, бірақ бұл оқиға қаланың тағдырына көп әсер етпеді. 1912-1913 жылдардағы Балқан соғыстары бұл аймаққа көп пайда әкелген жоқ. Алайда, елдің осы бөлігінен шыққан әскерлер екі соғыстың барлық шайқастарына қатысып, құрмет пен даңққа ие болды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
1914 жылдың 28 шілдесінде бұрынғы одақтас, кейін жау болған Австрия-Мажарстан Сербияға соғыс жариялады. Сербия армиясының бастапқы табыстарына қарамастан, 1915/16 жылдардың қысында сандар жағынан әлдеқайда басым Австрия-Мажарстан, Германия және Болгарияның біріккен әскерлерінің шабуылына Сербия тойтарыс бере алмады. Алайда, Сербия үкіметі қарсы тұрудың орнына, армиясымен бірге эмиграцияға кетуге шешім қабылдады. Неготин жақын арада оккупацияланды және 1918 жылдың күзіне дейін осылай қалды. Неготин жаңа құрылған Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің құрамына кірді. 1929 жылдан 1941 жылға дейін Неготин Югославия Корольдігінің Морава Бановинасының құрамында болды.
Жақсылық аралығы
Екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы кезең соғысқа дейінгі жылдарға өте ұқсас болды. Неготин өзінің мөлшері мен маңыздылығын жоғалта берді, ал Заежар жаңа аймақтық орталыққа айналды. Бұл өзгерістің көп бөлігі, жоғарыда айтылғандай, Неготин мен оның төңірегіндегі нашар экологиялық жағдайларға байланысты болды. 1930 жылдары үкімет пен жергілікті билік қала маңындағы батпақтарды құрғатуға және өсіп келе жатқан халыққа қосымша егістік жерлер алуға бағытталған ірі суару жобасын қолға алды. Өнеркәсіп саласында аймақта шамалы инвестициялар жасалғанмен, қала бұрынғы сауда орталығының рөліне берік тұрды және көптеген ескі өндірістерін сақтап келді, олардың көпшілігі қазірге қарай қолданыстан шығып қалған. Дегенмен, қандай да бір прогресс болды, бірақ, өкінішке орай, 1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс осы прогреске тосқауыл қойды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Еуропадағы соғыс қызу жүріп жатқан кезде Югославия Корольдігі, кем дегенде алғашқы екі жыл бойы, соғыстан сақталып келді. Дегенмен, Корольдіктегі шешілмеген ұлттық мәселелердің салдарынан, болашаққа дайындық үшін көп іс істелмеді. Сондықтан, 1941 жылдың 6 сәуірінде неміс, венгр және итальян әскерлерінің шабуылы басталғанда, Югославия екі апталық шайқастан кейін күйреп қалды. Көптеген офицерлер мен сарбаздар, көбінесе сербтер, тұтқынға алынып, Германия, Австрия, Польша және тіпті Норвегиядағы тұтқын лагерьлеріне жіберілді. Неготинде көп шайқас болмаса да, 1941 жылдың жазында партизандық қарсылық туралы хабарлар түсті. Осы "партизандық" күштердің көп бөлігі 1941 жылдың жазы мен күзінде жойылды, олардың жауынгерлері тұтқынға алынып, өлтірілді. Соғыстың қалған бөлігінде аймақта ірі шайқастар мен қырқындар тіркелген жоқ. 1941 жылы немістер оңай да, қарсылықсыз келгендей, партизандар мен совет әскерлері де Белградқа және одан әрі жол тартты. Неготин 1944 жылдың 12 қыркүйегінде, неміс оккупациясының үш жарым жылға жетпейтін уақытынан кейін босатылды.
Демография
2011 жылғы халық санауының нәтижесіне сәйкес, Неготин муниципалитетінде 37 056 адам тұрады, олардың 16 882-сі Неготин қаласында тұрады.
Мәдениет және қоғам
Неготин мұражайында рим дәуірінен Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі археологиялық көптеген жаңалықтар сақталған. Неготин муниципалитетінде бірнеше галерея, ескерткіштер, шіркеулер, монастырлар мен археологиялық ескерткіштер бар. Жақын орналасқан "Темір қақпалар" ұлттық паркінен керемет көріністер ашылады, сондай-ақ аң ауруға арналған жерлер мен жаяу серуендеуге қолайлы жолдар бар (кейбір жолдар жақсы белгіленбеген немесе күтілмеген, сондықтан тәжірибелі туристерге ғана жаяу серуендеу ұсынылады).
Мокранецви Дени
Неготиннің мәдени өмірінің ең жарқын оқиғасы – серб композиторы Стеван Мокраняцтың құрметіне жыл сайын өткізілетін «Мокраньчеви Дани» музыкалық фестивалі.
Білім беру және денсаулық сақтау
Қалада бір жетімдер үйі, бір балабақша және күндізгі орталық, үш бастауыш және төрт жоғары мектеп бар, олардың кейбіреулері кәсіптік-техникалық. Сондай-ақ, мүмкіндігі шектеулі балаларға арналған бастауыш мектеп те бар. Неготин ауруханасы осы және көршілес муниципалитеттерге барлық негізгі және көптеген мамандандырылған қызметтерді көрсетеді.
Белгілі тұлғалар
Неготинде XIX ғасырдың ең танымал серб композиторы Стьеван Мокраняц дүниеге келді және өсті. Оның туған үйі бүгінде мұражай. Тағы бір белгілі неготиндік – Хайдук Велько (әрі Войвода Велько Петрович), ол 19 ғасырдың басындағы азаттық күрескері. Ол оңтүстікке қарай Заечар қаласының жанындағы Леновацта дүниеге келді, бірақ Неготинді Османлы түріктерінің шабуылынан қорғау кезінде қаза тапты. :sr:Đорђе Станоевич – серб физигі (қолданбалы физика және электр энергиясының профессоры, сондай-ақ осы салалар мен түсті фотосуреттеме саласында зерттеуші; оның есімімен аталған алаңда Неготиннің орталығында және Београджанканың алдында, Сербия Электр Компаниясы бас кеңсесінің жанында оның ескерткіші орнатылған. Бұған қоса, Сербия Электр Компаниясы жыл сайынғы «Đорђе Станоевич» сыйлығын тағайындап береді). Генерал Петар Живкович Сербия Корольдігі мен Югославия Корольдігінің бірнеше үкіметтерінде министр және премьер-министр болды. Жасы келген кезде Вук Караджичті Бірінші серб көтерілісінің жетекшілері Неготинге қалалық магистрат кеңсесінде кеңсе қызметкері және Хайдук Вельконың хатшысы ретінде жұмыс істеуге жіберді. Ол өмірінде ақы төленген жұмыс істеген жалғыз адам болды. Неготинде серб-израильдік жазушы, редактор және аудармашы Ана Шомло, 2008 жылғы «Евровидение» ән байқауында Сербияны өкілдік еткен Елена Томашевич, серб-канад жазушысы және ғалымы Миодраг Кожадинович, 2004 жылы румын православие шіркеуін салған дін қызметкері Боян Александрович және Тимок аймағындағы валахтардың құқықтары үшін күрескен белсенді Душан Пырвулович те дүниеге келді.