Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шығыс Африкадағы тайпа
Шығыс Азия халқы
Tribe in East Africa
the people of East Asia
Яо халқы (немесе Ваяо) – Малави көлінің оңтүстік жағасында қоныстанған ірі банту этностық және тілдік тобы. Олар Оңтүстік-Шығыс Африка тарихында, әсіресе 19 ғасырда маңызды рөл атқарды. Яо халқының басым көпшілігі мұсылман дінін ұстанады және олардың саны шамамен екі миллионға жетеді. Олардың отаны Малави, Мозамбиктің солтүстік бөлігі және Танзанияның Рувума және Мтвара аймақтарын қамтиды. Яо халқының мызғымас мәдени ерекшелігі ұлттық шекаралардан тысқары да сақталады.
The Yao people (or WaYao) are a major Bantu ethnic and linguistic group living at the southern end of Lake Malawi. They played an important role in the history of Southeast Africa, notably in the 19th century. The Yao are a predominantly Muslim faith group of about two million, whose homelands encompass the countries of Malawi, the north of Mozambique, and the Ruvuma and Mtwara Regions of Tanzania. The Yao have a strong cultural identity, transcending national borders.
Тарих
Яо халқының басым көпшілігі шаруалар мен балықшылар болып еді. Африканың оңтүстік-шығыс жағалауына арабтар келген кезде, олар Яо халқымен сауда жасап, киім мен қару-жараққа майлы сүйек және астық айырбастады. Олар құл саудасымен де айналысты. Осы жағалау саудасына қатысқандарының арқасында, олар Оңтүстік Африкадағы ең бай және ықпалды тайпалардың біріне айналды. 19 ғасырда Яо басшылары Мозамбиктің Ниасса провинциясын бағындырғанда, ірі Яо мемлекеттері құрылды. Сол кезде Яо халқы дәстүрлі қоныстарынан бүгінгі Малави мен Танзанияға көшуді бастады, нәтижесінде қазіргі Яо халқы қалыптасты. Басшылық үшін маңызды кезеңдердің бірі – бүкіл халықтың ислам дінін қабылдауы болды. 1870 жылы Маканджила III (Ньяса аймағының Мангочи Яо басшыларының бірі) исламды жеке және мемлекеттік дін ретінде қабылдады. Содан кейін, араб және суахили саудагерлерімен сауда қатынастары арқылы, Яо басшылары (өздерін «сұлтан» деп атаған) сауатты хатшыларға мұқтаж болды, сондықтан исламдық ұстаздар жұмысқа алынды. Яо ауылдарында бұл хатшылар адамдарға сауаттылықты ғана емес, сонымен қатар мұсылман жағалау аймақтарының әлеуметтік, діни және экономикалық игіліктерін ұсынды. Бұған қоса, Яо сұлтандары португал, британ және неміс отаршылдық үкіметтеріне қарсы күресті, оны мәдени, саяси және экономикалық (сондай-ақ жеке) қауіп ретінде қарады. Британдықтар піл сүйегі мен құл саудасын тоқтатуға тырысып, жағалауға жақын Яо сауда керуендеріне шабуыл жасады. Яо басшысы Матака христиан дінін қабылдаудан бас тартты, себебі ислам оларға дәстүрлі мәдениетін оңай сіңіретін әлеуметтік жүйені ұсынды. Басшылардың исламды қабылдауы олардың қол астындағыларын да солай істеуге ықпал етті. Яо халқы қабылдаған халықтық ислам олардың дәстүрлі анимистік сенімдерімен біріктірілген.
The majority of Yao are subsistence farmers and fishermen. When Arabs arrived on the southeastern coast of Africa, they began trading with the Yao people for ivory and grains, exchanged for clothes and weapons. They also traded in slaves. Due to their involvement in this coastal trade, they became one of the richest and most influential tribes in Southern Africa. Large Yao kingdoms came into being, as Yao chiefs took control of the Niassa province of Mozambique in the 19th century. During that time, the Yao began to move from their traditional home to today's Malawi and Tanzania, which resulted in the Yao populations present today. One of the most important milestones for the chiefdoms was the conversion of the entire nation to Islam. In 1870, Makanjila III (one of the Mangochi Yao chiefs of the Nyasa area) adopted Islam as his personal and court religion. Subsequently, through business relations with Arab and Swahili traders, the Yao chiefs (who called themselves “sultans”) needed scribes who were literate; thus, Islamic teachers were employed. Within the Yao villages, these scribes had a significant impact on the people, offering not only literacy but the social, religious and economic benefits of the Muslim coastal areas. Furthermore, the Yao sultans strongly resisted Portuguese, British, and German colonial rule, which was viewed as a major cultural, political and economic (as well as personal) threat. The British tried to stop the ivory and slave trade, attacking some of the Yao trade caravans near the coast. The Yao chief Mataka rejected Christianity, as Islam offered them a social system which would seamlessly assimilate their traditional culture. With the prominence of the chiefs turning to Islam, their conversion influenced their subjects to do likewise. The folk Islam which the Yao people have embraced is syncretized with their traditional, animistic belief systems.
Мозамбикте
Яолар бастапқыда Мозамбиктің солтүстігінде (бұрынғы португалдық Шығыс Африка) өмір сүрді; Яо халқының тарихын мұқият зерттеу, олардың этнографиялық орталығының Мозамбикте Ниасса провинциясының солтүстік-батысындағы Чикононо деген шағын ауылда орналасқандығын көрсетеді. Яолардың көпшілігі негізінен өзін-өзі қамтамасыз ететін шаруалар болған, бірақ кейбіреулері пил сүйегі және құл саудасымен де айналысқан. Олар Португалияның (қазіргі Ниасса провинциясында) келуімен және Ниасса компаниясының құрылуымен байланысты әлеуметтік және саяси қиындықтарға тап болды. Португалдық қоныс аударушылар аймақта қоныс алып, қалалар мен кенттерді құрды. Осы процесте олар жергілікті, тәуелсіз шаруашылық және сауда жүйесін жүйелі түрде жойып, португал билігі астындағы плантациялық экономикаға ауыстырды. 15 ғасырдан бастап Португалия империясы Шығыс Африкада жақсы қалыптасқан сауда посттарына, бекіністерге және порттарға ие болды; бұл Сомали, Суахили, Османдықтар, Моғолдар және Йемендік суфилік ордендердің (шешікті дәрежеде) өте ықпалды мұсылман саяси күштерімен тікелей бәсекелестікке түсті, сонымен қатар тәуелсіз Оңтүстік-Шығыс Арабиядан келген Ибади әсерінің күшеюіне де себеп болды. Аймақта португалдықтардың кеңеюіне негізінен дәмдеуіштер жолы және христиан дінін тарату ықпал етті. Алайда, 19 ғасырдың соңында португалдар Мозамбиктен Бразилияға африкалық банту құлдарын тасымалдаған ірі құл саудасына да қатысты. 19 ғасырдың соңында Португалия империясы әлемдегі ең ірі саяси және экономикалық державалардың біріне айналды. Португалдықтар басқаратын ауылшаруашылық плантациялары кеңейе бастады, рулық халыққа ақы төленетін жұмыс ұсынды, бірақ Яо португалдық билік кезінде плантациялардағы кедей жұмысшыларға айналды. Дегенмен, олар дәстүрлі мәдениеттерін және өзін-өзі қамтамасыз ету шаруашылығын сақтап қалды. Мұсылмандар болғандықтан, Яо португалдықтардың үстемдігіне қарсы тұра алмады, олар оларға португал тілінде білім беретін, христиан дініне негізделген білім беруді күштеп ұсынды. Мозамбикте кем дегенде 450 000 Яо халқы тұрады. Олар негізінен Ниасса провинциясының шығыс және солтүстік бөліктерін қамтиды және провинцияның астанасы Личинга халқының шамамен 40% құрайды. Олар бірнеше дәстүрді сақтап келеді, соның ішінде бал іздеу үшін жабайы балқұмырсқаларды ұшыратын құстарды іздейді. Соңында олар бал араларын арадан түтін шығарып, бал жинап, балқұмырсқаларға балды қалдырады. 2016 жылы Мозамбиктің солтүстігіндегі Яо халқы арасында жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, бал аулаушылардың дәстүрлі "брррррр" шақыруына балқұмырсқалар жауап береді. Аңшылар бұл шақыруды әкелерінен үйреніп, ұлдарына жеткізеді. Дәстүрлі шақыруды қолданғанда, бал арасын табу мүмкіндігі артады. Зерттеуде сондай-ақ Яо ересек және жас балқұмырсқаларды бөлек түрлер деп санайтыны айтылған, ал аңшылар ересек балқұмырсқалар ғана, бірақ жас балқұмырсқалар емес, ерекше бал аулау шақыруына жауап береді деп хабарлайды.
The Yao originally lived in northern Mozambique (formerly Portuguese East Africa); A close look at the history of the Yao people, in Mozambique as a whole, shows that their ethno geographic center was located in a small village called Chiconono, in the northwestern province of Niassa. The majority of Yao were mainly subsistence farmers, but some were also active as ivory and slave traders. They faced social and political strife with Portugal’s arrival (in today's Niassa Province) and subsequent establishment of the Niassa Company. These Portuguese settlers took up residence in the region, founding cities and towns. In the process, they systematically destroyed the indigenous, independent farm and trade system and changed it to a plantation based economy, under Portuguese authority. The expanding Portuguese Empire had their own well established trading posts, forts and ports in East Africa from the 15th century; this was in direct competition with the hugely influential Muslim political forces of Somali, Swahili, the Ottomans, Mughals and Yemeni Sufi orders (to a limited extent), plus the increasing Ibadi influences (from independent Southeastern Arabia). The spice route and Christian evangelization were the main driving forces behind Portuguese expansion in the region. However, later in the 19th century, the Portuguese were also involved in a large slave trade that transported Bantu African slaves from Mozambique to Brazil. By the late 1800s, the Portuguese Empire was one of the greatest political and economic powers in the world. Portuguese run agricultural plantations started to expand, offering paid labour to the tribal population, yet the Yao increasingly became poor plantation workers under Portuguese rule. However, they preserved their traditional culture and subsistency agriculture. As Muslims, the Yao would not withstand domination by the Portuguese, who forcibly offered them a Christian faith based education, spoken in the Portuguese language. At least 450,000 Yao people live in Mozambique. They largely occupy the eastern and northern part of Niassa province, and form about 40% of the population of Lichinga, the province capital. They keep a number of traditions alive, including following the wild greater honeyguide birds to find honey. They will, ultimately, smoke the bees out from the beehive, collect the honey and leave behind the wax for the honeyguide birds, whom relish the treat along with any honeybee larvae they find. A 2016 study of the Yao honey hunters in northern Mozambique showed that the honeyguides responded to the traditional brrrr hmm call of the honey hunters. Hunters learn the call from their fathers and pass it on to their sons. The chances of finding a beehive were greatly increased when hunters used the traditional call. The study also mentions that the Yao consider adult and juvenile honeyguides to be separate species, and hunters report that the former but not the latter responds to the specific honey hunting call.
Мозамбиктен тыс жерлерде
Яо тайпасы 1830 жылдар шамасында қазіргі Малавидің шығыс аймағына қоныс аударды, сол кезде олар фермерлер және саудагерлер ретінде белсенділік танытты. Мәдениетімен, дәстүрімен және музыкасымен бай Яо халқы негізінен мұсылман дінін ұстанады, олардың танымал ұрпақтары – Малави Республикасының екі бұрынғы президенті: Бакили Мулузи және Джойс Банда. 19 ғасырдың соңында Яо тайпасы жағалаудағы суахилилермен тығыз байланыс орнатты және олардың мәдениетінің кейбір элементтерін, мысалы, сәулет және дін сияқтыларын қабылдады, бірақ өздерінің ұлттық ерекшеліктерін сақтап қалды. Арабтармен жақын ынтымақтастық оларға қару-жараққа қол жеткізуге мүмкіндік берді, бұл оларға көрші тайпалармен, атап айтқанда Нгони және Чева тайпаларымен болған көптеген соғыстарда артықшылық берді. Яо тайпасы Оңтүстік-Шығыс Африканы (қазіргі Танзания, Руанда және Бурунди) отарлауға тырысқан неміс әскерлеріне қарсы белсенді қарсылық көрсетті. Яо тайпасының қарсылыққа қатысуының бір мысалы 1888 жылы Танзанияның оңтүстік жағалауындағы Килва Кивинже, Микиндани және Линди аймақтарында болды, онда Германияның Шығыс Африка компаниясының өкілдері бұрын Занзибар сұлтанының билігінде болған жағалау аймақтарын бақылауға алуға тырысты. Яо тайпасы келесі жылдары Оңтүстік Ньясадағы Маканджила аймақтарынан Килва Кивинжеге дейінгі өнімді сауда жолын қорғауын жалғастырды, нәтижесінде 1895 жылы Килва Кивинжеде ең белгілі шабуылшылардың бірі Хасан бин Омари (Маканджиланың серігі) өлім жазасына кесілді. Ал 1893 жылы Гарри Джонстон британдық әскерлерімен бірге Нияса көлінің жағалауындағы Маканджила аймағының барлық жерін басып алғанын мәлімдеді. 1890 жылы король Мачемба командир Герман фон Виссманға сауда жасауға дайын екенін, бірақ неміс билігіне бағынуға дайын емес екенін білдіретін мәлімдеме жасады. Бірақ одан әрі қақтығыстардан кейін Яо тайпасы неміс әскерлеріне жеңіліп берді. Зимбабвеге Яо тайпасы иммигранттар ретінде келіп, Мвурувиде Джалиси (сондай-ақ Чителека немесе Джаласи деп те аталады) кланының басшылығымен қоғам құрды. Олар Зимбабвеге Ислам дінін алғаш рет Ұлы Дайк тау жолы арқылы әкелгендердің бірі болды. Яо тайпасы Германияның Шығыс Африкадағы Маджи Маджи көтерілісінде де маңызды рөл атқарды.
The Yao moved into what is now the eastern region of Malawi around the 1830s, when they were active as farmers and traders. Rich in culture, tradition and music, the Yao are primarily Muslim, and count among their famous progeny two former Presidents of the Republic of Malawi, Bakili Muluzi and Joyce Banda. The Yao had close ties with the Swahili on the coast during the late 19th century, and adopted some parts of their culture, such as architecture and religion, but still kept their own national identity. Their close cooperation with the Arabs gave them access to firearms, which gave them an advantage in their many wars against neighbouring peoples, such as the Ngoni and the Chewa. The Yao actively resisted the German forces that were colonizing Southeast Africa (roughly today's Tanzania, Rwanda, and Burundi). A particular example of Yao involvement in the resistance extended to the coastal areas of Kilwa Kivinje, Mikindani and Lindi on the southern coast of Tanzania in 1888, when the German East Africa Company officials attempted to take control of the coastal areas previously under the Sultan of Zanzibar. The Yao continued to defend their lucrative trade route from the Makanjila domains in southern Nyasa to Kilwa Kivinje over the following years, leading to the execution of one of the more prominent raiders, Hassan bin Omari (an associate of the Makanjila), in Kilwa Kivinje in 1895. On the other hand, by 1893, Harry Johnston, with his British forces, was able to declare that he had practically conquered all the Makanjila territory on the shores of Lake Nyasa. In 1890, King Machemba issued a declaration to Commander Hermann von Wissmann, stating that he was open to trade but not willing to submit to German authority. After further engagements, however, the Yao ended up surrendering to German forces. In Zimbabwe, the Yaos arrived as immigrants and established a society in Mvurwi under the leadership of the Jalisi clan (also known as Chiteleka or Jalasi). They were among the first to bring Islam to Zimbabwe on the Great Dyke Mountain Pass. The Yao also played a major role in the Maji Maji Rebellion in German East Africa.
Тіл
Яо халқы Чияо деп аталатын банту тілінде сөйлейді (чи – "тіл" деген сөздің сыныптық префиксі), олардың шамамен 1,000,000-ы Малавиде, 495,000-ы Мозамбикте және 492,000-ы Танзанияда тұрады. Бұл ұлттың дәстүрлі отаны Мозамбиктің солтүстігіндегі Ровума және Лугенда өзендері арасында орналасқан. Олар сонымен қатар тұратын елдердің ресми тілдерінде сөйлейді: Танзанияда суахили, Малавиде чичева және читумбука, ал Мозамбикте португал тілінде. Мажорин колледжінің мұғалімдері мен оқушыларының, Маком-Уганданың 2-сынып оқушысы Иван Карунги жазған жазбалары бар.
The Yao speak a Bantu language known as Chiyao (chi being the class prefix for "language"), with an estimated 1,000,000 speakers in Malawi, 495,000 in Mozambique, and 492,000 in Tanzania. The nationality's traditional homeland is located between the Rovuma and the Lugenda Rivers in northern Mozambique. They also speak the official languages of the countries they inhabit, Swahili in Tanzania, Chichewa and Chitumbuka in Malawi, and Portuguese in Mozambique. and in majorine college mulawa uganda notes published by Karungi Ivan s.2 student at macom mulawa uganda
.
Денсаулық
Яо мәдениетінде аурулар физикалық себептерден, қарғыстардан немесе мәдени тыйымдарды бұзудан туындайды деп саналады. Егер аурудың себебі соңғы екі нәрсе (халық аурулары) деп есептелсе, мемлекеттік денсаулық сақтау орталықтарына көбінесе жүгінбейді. Яо халқына таныс халық ауруларының мысалдары – undubidwa (басқа баланың қызғануынан емшектегі баланы қамтитын ауру) және жыныстық қатынаста болмаған адамдар мен жыныстық қатынаста болғандардың араласуынан туындайтын әртүрлі "ндака" аурулары (суық және ыстық).
Illnesses in Yao culture are believed to originate through physical reasons, curses or by breaking cultural taboos. In such situations where illness is believed to come from the latter two sources (folk illnesses), government health centers will rarely be consulted. Some folk illnesses known to the Yao include undubidwa (an illness affecting breastfeeding children due to jealousy from a sibling), and various "ndaka" illnesses that stem from contact that is made between those who are not sexually active with those who are (cold and hot).