Кіріспе
Хорхе Луис Борхестің фантастикалық әңгімесі "Funes the Memorious" (оригинал испанша Funes el memorioso) - аргентиналық жазушы Хорхе Луис Борхестің (18991986) фантастикалық әңгімесі. Ол алғаш рет 1942 жылдың маусым айында La Nación журналында жарияланды, ол 1944 жылы Ficciones антологиясында екінші бөлімде (Artifices) пайда болды. Алғашқы ағылшын тіліндегі аудармасы 1954 жылы "Авон" журналының No. 2. Қауіпсіздік. "Есте сақтаушы Фунес" - бұл Иринео Фунес туралы әңгіме, ол аттан құлап, бас жарақат алғаннан кейін, бәрін есте сақтаудың таңғажайып талантына ие болды.
"Funes the Memorious" (original Spanish title Funes el memorioso) is a fantasy short story by Argentine writer Jorge Luis Borges (1899–1986). First published in La Nación of June 1942, it appeared in the 1944 anthology Ficciones, part two (Artifices). The first English translation appeared in 1954 in Avon Modern Writing No. 2. "Funes the Memorious" is the tale of one Ireneo Funes, who, after falling off his horse and receiving a bad head injury, acquired the amazing talent—or curse—of remembering absolutely everything.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Борхестің өзі сияқты баяндаушы 1884 жылы Уругвайдың Фрей Бентос қаласында тұратын жасөспірім Иринео Фунеспен кездеседі. Борхестің туысы баладан уақытты сұрайды, ал Фунес бірден жауап береді, сағатсыз және дәл минутқа. Борхес Буэнос-Айреске оралады, содан кейін 1887 жылы Фрей Бентосқа оралады, демалып, латын тілін үйренуге ниетті. Ол Иринео Фунестің ат үстінде жол апатына ұшырап, енді үмітсіз мүгедек болғанын біледі. Көп ұзамай Борхеске Фунестен хат келіп, қонақ оған латын кітаптары мен сөздікті қарыз беруін сұрайды. Борхес, алаңдаушылыққа ұшыраған, Фунеске "оны толығымен алдау үшін" ең қиын деп санайтын жұмыстарды жібереді. Бірнеше күннен кейін Борхеске Буэнос-Айрестен телеграмма келіп түседі, онда әкесі денсаулығы нашар болғандықтан, оның оралуын сұрайды. Ол жиналып жатқанда кітаптарды еске алып, Фунестің үйіне барады. Фунестің анасы оны аулаға шығарып салады, онда жас жігіт әдетте қараңғы уақыттарын өткізеді. Ол кіргенде, Борхесті Фунестің дауысы сәтті латын тілінде сәлемдеген, ол "Historia Naturalis" (Плиний Егде) жетінші кітабының жиырма төртінші тарауының бірінші абзацын" айтып берді. Фунес Борхеске "Табиғи тарих" кітабында келтірілген керемет есте сақтау жағдайларын санап береді және олардың керемет деп саналуына таңғалатынын айтады. Ол аттануынан кейін барлық нәрсені толықтай сезінетінін және бәрін есте сақтайтынын айтады. Мысалы, ол бұлттардың барлық берілген сәттердегі пішінін, сондай-ақ оған байланысты қабылдауларды (бұлшықет, жылу және т.б.) есте сақтайды. әр сәттің. Фунес ат шашағының немесе үнемі өзгеріп отыратын жалынның түрін біздің (әдеттегі адамдардың) үшбұрыш немесе шаршы сияқты қарапайым геометриялық пішіннің интуициясымен салыстыра алатын бірден-бір сезімге ие. Уақытты өткізу үшін Фунес өткен естеліктерден бір күндік құндылықтарды қалпына келтіру (ол оны тағы бір күндік уақытқа жұмсайды) және әр санға әр түрлі, кездейсоқ атау беретін "есептеу жүйесін" құру сияқты жобалармен айналысады. Борхес оған бұл санау жүйесінің қарама-қарсысы екенін дұрыс айтады, бірақ Фунес мұндай түсінікке қабілетсіз болуы мүмкін. Кішкентай қала шетіндегі кедей, білімсіз жас бала, оның мүмкіндіктері үмітсіз шектелген, бірақ (Борхес айтады) оның ақымақ жобалары "белгілі бір кекетті ұлылықты" ашады. Бізге айтылғандай, Фунес Платондық идеяларға, жалпылықтарға, абстракцияға қабілетсіз; оның әлемі толығымен санауға болмайтын бөлшектердің бірі. Ол ұйықтап қалуды қиын сезінеді, өйткені "арналасындағы әр үйдің әр қиылысы мен әр пішіні" есіне түседі. Борхес түн бойы Фунеспен қараңғыда сөйлеседі. Таң атқанда Фунестің жүзін көрсе, ол 19 жаста, Борхес оны "бронзадай монументалды, Мысырдан да ежелгі, пайғамбарлықтар мен пирамидалардан бұрын" деп санайды. Борхес кейіннен Фунес " өкпе тығынынан " қайтыс болғанын біледі.
Негізгі тақырыптар
Борхес мәтінде ой мен ғылымға жалпылау мен абстракциялау қажеттілігі сияқты әртүрлі тақырыптарды зерттейді.
Саванттар
Фунесті аутистік савантпен салыстыруға болады, өйткені ол зерттеу немесе практика қажетсіз ерекше қабілетке, естелікке ие болды. Бұл оқиға адам миында қаншалықты толыққанды емес әлеует бар деген шешімін таппаған мәселені көтереді. Эидетикалық (фотографиялық) есте сақтаудың бар болуы да даулы, бірақ гипертимезия, қазір жоғары автобиографиялық есте сақтау (HSAM) деп аталады, оның өткен күнін күн сайын еске алу қабілеті, кейбір нейробиологтар растады (Паркер және басқалар). 2006). Алайда, тіпті осы жағдайларда да ескерткіш едезиялық емес, өйткені ерекше болғанымен, онда тек жеке өмірбаяндық ақпарат бар.
Кереметтер ысырап болды
Фунестің ерте өлімі - бұл іске аспаған әлеуеттің идеясы, ғажайып қабілеттері бар, жасырын өмір сүріп, өлетін жазық адамның ысырап еткен кереметі. Борхестің шығармаларында жиі кездесетін тақырып - назардан тыс қалған ғажайып.
Санау жүйелері
Фунес әр санға (кем дегенде 24000-ға дейін) өз ерікті атын беретін санау жүйесін ойлап тапқан деп мәлімдейді. Айтқыш позициялық сандық жүйе абстракция үшін жақсы құрал деп айтады.
Жасанды тілдер
Айтқыш Локк "әрбір жеке заттың, әрбір тастың, әрбір құстың және әрбір бұтақтың өз атауы болатын" мүмкін емес идиоманы қабылдамайтынын айтады; Фунес бір кезде ұқсас тілді ұсынды, бірақ оны тастады, өйткені ол оған тым жалпы, тым екіжақты болып көрінді, өйткені ол уақытты ескермеді: физикалық заттар үнемі нәзік жолдармен өзгеріп отыратындықтан, Фунес бір нәрсені айқын түрде атау үшін уақытты белгілеу керек деп талап етті.
Жалпылау
Фунес әр физикалық затты әр түрлі уақытта ажырата алатындықтан, ол сезім әсерлерін басқару үшін жалпылаудың (немесе егжей-тегжейлі бас тартудың) нақты қажеті жоқ. Баяндаушы бұл индукция мен дедукция осы қабілетіне байланысты екенін ескере отырып, абстрактілі ойлауды болдырмайды деп мәлімдейді. Бұл "Ойлау - айырмашылықты ұмыту, жалпылау, абстракциялау. Фунес әлемінде барлық нәрсе детайлданды".
Ұйқысыздық
Фунес қараңғы бөлмеде отырып, өткен оқиғаларды қайталайды. Бұл ұйқысыздықтың кеңейтілген нұсқасы деп қарастыруға болады. Бұл - адамдардың жалпы шағымдарын керемет түрде баяндаған кітап. Борхес өзі де аңыздың осыған метафора екенін "Артификс" кітабының кіріспесінде айтады.
Дәл осындай жағдайдағы нақты тұлғалар
Соломон Шерешевский, сахналық есте сақтау суретшісі (мнемонист) "гипермнезия" деп аталатын жағдаймен сипатталған, орыс нейропсихологы Александр Лурия өзінің "Мнемонисттің миы" кітабында, кейбір болжам бойынша, Борхестің әңгімесінің шабыты болды. Сакс Борхестің Фунесін өзінің "Күйеуін шапка деп ойлаған адам" кітабында, "Иә, әке, әпке" деп аталатын 13-тараудың соңында және басқа тарауларда да атаған. Фунестің нейробиологиялық аспектілері Родриго Киан Кироганың "Борхес және естелік: адам миымен кездесулер" атты кітабында егжей-тегжейлі қарастырылған. Джилл Прайс, актриса Марилу Хеннер және тағы басқалар өмірінің көпшілігін, орташа жасы он бірден басталып, өте дәл есте сақтайды. Олардың ерекше жағдайына ғылыми термин - "гипертиместикалық синдром", соңғы уақытта ол жоғары автобиографиялық естелік (HSAM) деп аталады. Прайс өзінің есіне Фунес сияқты қарғыс ретінде қарағанын айтады.
Мәдени сілтемелер
Крис Дойлдің "Сөзбен алыста" (1999) фильмі негізінен Фунестің оқиғасынан (одан басқа, Лурияның Шерешевскийдің өмірі мен психологиясы туралы баяндауынан) рухландырылған. Дэвид Митчеллдің "Ақ бұлттар атласы" (2004) романы осы оқиғаға сілтеме жасайды; Sonmi 451 кейіпкері өзінің интеллектуалды дамуының бір бөлігі ретінде "Иренео Фунес естеліктерін" оқыды. Умберто Эконың "Каралева Лоананың құпия жалыны" (2004) романы осы оқиғаға сілтеме жасайды.