Кіріспе

Мұсқат және Оман сұлтандарындағы азаматтық соғыс Дуфар соғысы (басқа да атаулармен белгілі) 1963 жылдан 1976 жылға дейін Дуфар провинциясында Мускат және Оман сұлтандарына қарсы өтті. Соғыс Оман сұлтаны Саид бин Таймурдың билігінен босатылған, Дофарда тәуелсіз мемлекет құруды көздеген марксистік топ - Дофар азаттық майданының құрылуымен басталды. Көтерілісшілер араб ұлтшылдығының кең мақсаттарын да ұстады, оның ішінде Парсы шығанағы аймағындағы британдық ықпалды тоқтату да бар. Оман мен Ұлыбританияның мақсаттары, екінші жағынан, Оманды коммунизмнен қорғау және кең ауқымды "салқын соғыс" аясында коммунистік идеологияның таралуын тоқтату болды. Соғыс бастапқыда Оман әскерлеріне және елдегі шетелдіктерге қарсы партизандық соғыспен төмен деңгейдегі бүлік түрінде өтті. Аденнен британдықтардың кетіп, жаңа тәуелсіз Оңтүстік Йемен, Қытай және Кеңес Одағының қолдауы сияқты бірқатар факторлар көтерілісшілерге табыстылық әкелді, коммунистер 1960 жылдардың аяғына қарай Джебель аймағының бүкіл бөлігін бақылады. 1970 жылы Оман төңкерісі оның реформашы ұлы Кабус бин Саидтың Сұлтан Саид бин Таймурды құлатуына әкелді, оны британдық әскери интервенция қолдады. Британдықтар коммунистік көтерілісшілерге қарсы тұру үшін "жүректер мен саналар" науқанын бастады және Оман сұлтанының қарулы күштерін жаңғырту процесін бастады, сонымен бірге көтерілісшілерге қарсы қарсы операцияларды жүргізу үшін арнайы әуе қызметін орналастырды. Бұл тәсіл көтерілісшілерге қарсы жеңістерге әкелді және Иран шахының 1973 жылы Оман сұлтанын қолдауға қатысты қақтығысқа араласуы арқылы күшейтілді. Соғыс 1976 жылы бүлікшілердің жеңілуімен аяқталды.

Өмірбаян

1962 жылы Оман өте дамымаған ел болды. Британдық ықпалдың абсолютті билеушісі Сұлтан Саид бин Таймур барлық технологиялық дамуды заңсыз деп таныды және мемлекеттің бастапқы функцияларын сақтау үшін британдық қолдауға арқа сүйеді. Ол кезде Оман "Британияның протектораты" болды, бұл іс жүзінде отар болды. Британ империясымен ынтымақтастық кезінде сұлтан темір қол саясатын ұстануға бел буды, ол өз елінің дамуын баяулатады, бұл жауыздық пен денсаулыққа зиян келтіретін Оман халқының зардабын тигізді. Сол кездегі сыртқы істер министрінің орынбасары Надир бин Али бин Фейсал "Сұлтан және отаршылдық" атты кітап жазды. Онда ол сұлтанның ешқандай билігі жоқ британдық қуыршақ екенін айтты. Дхофардың өзі Оманның тәуелділігі болды, бірақ мәдени және тілдік жағынан Оманнан ерекшеленді. Дофар провинциясы аралық тар, құнарлы жағалаулық жазықтан тұрады, онда провинциялық астана Салалах және Мүғсайл, Тақах және Мирбат сияқты басқа қалалар орналасқан. Осыдан кейін Джебель-Дхофардың қалың төбелері жатыр. Бұл тау жиегінің батыс бөлігі Джебель Камар, орталық бөлігі Джебель Кара, ал шығыс бөлігі Джебель Самхан деп аталады. Жыл сайын маусым мен қыркүйек аралығында елде ылғалға толы жел (хариф немесе муссон) соғады, ал бұлттар оны бүркеп алады. Сондықтан да бұл жердің өсімдіктері мол, ал жыл бойы оның жасыл жапырақтары мол. Жибельдегі ауылдар мен қауымдардың тұрғындары жибали (таулы адамдар) деп аталады. Солтүстікке қарай, төбелер қиырлы вадилер мен жарлардан Бос кварталдың қиыршықты жазық жерлері мен құмды теңіздеріне қарай төмендейді.

Көтерілістің алғашқы жылдары

1962 жылы қанағаттанбаған тайпа басшысы Мусаллам бин Нұфл (Мұсалим бин Нафл) Дуфар азаттық майданын (ДЛФ) құрып, Сауд Арабиясынан қару-жарақ пен көліктерді алды. Сауд Арабиясы мен Оман бұған дейін Бураими оазисіне меншік құқығы бойынша қақтығысқан болатын, ал саудиялықтар 1957-1959 жылдары Оманның ішкі аймағындағы Джебель Ахдардағы екі сәтсіз көтерілісті қолдаған болатын. ДЛФ-ты бұған дейін осы көтерілістерді басқарған Оманның жер аударылған имамы Имам Ғалиб бен Әли де қолдаған. Бін Нұфл мен оның адамдары Дофарға жету үшін Бос ауданнан эпикалық жолмен өтті. 1962 жылдың желтоқсан айында Бин Нүфлдің партизандар тобы британдық Салала әуе базасына саботаж жасады және мұнай өнеркәсібінің көліктеріне тұзақ құрды. 1964 жылдан бастап ДЛФ мұнай компаниялары мен үкімет орындарына шабуыл жасап, қашып кетті. DLF-тің көпшілігі Оман Сұлтанның қарулы күштерінің (SAF) немесе Біріккен Араб Әмірліктеріндегі Оманның бітімгершілік скауттарының бұрынғы әскерилері болды. Сұлтан аймақтағы тәртіпті сақтау үшін жергілікті тұрғындардан 60 адамнан тұратын "Дхофар күштері" деп аталатын бейресми бөлімге арқа сүйеді. 1966 жылы сәуірде осы бөлімнің мүшелері сұлтанға қастандық жасауға тырысты. Бұл оқиға соғыстың сипатын өзгертті. Сұлтан Салахтағы сарайына қайтып, көпшілік алдында көрінбей қалды. Бұл британдықтар Оманды "жанды" сұлтан арқылы басқарып отыр деген аңыздарға қосымша себеп болды. Сұлтан британдық кеңесшілерінің кеңесіне қайшы келетін ДЛФ-қа қарсы толыққанды әскери шабуыл жасады. Дофарда іздеу-құрту жұмыстары жүргізілді, ауылдар өртенді, құдықтар бетонмен жабылып, жарылды. SAF-тың бір мүшесі қатты қарсылық көрсеткеннен кейін "орынның қол жеткізбейтінін дәлелдеді, ал ауылдағы құдықтарды жарылқағаннан кейін біз лагерьді эвакуацияладық" деп хабарлады.

Батыл қозғалыс

Көтерілістің алғашқы күндерінен бастап, Насериттер және көршілес Аден протекторатындағы басқа да солшыл қозғалыстар, кейіннен Оңтүстік Арабия протектораты, де қатысты. 1967 жылы екі оқиға бірігіп, көтеріліске революциялық сипат берді. Солардың бірі - Израильдің алты күндік соғыста жеңіске жетуі, бұл бүкіл араб әлеміндегі көзқарасты радикалды етті. Екіншісі - британдықтардың Аденнен кетіп, Йемен Халықтық Демократиялық Республикасының (ДДРЯ, Оңтүстік Йемен) құрылуы. Осы уақыттан бастап көтерілісшілердің Dhofar-қа жақын қару-жарақ, керек-жарақтар мен оқу орындары мен PDRY-дегі топтардан жаңадан жалдағандары болды. Оман шекарасынан бірнеше шақырым жердегі Хоф қалашығында оқу лагерлері, логистикалық базалар және басқа да нысандар құрылды. Дхофари бостандық қозғалысы "Барлық шығанақты британ империализмінен" азат ету мақсатымен марксистік-лениндік идеологияны қабылдады. Саяси ғалым Фред Холлидей сол аймаққа жасаған сапары кезінде "біз қайда барсақ та, Мао мен Лениннің белгілерін киген, социалистік еңбектерді оқып, талқылаған адамдарды көрдік" деп мәлімдеді. Олардың ішінде Лениннің, неміс драматургы Бертольд Брехттің және жазушы және стратег Гассан Канафани сияқты Палестинаны азат ету ұйымымен (ПҰҰ) байланысты адамдардың еңбектері бар. Талқылаулар Саут әл Таура мен 9 Юнью басылымдарында жарияланды. Қозғалыстың саяси мақсаттарын анықтау үшін 1965 және 1968 жылдары екі съезд өткізілді. Екінші съезде Дхофар азаттық майданы Халықтық араб шығанағын азат ету майданына (PFLOAG) айналды. Осы екі конгресс бағдарламасында коммунизмнің күшті әсері болды. Оның мақсаты - "демократиялық халық республикасын" құру және британдық әскерді Оманнан шығару еді. Фронт конституция құруға, әскери жағдайды жоюға, баспасөз және сөз бостандығын қалпына келтіруге және азшылықтардың құқықтарын қамтамасыз етуге тырысты. Экономикалық мәселелер бойынша ол мұнай компанияларын мемлекет меншігіне алуды, өнеркәсіпті дамытуды және жер реформасын жүзеге асыруды көздеді. Фронт әлеуметтік әділдікті арттыруға шақырды және Азия, Африка және Латын Америкасының барлық азаттық қозғалыстарын қолдайтынын мәлімдеді. Палестина күресіне де сілтеме жасалды. Көтерілісшілер ұлдар мен қыздарға бірдей мүмкіндік беретін мектептер ашты (Оманда қыздарға білім беру 1970 жылға дейін тыйым салынды). Трайбализмге қарсы күресті және әлеуметтік қатынастар дамыды, әйелдерге арнайы орын берілді, соның ішінде қарулы күресте. Марксизм-ленинизмге көшу ПФЛОАГ-тың Оңтүстік Йемен мен Қытайдан де қолдау табуына мүмкіндік берді. Қытайдың маоистік сенімге ие болған шаруалар ұйымы болғандықтан, олар PFLOAG-ті тез қолдады. Қытайдың PFLOAG-ті қолдауы оларға тағы бір пайда әкелді, өйткені ол Үнді мұхитындағы кеңестік ықпалдың артуына тепе-теңдік жасады. Қытай тез арада Аденде елшілік құрды және "Емен режимі өз аумағын PFLOAG-қа қару-жарақ жіберу үшін пайдалануға рұқсат берді". ДЛФ-тың трансформациясы, қытайлық және кеңестік қару-жарақпен қамтамасыз етілуі және жақсы оқыту, PFLOAG қарулы қанатының тиімді жауынгерлік күшке айналуын қамтамасыз етті. 1968 жылы мамыр айында Джебель Камардағы Дифадағы көтерілісшілердің позициясына қарсы Сұлтанның Қарулы Күштерінің батальоны жасаған шабуылға қатты қаруланған, жақсы ұйымдастырылған және оқытылған көтерілісшілер жеңілді. Алайда, бүлікші қозғалыстың радикалдануы негізінен жергілікті автономия мен мойындау үшін күрескен бен Нүфл сияқтылар мен доктриналық революционерлер (Мұхаммед Ахмад әл Гассани бастаған) арасында ажырымға әкелді. Нұфл биннің лейтенанттарының бірі Саид бин Гир сұлтанға ерте және ықпалды бас тартқан. Дегенмен, 1969 жылы ДЛФ және PFLOAG ұрысшылары Джебель-Дхофардың көп бөлігін басып алды және солтүстікке қарай шөл даладағы Салаладан "Мидуэйге" (Тумрайт) дейінгі жалғыз жолды кесіп тастады. Олар Сұлтанның Қарулы Күштері ретінде белгілі болды Аду, араб тілінде "душман" немесе кейде "Фронт", ал олар өздерін Халықтық азаттық армиясы немесе ҚХА деп атады. Олар AK 47 автомат және SKS жартылай автоматты карабин сияқты қарулармен жақсы қаруланған. Олар сондай-ақ ауыр пулеметтерді (ДШК), калибрі 82 мм-ге дейінгі минометтерді және 140 мм BM 14 немесе 122 мм "Катьюша" зымырандарын қолданды. 1970 жылы коммунистер бүкіл Джебельді өз бақылауында ұстады. Содан кейін дәстүрлі тайпалық құрылымды бұзу үшін террор қолданылды. Жас жігіттер Қытай, Ресей және Ирак елдеріне партизандық соғысқа дайындыққа жіберілді. 1968 жылы Дуфарда Сұлтанның қарулы күште...

Үкімет бастамалары

Көтеріліске үлкен әсер еткен бір қадам - беріліп кеткен жауынгерлерге рақымшылық жасау және олардың қауымдастықтарын көтерілісшілерден қорғауға көмектесу. Жаудың жағын ауыстырған көтерілісшілерге ақшалай сыйақы ұсынылды, егер олар қаруын алып келсе, бонус берілді. Қырғызстанның көтерілісші қозғалысының PFLOAG және DLF қанаттары арасында болған бөлінуден кейін көтерілісшілердің бірнеше көрнекті басшылары тараптарын өзгертті, соның ішінде бин Нүфлдің өзі және оның орынбасары, шығыс аймақта қолбасшылық еткен Салим Мубарак. Сұлтанға кеткен көтерілісшілер Фиргат бейресми бөлімшелерін құрды, оларды арнайы әуе қызметі британиялық армияның оқу топтары немесе БАТТ-тар оқытты. Салим Мубарак алғашқы Фирқатты құруда (және бірден көп тайпаның мүшелерінен құрылған жалғыз) маңызды рөл атқарды, бірақ алғашқы сәтті әрекеттерінен кейін көп ұзамай жүрек жетіспеушілігінен қайтыс болды. Соңында 50-ден 150 адамға дейін құрайтын 18 фирқат жасағы құрылды. Олар әдетте өздеріне Исламмен байланысты Firqat Salahadin немесе Firqat Khalid bin Walid сияқты есімдер берді. (PFLOAG-тің кейбір бөлімшелері өздеріне идеологиялық атаулар да берді, мысалы Хо Ши Мин немесе Че Гевара). Бұл фырқаттық топтар жергілікті тұрғындардың көтерілісшілерге қолдау көрсетуін тоқтатуға үлкен үлес қосты. Олар өздері джибалилер болғандықтан (және көптеген жағдайларда Джебельдегі қауымдар арасында отбасылық байланыстар болғандықтан), олар жергілікті барлауды жинау мен "жүректер мен саналар" іс-шараларында тұрақты SAF-тің солтүстік Оман немесе Белучи қызметкерлеріне қарағанда жақсы болды, бірақ олар өздерінің рулық аймақтарынан тыс операциялар немесе Рамазан айында қатысудан бас тартып, тұрақты SAF командирлерін ашуландырды. Сұлтанның Джебельдегі билігін қалпына келтірудегі алғашқы маңызды қадам 1971 жылдың қазан айында, бес Фиркат бөлімін қамтитын "Ягуар" операциясы басталғанда жасалды. үш роталық әскери-әскери күштері мен екі эскадрильялық әскери-әскерилер жасағы. Қатты ұрыстан кейін SAS және Firqats шығыс Джебель Самхандағы анклавты қамтамасыз етті, одан олар кеңейе алды. SAS мобильді, бірақ жеңіл жабдықталған фыркаттарды қолдау үшін екі жаңа қаруды енгізді: жылдам атылатын GPMG, ол бұрын SAF-ке қол жетімді Bren жеңіл пулеметінен ауыр отын салмағын түсіре алатын және Browning M2 ауыр пулемет, ол ADO-ның DShK пулеметтеріне сәйкес келді. Осы уақытта SAF-тың тұрақты бөлімшелері кеңейтіліп, қайта жабдықталды. Британдық армия мен Корольдік теңіз жаяу әскерінің (сонымен қатар Пәкістан армиясының) қосымша офицерлері мен NCO нұсқаушылары барлық бөлімшелерге қосылды (әрбір жаяу әскер батальонында номиналды жиырма екі британдық немесе келісімшарт бойынша персонал болды), ал Оман қызметкерлері офицерлер мен аға NCO болу үшін оқытылып, оқытылды. Британдық мамандар, соның ішінде минометтік радар әскерлері мен артиллерия бақылау офицерлері де бірнеше жыл бойы Оман арқылы айналып жүрді. Қайта жанданған SAF көтерілісшілердің қозғалысына және олардың ЖДР-дан жеткізілімдерін тасымалдайтын түйелік пойыздарға кедергі келтіру үшін жағалаудан бастап Джебельдің шыңына дейін солтүстікке қарай жалғасатын бекіністі желілер құрды. "Леопард желісі" 1971 жылы құрылды, бірақ келесі муссон маусымында бұл желі берілмеді. 1972 жылы Салалдың батысындағы жағалаудағы Мүғсайлдан солтүстікке қарай өтетін тиімді "Хорнбим желісі" құрылды. Қарулы топтар мен роталардың бекіністі заставалары тікенекті сыммен байланыстырылған биік шыңдарда орналасқан. Посттар минометтермен және кейбір артиллериямен жабдықталған, олар қарауылдарға жасырындық жасау және көтерілісшілердің позицияларын және олардың пайдаланылатын жолдарын қиындату үшін. SAF жасақтары өздерінің аванпостарынан жаудың ең ықтимал кіріп-шығу бағыттарына аңдып, көтерілісшілердің миномет және зымыран ұшыру орындарына шабуыл жасады. Инфильтрациялық жолдарға қарсы миналар қойылды. Бас көтергендер сондай-ақ, SAF патрульдік базаларына қарсы жеке құрамға қарсы миналарды қолданды, тіпті SAF көліктері пайдаланатын жолдарға танкіге қарсы миналар қойды. Оман сұлтанының Әуе күштері де кеңейтілді, олар жердегі бөлімшелерге әуе көмегін көрсеткен BAC Strikemaster ұшақтарын, сондай-ақ Жебелдегі фырқат пен SAF бекеттерін қамтамасыз еткен сегіз Shorts Skyvan көлік ұшағын және сегіз Agusta Bell 205 көлік тікұшағын сатып алды. Сондай-ақ, RAF Westland Wessex тікұшақтары Салаладан ұшып келді. 1972 жылы 17 сәуірде КАР батальоны Оңтүстік Йеменмен шекарасына жақын Сарфаит қаласында Симба деген кодты ат...

Көтерілісшілердің қарсы шабуылдары

Қытай Иранмен қарым-қатынас орнатқаннан кейін, Дуфардағы көтерілісшілерге барлық қолдауды тоқтатты. Қытай көтерілістерге қатысты пікірін өзгертті, өйткені оларды Кеңес Одағына қарсы тұру үшін кері нәтижелі деп қарады. Оман үкіметі, фырқаттар және SAF-тің түрлі шаралары нәтижесінде көтерілісшілер жергілікті қолдаудан да, PDRY-ден де айырылды. Бұл 1971 жылы маусымда Рахыт қаласында өткен қозғалыстың үшінші ұлттық съезінде танылды. Кейбір әскери жақсартулар ұсынылды, мысалы, оқ-дәрілерді ысырап етуді болдырмау үшін жақсы тәртіп және бөлімшелер арасындағы жақсы үйлестіру. Бұл қозғалыстың жергілікті тұрғындардың көпшілігін "халық соттарының" кемсітусіз жазалауымен, қозғалыстың үкіметтің азаматтық көмек бағдарламасына және марксизмге қарағанда исламды насихаттаған үкіметтің ақпараттық қызметінің тиімділігіне сәйкес келмеуімен алшақтатқаны мойындалды. Әскери жағдайды қалпына келтіру үшін көтерілісшілер 1972 жылы муссон кезінде жағалаудағы Мирбат қаласына шабуыл жасады. 1972 жылы 19 шілдеде Мирбат шайқасында 250 көтерілісші жауынгер 100 түрлі фырқатты, жарымәскери аскерлерді (көлік құралын) және Арнайы әуе қызметінің жасағын шабуылдады. Бұлттың аз болуына қарамастан, Strikemaster ұшақтарынан әуе көмегі болды, ал тікұшақтар SAS күшін нығайтты. Көтерілісшілер ауыр зардап шекті.

Ирандық интервенция

Сұлтан Кабустың дипломатиялық бастамаларының нәтижесінде Иран шахы 1973 жылы Сұлтанның қарулы күштеріне көмек көрсету үшін 1200 әскери бригаданы өзінің тікұшақтарымен жіберді. Ирандық бригада алдымен Салалах Тумрайт жолын қорғады, ал олардың тікұшақтары оқшауланған Симба позициясын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды. 1974 жылы Иран үлесі Императорлық Иран жұмыс тобына кеңейтілді, оның саны 4000 адам болды. Олар "Дамаванд желісі" деген кодты атаумен, Сарфайттан бірнеше шақырым шығысқа қарай Манстоннан бастап ПДРЯ шекарасына жақын жағалауға дейін басқа кедергі сызығын орнатуға тырысты. Көтерілісшілердің қатты қарсылығы, оның ішінде ПДРЯ ішінен артиллериялық атыс, бұл мақсатты бірнеше ай бойы бұзды. Ақыры, ҰҚҰҰ-ның ұзақ уақыт бойы азат етілген аумағының астанасы болып табылатын Рахкют қаласы ирандық жұмыс тобының қолына түсті. Шах Мохамед Реза Пахлави Оманға өз араласуын Ормуз тұзағын қорғау қажеттілігімен негіздеді: "Бұл жабайылар Персия шығанағының аузында Ормуз тұзағының екінші жағалауын басып алу керек деп елестетіңіз. Біздің өміріміз соған байланысты. Ал сол сұлтанмен соғысып жатқандар - жабайылар. Олар тіпті коммунистерден де жаман болуы мүмкін". Иран әскерлері соғыстың аяқталуынан кейін елде қалды, бірақ Иран революциясынан кейін шығарылды. 1975 жылдың ақпан айының соңында SAF үш батальоны Дамаванд және Хорнбим желілерінің арасындағы Джебель Самхандағы Wadi Ashoq бұршақ аймағында көтерілісшілердің "9 маусым" полкінің көп бөлігін жойды. Бұл SAF-тің моральдық күйін қалпына келтірді. Келесі бірнеше ай ішінде SAF Дифадағы әуеайлақты басып алды, бірақ оны хареф кезінде дереу пайдалана алмады. ПДРЯ-ның кейбір тұрақты әскерлері PFLO-ның жауынгерлерін күшейтті, олар алғаш рет SA 7 әуе шабуылына қарсы зымырандарын да пайдаланды. Алайда олардың бұл қаруды ерте пайдаланғаны оларды күтпеген жерден ұстап алу мүмкіндігінен айырды. Сондай-ақ, Сұлтанның Әуе күштері корольдік Иордания әуе күшінен 31 Hawker Hunter ұшағын сатып алды. SA 7 осы ұшақтарға қарсы Strikemasters-қа қарсы қарағанда әлдеқайда тиімді болды. 1975 жылдың қазан айында SAF соңғы шабуылға шықты. Симбаның шабуылы, бұрмалау мақсатында, бірақ Дальхут жағалауына жету үшін 3000 фут (914 м) биіктіктегі жарлардан және беткейлерден төмен түсіп, ақыр соңында Адуды ПДРЯ-дағы базаларынан бөлді. Ирандық арнайы топ Шершитти үңгірлеріне оңтүстіктен қауіп төндірген кезде, Дифадан басқа бір SAF батальоны алға жылжып, Джебель Камардағы қалған аду аумағын қоршауға қауіп төндірді. Сұлтанның Әуе күштері Hawker Hunter ұшақтары ПДРЯ-дағы артиллерия позицияларына шабуыл жасады. Келесі бірнеше айда қалған көтерілісші жауынгерлер бас сауғалады немесе ПДРЯ-да баспана іздеді. 1976 жылы қаңтарда көтеріліс жеңілген деп жарияланды, бірақ 1979 жылға дейін оқшауланған оқиғалар болды.