Кіріспе

Германия, Австрия және Италиядағы уақытша босқындар лагерлері Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Еуропадағы босқындар лагерлері Германияда, Австрияда және Италияда негізінен Шығыс Еуропадан келген босқындар мен нацистік неміс концентрациялық лагерлерінің бұрынғы тұтқындары үшін құрылды. "Үй-жайынан шығарылған адамдар лагері" - босқындар мен ішкі жер аударылған адамдарға арналған уақытша нысан. Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін екі жыл өткен соң, Еуропаның әр жерінде 850,000-ға жуық адам босқындар лагерінде тұрды. Олардың арасында армяндар, чехословактар, эстондықтар, гректер, поляктар, латыштар, литвалықтар, югославиялықтар, яһудилер, орыстар, украиндықтар, венгрлер, калмыктар және белорустар бар еді. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған кезде, кем дегенде 40 миллион адам өз елінен қоныс аударып, солардың он бір миллионға жуығы одақтастар басқарған Германияда болды. Олардың арасында бұрынғы соғыс тұтқындары, босатылған құлдар, сондай-ақ концлагерьдегі яһудилер мен яһуди еместер болды. Достастар босқындарды "орынсыз қалған адамдар" деп санады және оларды күтіп-бағу жауапкершілігін Біріккен Ұлттар Ұйымының Көмек және қалпына келтіру басқармасына (UNRRA) жүктеді.

Өмірбаян

Екінші дүниежүзілік соғыстың барысында ұрыс-керіс, этникалық тазалау және геноцидтен қорқу миллиондаған адамды үйінен қуып шықты. 40 миллионнан 60 миллионға дейін адам жерлерін тастап кетуге мәжбүр болды. Олардың көбісі нацистік концлагерьлердің тұтқындары, еңбек лагерлері мен одақтас әскерлер азат еткен әскери лагерьлер тұтқындары болды. Шығыс Еуропаның кейбір аймақтарында азаматтық тұрғындар да, әскерилер де жақындап келе жатқан Кеңес әскерінен қорқып, өз елдерін тастап қашып кетті. Соғыс аяқталғанда, бұл адамдар өздерін болашағы белгісіз күйде тапқан. Оларды қайта орналастыруда одақтас әскери және азаматтық билік өкілдері айтарлықтай қиындықтарға тап болды. Көшіп кету себептері айтарлықтай әртүрлі болғандықтан, Жоғары штабтың одақтас экспедициялық күштері адамдарды бірнеше санатқа бөліп қарады: эвакуацияланғандар, соғыс немесе саяси босқындар, саяси тұтқындар, мәжбүрлі немесе ерікті жұмысшылар, Тодт ұйымының қызметкерлері, неміс қолбасшылығындағы бұрынғы күштер, депортацияланғандар, кіргізілген адамдар, экструдированные адамдар, азаматтық интернированные, бұрынғы соғыс тұтқындары және азаматтығы жоқ адамдар. Сонымен қатар, босқындар Германия әскерлері басып алған немесе басып алған барлық елдерден келді. Көптеген ЖҚ-ның жағдайын оларды бастапқы мекендеріне көшіру арқылы шешуге болатын болса да, бұл мүмкін емес, мысалы, шекаралар жаңа елде орналасу үшін өзгерген жағдайда. Сонымен қатар, көптеген адамдар саяси қуғын-сүргіннен немесе ось державаларымен өзара әрекеттескені үшін жазалаудан қорқып, үйлеріне қайтып бара алмады.

Көші-қон мәселесін шешу жүйесін құру

Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан жер аударылғандарға арналған бастапқы жоспар оларды өз елдеріне мүмкіндігінше тезірек қайтару болды. Австрия мен Германияның барлық жерінде америкалық, француз, британдық немесе кеңестік әскерлер одақтас оккупациялық аймақта орналасқан босқындардың қажеттіліктерін қамтамасыз етіп, оларды елге қайтару жоспарларын іске қосты. Көшіп кеткендердің барлығы дерлік тамақпен ауырған, көпшілігі ауырып, кейбіреулері өліп бара жатқан еді. Жасырын үйлер жиі жасалып, әскери қызметшілердің өздерінің азық-түлік, дәрі-дәрмек, киім-кешек және т.б. босқындарға көмектесу. Бастапқыда әртүрлі одақтас мемлекеттердің британдық, француз және АҚШ армиясының қолбасшылықтарына қосылған әскери миссиялары өздерінің ұлттық DPs-ті сұрыптауға және жіктеуге көмектесті. Мысалы, 1945 және 1946 жылдары бірнеше ондаған поляк байланыс офицерлері жеке басқыншы әскер бөлімдеріне қосылды. 1945 жылдың 1 қазанында көптеген лагерьлерді басқарып келген Біріккен Ұлттар Ұйымының Көмек және қалпына келтіру басқармасы (UNRRA) Еуропадағы жер аударылған адамдарды басқару жауапкершілігін алды, дегенмен әскери билік бірнеше жылдар бойы көлік, керек-жарақ және қауіпсіздікті қамтамасыз етуде рөлін жалғастырды. Оларды оңай анықтап, елге қайтаруға дайын болғандар өз елдеріне тез жіберілді. 1945 жылдың соңына қарай алты миллионнан астам босқын әскери күштер мен UNRRA-ның көмегімен елге оралды. (Үйден шығарылған адамдар термині әдетте Еуропадағы бірнеше миллион етностық немістерге (Польша, Чехословакия, Нидерланды және т.б.) қатысты емес.) Германияға қайтарып әкетілген.) Британдық билік 1946 жылы 30 маусымда өздерінің басқыншылық аймағына басқа да босқындарды қабылдауды тоқтатты, ал американдықтар оны 1 тамыз күні белгіледі, тек нәсіл немесе дін үшін қудаланғандарды немесе аймаққа "ұйымдасқан түрде" кіргендерді қоспағанда. 1947 жылы 21 сәуірде америкалық сектор жаңа келушілерді қабылдауды тоқтатты. Белгісіз сандағы босқындар билік тарапынан бас тартылып, өз өмірін өздері табуға мәжбүр болды.

Лагерьдер

1945 жылдың көктемінде жер аударылған адамдар едәуір көптеп пайда бола бастады. Союзниктер оларды кез келген жерде баспана жасап, қамқорлыққа алды. Тұрғын үйге негізінен бұрынғы әскери казармалар кірді, сонымен қатар балаларға арналған жазғы лагерьлер, әуежайлар, қонақ үйлер, сарайлар, ауруханалар, жеке үйлер және тіпті ішінара қираған құрылыстар кірді. Халықты іріктеу және біріктіру үшін үздіксіз күш-жігер жұмсалса да, 1945 жылдың аяғында Германияда, Австрияда, Италияда және басқа да Еуропа елдерінде жүздеген DP нысандары болды. Бір лагерь тіпті Мексиканың Гуанахуато қаласында да құрылды. Американың көптеген лагерьлерінде Холокосттан аман қалғандар қорқынышты жағдайда ұсталды, тамақ жеткіліксіз және тұтқындар қарулы күзетпен өмір сүрді, бұл туралы Харрисон баяндамасында айтылған. UNRRA жедел түрде әскери күштерден лагерьлерді басқаруды алу үшін далалық топтарға көшті. Бірқатар қоныс аударушылар лагерлері осы адамдар үшін тұрақты мекенге айналды. Жағдай әр түрлі, кейде қатал болды. Азық-түлікпен қамтамасыз ету шектеулі болды, үйге қайтуға тыйым салынған. Лагерьлер босқындар жаңа үйлер тапқан сайын жабылып, қалған босқындар саны бір лагерьге біріктірілді. 1952 жылы екі лагерден басқалары жабылып қалды. Соңғы екі DP лагері, Фёренвальд 1957 жылы және Велс 1959 жылы жабылды.

Жер аударылған адамдардың қажеттіліктері

Көптеген босқындар жарақаттанған, ал көпшілігі ауыр науқастанып, ауыр жарақаттанған. Ең бастысы - баспана, тамақ және медициналық көмек көрсету. Көптеген әскерилер күніне 1500 калориядан аз тамақтанады. Санитарлық жағдайларды оңтайлы түрде жасады, медициналық көмек өте аз болды. Нәтижесінде олар тамақтанудан, түрлі аурулардан зардап шегеді, сондай-ақ жиі кірпішпен, құртпен және ауруларға бейім болды. Сонымен қатар, босқындардың көпшілігі психологиялық қиындықтарға ұшырады. Олар билік басындағыларға сенімсіз, қорқынышты болды, ал көбісі күйзеліске ұшырап, күйзеліске ұшырады. Өздерін жер аударып кеткендер соғыстың салдарынан бөлініп қалған отбасыларымен қайта қосылуға асықты. Тірі қалғандарды анықтау үшін жасалған іс-шаралар UNRRA-ның Орталық іздеу бюросы мен Халықаралық Қызыл Крест мекемелері арқылы ресмиленді. Ұйым ДП дәуірі барысында бір миллионнан астам есімді жинады және ақырында Халықаралық іздеу қызметіне айналды. Көшіп-қонушылар көбінесе отбасы, жерлестері, жақсы тамақ пен баспана іздеп, бір лагерден екіншісіне көшіп-қонып жүрді. Уақыт өте келе этникалық және діни топтар белгілі бір лагерьлерге шоғырланды. Лагерь тұрғындары тез арада шіркеулер, синагогалар, газеттер, спорттық жарыстар, мектептер, тіпті университеттер құрды. Олардың арасында Польша миссиясы құрған Эсслингендегі техникалық университет, еркін украин университеті, Продебрадыдағы украин техникалық ауыл шаруашылығы институты, Балтық университеті және қысқа өмір сүрген UNRRA университеті болды. Германия университеттері DP студенттерінің квотасын қабылдауға міндетті болды. Достасқан мемлекеттер жер аударылған адамдарды елге қайтарумен бетпе-бет келді. Бастапқыда одақтастар концлагерьдегі тұтқындарды өз елдеріне қайтаруды күткен, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін бұл мүмкін емес болды (Бергер, 2008). Соғыстың аяқталуына жақын 1945 жылдың ақпан айында одақтас мемлекеттердің басшылары, АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельт, Ұлыбритания премьер-министрі Уинстон Черчилль және Кеңес Одағының премьер-министрі Иосиф Сталин соғыстан кейін Еуропаны қайта құруға қатысты мәселелерді шешу үшін жиналды. Бұл кездесудің нәтижесінде бірқатар шешімдер қабылданды, бірақ қабылданған маңызды шешімдердің бірі мәжбүрлі түрде елге қайтару болды, онда жер аударылған адамдар өздерінің елдеріне қайтаруға мәжбүр болды, ал бұл күш қолдану соғыс аман қалғандарға қарсы антисемиттік зорлық-зомбылық актілеріне әкелді. Бұл лагерьлер жабылғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң жүргізілген зерттеулер мәжбүрлі түрде жер аударылудың "ПТСР мен соматоформды симптомдар қаупі жоғарылағаны және денсаулыққа байланысты өмір сүру сапасының төмендеуімен" тікелей байланысты екенін анықтады (Freitag және басқалар, 2012). Ялта конференциясының апатты сипатын жеңу үшін, жер аударылған адамдар лагерлері құрылды және тез арада бұл лагерьлердегі жағдайлар олардың құрылуының импровизациялық тәсіліне байланысты екені түсінілді. АҚШ үкіметінің тапсырмасы бойынша Эрл Г. Харрисон лагерьлердің жағдайын баяндады. Харрисон баяндамасында көпшілікпен толған тұрғын үйлер, қажетті медициналық құралдардың жетіспеушілігі, концлагерь тұтқындарының "жағымсыз тамақтанусыздығы" және жалпы алғанда, жер аударылған адамдарға тиісті күтімнің жоқтығы туралы баяндалады (Berger, 2008). Бұл баяндамада яһуди босқындары нацистермен бірге еврейлерді өлтіруде бірлесіп жұмыс істеген басқалармен араласуға мәжбүр болғаны туралы тағы бір аян болды (Yad Vashem, 2020). Бұл баяндамада келтірілген ақпарат Президент Трумэнге әскери кеңесшілерді лагерьлерді қадағалауға және оларға адамгершілік пен санитарлық жағдайды қалпына келтіруге тағайындауға әкелді. Азық-түлік үлесі көбейтіліп, жағдай тез жақсарды. Бірқатар қайырымдылық ұйымдары босқындарға маңызды гуманитарлық көмек пен қызмет көрсетті. Бұларға Американдық еврейлік бірлескен тарату комитеті, Американдық достар қызметі комитеті, Достар көмек қызметі, Лютерандық әлемдік федерация, Католик қайырымдылық ұйымдары, бірнеше ұлттық Қызыл Крест ұйымдары, Польшалық американдық конгресс және Украиналық американдық көмек комитеті кіреді.

Мекенге қайтарудың қиындықтары

Бір миллионнан астам босқын өз елдеріне қайтарыла алмады және қуғын-сүргіннен қорқып, үйсіз қалды. Олардың арасында: өз елінде қудалануы мүмкін этникалық немесе діни топтар. Олардың арасында көптеген яһудилер (Sh'erit ha Pletah қараңыз) және басқалар болды. Польшалықтар, украиндықтар, белорустар және кейбір чехтар өз елдеріне Кеңес әскері орнатып қойған коммунистік режимдердің қуғын-сүргінінен қорқып, әсіресе провинциялардан (Галиция, Батыс Белоруссия және т.б.) Бұл жақында ғана Кеңес Одағына қосылған болатын. Эстония, Литва және Латвия азаматтары, олардың отандарын Кеңес Одағы басып алды (1940) және соғыс аяқталғаннан кейін де басып алды. Хорваттар, сербтер және словендер Иосип Броз Тито құрған коммунистік үкімет тарапынан қуғын-сүргіннен қорқып жүрді. Польшаға қосылған (1945 жылы) Данциг еркін қаласының азаматтары. Бұл - суық соғыстың белгісі, яғни коммунистік режимде өмір сүргісі келмейтін адамдар. Ялтадағы конференцияда қол жеткізілген келісімде одақтас мемлекеттердің барлық азаматтарын өз елдеріне қайтару талап етілді. Кеңес Одағы америкалық, британдық және француз секторларындағы кез-келген совет азаматтары болған немесе болған босқындарды Совет Одағына қайтаруды талап етті. Көптеген босқындар бұған қарсылық білдірді, өйткені олар совет өкіметіне қашып бара жатқандықтан, оларды сатқын деп айыптады деп қорқып жүрді. Америка, Ұлыбритания және Франция әскери қызметкерлері, сондай-ақ ЮНРРА қызметкерлері бұл нұсқауды еріксіз орындады, ал бірқатар кеңес азаматтары елге қайтарылды. Олардың көбісі өздері қорқатын қиындықтарға тап болды, соның ішінде өлім мен ГУЛАГ-қа қамауға алу. Сонымен қатар, босқындарды ұрлап, қайтаруға мәжбүрлеу жағдайлары болды. Көптегендер өздерінің шығу тегі туралы жалған мәлімет беріп, қашып немесе жай ғана қарсылық көрсетіп, елге оралудан аулақ болды. Балтық мемлекеттеріне қатысты кеңестік егемендікті қабылдамаумен қатар одақтас мемлекеттердің басшылары литвалық, эстондық және латыш босқындарды өз ерік-жігеріне қарсы елге қайтарудан бас тартты. Сол сияқты Югославияға қайтарылған көптеген босқындар жазаға тартылып, азапқа ұшырады. Кейіннен елге қайтаруға келіскен көптеген поляктар тұтқындалды, кейбіреулері өлтірілді, әсіресе 1944 жылғы Варшава көтерілісіне немесе нацистерге қарсы поляк қарсылығына қатысқандар. Холокосттан аман қалған еврейлер әдетте бұрынғы үйлеріне қайтып бара алмады, өйткені олар енді жоқ немесе бұрынғы көршілері оларды иемденген; қайтып келген аз Шығыс Еуропалық яһудилер жиі қайтадан антисемитизмді бастан кешірді. 1945 жылы Холокосттан аман қалған яһудилердің көпшілігі ДП лагерьлерінде қалудан басқа амалы жоқ еді; қалаған яһудилердің көпшілігі Еуропадан кете алмады, өйткені Британия Палестинаға яһудилердің заңды көшіп келуін қатты шектеп, заңсыз көшіп келуді қатты қысқартты. Басқа елдерге, соның ішінде АҚШ-қа жетуге үміттенген еврей босқындары да шектеулер мен квоталарға тап болды. Австриядағы көптеген венгрлер коммунистік қуғын-сүргіннен немесе соғыс қылмыстары туралы айыптаулардан қорқып, елге қайтаруға қарсы болды. Көмекшілер мажарларға қысым жасауға қарсылық білдірді және БҰҰ мен үкіметтің мәжбүрлі репатриацияға қарсы мәлімдемелерін келтірді.

ДП-ның тарихын қайта бағалау

Фёренвальд лагеріндегі бұрынғы миква ғимаратында қазір музей Erinnerungsort Badehaus орналасқан. Онда лагерьдің тарихы туралы егжей-тегжейлі ақпарат, оның ішінде заманауи куәгерлермен сұхбат беріледі. Мұражайды басқаратын қауымдастық мұражай мен бұрынғы лагерьге ағылшын тілінде экскурсиялар ұсынады.