Кіріспе

Бон мүйісінің теңіз шайқасы 1941 жылдың 13 желтоқсанында Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тунис жағасындағы Бон мүйісі маңында екі итальяндық жеңіл крейсер және одақтас эсминецтер тобы арасында өтті.

Сигналдық барлау

Радардың болуы және итальяндық кодтарды, әсіресе Регия Марина қолданатын C38 m шифрлау машинасының бұзылуы, британдықтардың табысына одан әрі үлес қосты. 1941 жылдың қараша айында Мальтадан келген K күштері Италиядан Ливиядағы Орталық державалар күштеріне жабдықтар жеткізілімін тоқтатты, олар бірнеше итальяндық конвойды жойды, әсіресе Дуйсбург конвойы шайқасында, соның салдарынан Ливияға жіберілген жабдықтардың шамамен 70 пайызы, оның ішінде отынның 92 пайызы жоғалды. K күштері мен Александриядан келген кемелер 24 қарашада Грекиядан Бенгазиге бағыт алған 1843 тонналық неміс көліктері Maritza және Procida, итальяндық торпедалық қайықтары Lupo және Cassiopea сүйемелдеуімен келе жатқан Орталық державалар конвойын тоқтатып, ұстады. Конвой Крит аралының батысында болғанда, британдық крейсерлер мен эсминдер сауда кемелерін батырды, ал торпедалық қайықтар кемелердің қаза тағдырына бетке айырғаннан кейін қашып кетті. Жүктің жоғалуы неміс басшылығын Солтүстік Африкадағы Люфтваффе отынмен қиын жағдайда екенін хабарлауға мәжбүр етті.

Оқпан конвойы

Солтүстік Африкадағы итальяндық және неміс күштері, «Crusader» операциясына, жаңа британдық шабуылға қарсы тұрғандықтан, шұғыл түрде отын мен оқ-дәріге мұқтаж болды. Супермарина (Регия Марина әскери штабы), Командо Супремоның (Италия қарулы күштерінің жоғарғы бас қолбасшылығы) өтініші бойынша, әскери кемелерді пайдаланып жабдықтауды жылжудың шұғыл жоспарын жасады. 4-ші крейсер дивизиясының жеңіл крейсерлері – итальяндық крейсер «Альберрико да Барбиано» және итальяндық крейсер «Альберто ди Джуссано» (дивизиондық адмирал Антонино Тоскано), жылдам және жеңіл броньланған, сондықтан олар жекпе-жек флотымен қолдануға қолайлы емес еді және осы рөлге таңдалды.

Да Барбиано мен Ди Джуссано

Da Barbiano (флагман) және Di Giussano 1941 жылғы 5 желтоқсанда сағат 8:15-те Тарантодан шығып, 17:50-де Бриндизиге жетті, шамамен 20 тоннадай жүкті қабылдады, содан кейін 8 желтоқсанда Палермоға барып, Ливиядағы тапшылықты азайту үшін тағы бір көлемдегі авиациялық отынды жүктеді, осы отын болмаған жағдайда ұшақтар конвойлерді сүйемелдей алмайтын еді. Жабылмаған бөшкелерде сақталған отын, кеменің артқы палубасына орналастырылды, бұл британдық оқтардан және кеменің өзінің қаруларынан өрт шығу қаупін туғызды, сондықтан отынды тастамаса, артқы мұнараларды қолдану мүмкін болмады. Екі крейсер 9 желтоқсанда сағат 17:20-де Палермодан Триполиге бет алды. 22:56-да, Пантеллериядан солтүстікке қарай, оларды британдық барлау ұшағы байқады, ол Ultra арқылы алынған ақпарат бойынша осы аймаққа бағытталған және оларды ұшып бақылап отырды. 23:55-те Тоскано (Сицилия бұғазының ортасында) күтпегендік элементі жоғалғандықтан, британдық радиохабарламалар әуе шабуылын болжады және нашарлаған теңіз жағдайы кемелерді кешіктіріп, британдық шабуылдарға көбірек ұшырататындықтан, базаға қайтуды шешті. Da Barbiano және Di Giussano 10 желтоқсанда сағат 8:20-де Мареттимо маңындағы британдық әуе шабуылынан кейін Палермоға жетті. Тосканоның миссияны тоқтату туралы шешімі үшін Supermarina тарапынан қатты сынға ілікті.

Италиялық дайындамалар

M. 41 конвойы 13 желтоқсанда жоспарланған, бірақ Ливиядағы әуе күштері Италиядан отын алмайынша, әуеден қамтамасыз ету мүмкін емес еді. 12 желтоқсанда 4-дивизияның Триполиге сапарды қайтадан жасауы шешілді. «Банде Нере» крейсері «Да Барбиано» және «Ди Джуссано» кемелеріне қосылып, қосымша жабдықтарды тасымалдауға тиіс болған, бірақ техникалық бұзылуға байланысты теңізге шығуға мүмкіндік болмады және жүк қалған екі крейсерге ауыстырылды. «Да Барбиано» мен «Ди Джуссано» авиациялық отынмен, бензинмен, нафтамен, азық-түлікпен және Триполиге жол бойы 135 сарбазбен жүктелді. «Да Барбиано» (және шамалы дәрежеде «Ди Джуссано») артқы бөлігі отын бөшкелерімен тығыз толтырылды, тіпті қаруларға жол беруге болмайтын жағдайға жетті; Тоскано екі кеменің штабы мен офицерлерімен кеңес өткізді, онда жау кемелерімен кездескен жағдайда, кемелерге от ашуға мүмкіндік беру үшін бөшкелер теңізге лақтырылатыны шешілді. «Да Барбиано», «Ди Джуссано» және олардың жалғыз сүйемелдеушісі, итальяндық торпедалық қайық «Чиньо» (екінші торпедалық қайық, итальяндық торпедалық қайық «Климене», ақаулыққа байланысты портта қалдырылды) 12 желтоқсанда сағат 18:10-да Палермодан жолға шықты. 4-дивизияға Эгадия аралдарының солтүстік-батысынан өтіп, содан кейін Бон мүйісіне бағыт алып, Тунис жағалауымен жүруге бұйрық берілді; кемелер отынды үнемдеу үшін жылдамдықты сақтап, Триполиге жеткізуі керек еді. Конвойді қорғау үшін әуеден қорғану, әуе барлауы және қорғаныс MAS (Motoscafo armato silurante [торпедамен қаруланған моторлы қайық]) шабуылдары жоспарланды.

Британдық жоспарлар

4-ші эсминецтер флотилиясының төрт эсминеці (командир Г. Х. Стоукс), сондай-ақ голланд эсминецтері 11 желтоқсанда Гибралтардан шығып, Александриядағы Жерорта теңіз флотына қосылу үшін бағыт алды. 8 желтоқсанға дейін британдықтар итальяндық C 38 м радиосигналдарын, итальяндық жабдықтау операциясы және Триполиге қарайтын бағыты туралы дешифрледі. RAF британдық дереккөзді жасыру мақсатымен Веллингтон бомбалаушысын барлауға жіберді, ал 12 желтоқсанда 4-ші эсминецтер флотилиясына итальяндық кемелерге қарай шығысқа жылдамдықты арттырып, тосқауылға алуға бұйрық берілді. 12 желтоқсанның түстен кейін Regia Aeronautica-ның CANT Z.1007 bis ұшағы төрт эсминецтің Алжир маңында шамамен жылдамдықпен шығысқа қарай бет алғанын байқады. Бұл туралы дереу Supermarina-ға хабарланды, бірақ егер эсминецтер жылдамдығын арттырып, дейін жеткізсе де, 13 желтоқсанға қарай сағат 03:00-ге дейін Кейп-Бонға жетпейтіні есептелді, бұл 4-ші дивизияның келуінен шамамен бір сағат бұрын болатын. Тосканоға (оның әлі де портта болғанда байқалғанын білген) жылдамдықты арттыруға немесе олардан қашу үшін бағытын өзгертуге бұйрық берілмеді. Жаңа Ultra дешифрлеулерінен кейін, тағы бір барлау ұшағы 12 желтоқсан күні күн батқанда Тосканоның кемелерін байқады, содан кейін 4-ші эсминецтер флотилиясы екі крейсерді тосқауылға алуға бағытталды, жылдамдығын дейін арттырды. Бұл жылдамдық, сондай-ақ 4-ші дивизияның бір сағаттық кешігуі (және Тоскано Supermarina-ға хабарлаған жоқ), 4-ші дивизияның артықшылығы туралы Supermarina-ның есептеулерін күлкіге айналдырды. Сағат 22:23-те Тосканоға "Мальтадан келе жатқан жау кемелерімен кездесуі мүмкін" екені туралы хабарланды, ал 23:15-те ол жауынгерлік дайындыққа көшуге бұйрық берді.

12/13 желтоқсан, түн

4-ші эсминецтер флотилиясы 13 желтоқсанда сағат 02:30-да Кап-Бон жанында итальяндық крейсерлерді байқады. 13 желтоқсанда сағат 2:45-те, Бон мүйісінен жеті миль қашықтықта, итальяндық кемелер британдық ұшақтың шуын естіді (радармен жабдықталған Vickers Wellington, ол кемелерді анықтап, Стоуксқа олардың орны туралы хабарлады), ал 3:15-те олар 157° бағытқа бұрылып, Бон мүйісінен шамамен бір мильдей өтуі керек болды. Бес минуттан кейін Тоскано кенеттен толық жылдамдықпен алға және 337° бағытқа бұруға, бағытын өзгертуге бұйрық берді; бұл күрт өзгеріс итальяндық құраманы шашыратты, себебі Синьо (крейсерлерден шамамен екі миль алдында) де, Ди Джуссано да (Да Барбианоның артынан келе жатқан) бұл бұйрықты алмады, ал Ди Джуссано флагманның бағытын өзгертіп, оған еліктеді (бірақ қатардан шығып қалды), ал Синьо бұл өзгерісті 3:25-ке дейін байқамады, содан кейін ол да бағытын өзгертті, бірақ екі крейсерден әлдеқайда артта қалды.

13 желтоқсан, таңертең

Сол кезде Стоукстің эсминдері Бон мүйісінен көп алыс емес жерде болды және олар итальяндық кемелерді байқады. Арт жағынан, қараңғылықтың тығырлығында және радарды пайдаланып, британдық кемелер жағаға жақын келді де, теңізге қарай кеткен итальяндықтарды жақын қашықтықтан торпедамен таң қалдырды. Бағыттың өзгеруі екі топтың жақындасуын жылдамдатты және одақтас эсминдер бірлесіп шабуыл жасады: «Сикх» өзінің қаруларын және төрт торпедасын «Да Барбианоға» қарсы атып жіберді [аз қашықтықта], «Легион» да солай жасады, «Исаак Сверс» «Ди Джуссаноға» қарсы атуды ашты, ал «Маори» «Ди Джуссаноға» қарсы алты торпеда атып жіберді. Тоскано толық жылдамдықпен жүруге және от ашуға бұйрық берді (сондай-ақ «Ди Джуссаноға» жылдамдықты арттыруға бұйрық берді). «Да Барбиано» да солтүстікке бұрылуға кірісті (капитан Джорджио Родоканаччидің бұйрығымен), бірақ 3:22-де оның қарулары отқа түсе алмады (тек бірнеше пулеметтер ғана атыс жасады), крейсердің бас мұнарасының астына торпеда тиді, ол крейсерді солтүстікке қарай қисайтуға мәжбүр етті. «Да Барбианоға» пулеметтен атыс жасалды, көптеген адамдар қаза тапты немесе жараланды, жанар майы бар барабандар өртеніп кетті, содан кейін машина бөліміне екінші торпеда тиді. 3:26-да «Маори» «Да Барбианоға» екі торпеда атып, қаруларын қолданып, көпірге тиді. Көп ұзамай крейсердің кортуына тағы бір торпеда тиді (мүмкін «Легион» атып жіберген); «Ди Джуссано» да торпеда мен оқ атудан зардап шекті, оның қозғалысы тоқтады. Одақтас эсминдердің артындағы құрлық итальяндықтарға оларды көруге мүмкіндік бермеді, ал «Ди Джуссано» тек үш рет атыс жасады. Бес минут ішінде екі крейсер де жарамсыз болды: «Да Барбиано» тез солтүстікке қисайды, ал өрт кемеге және теңізге тез тарады. Экипаж кемені тастап кетті. 3:35-те «Да Барбиано» аударылып, өртті теңізге батып кетті, оның ішінде Тоскано, Родоканаччи және тағы 532 теңізші болды. «Ди Джуссано» өртеніп, су бетінде мерт қалды. Экипаж кемені су бетінде ұстауға тырысты, бірақ оны тастап кетуге мәжбүр болды, кеме екіге бөлініп, 4:20-да 283 теңізшінің қазасымен суға батты.

Талдау

Тосканоның бағытты өзгерту шешімі толыққанды түсіндірілмеген және түрлі болжамдар айтылды. Ол 9 желтоқсандағыдай, ұшақтармен байқалғанын сезіп, кері қайтуға шешім қабылдаған болуы мүмкін. Тоскано бұйырған солтүстік-батыс бағыттың орнына, Эгадия аралдарына қарай бағыт алудың көбірек түсінікті болатыны анық. Бағыт өзгерту бұйрығы крейсерлер байқалғаннан кейін 30 минуттан астам уақыттан соң берілді; Тоскано барлау ұшағын нағыз бағытынан жаңылыстырып, оның кетіп қалғанын күтіп, сосын Триполиге қайта бұруды ниеттенген болуы мүмкін. Әуе шуынан торпеда тасушылар ұшып келе жатыр деп ойлап, ол жағалаудан және итальяндық миналық далалардан қашықтау суларға өтуге тырысқан болуы мүмкін, маневр жасау үшін еркіндік алу мақсатында. Тоскано артиллериялық экипаждарына дайындыққа түсуге бұйрық берді; ол одақтас эсминецтерінің кемелерінің артында екенін білген болуы мүмкін және артқы бөлігін оларға көрсетуден сақтануға тырысқан, себебі артқы мұнаралары отын бөшкелерімен тосылған еді.

Шығындар

Айзек Сверспен қысқа кездесуден кейін, «Цигно» шамамен 500 құтқарылғанды құтқарып алды; басқалары жағаға жетті, ал кейіннен итальяндық MAS катерлерімен тағы 145 адам құтқарылды. Италиялықтар 900-ден астам адамды жоғалтты.