Кіріспе

Британдық полиция комиссары (1853–1921)

Сэр Мелвилл Лесли Макнагтен (16 маусым 1853, Вудфорд, Лондон – 12 мамыр 1921) 1903 жылдан 1913 жылға дейін Лондон полициясының қылмыстық бөлімінің көмекші комиссары болды. Виктория және Эдуард дәуірлерінің соңында өте беделді және әдемі мінезді тұлға ретінде танылған ол, саусақ іздерін анықтаудың қалыптасуына және қабылдануына әкелген істерде маңызды тергеу рөлін атқарды. Ол сондай-ақ доктор Криппенді ұстау және Адольф Бектің әділсіз айыпталуынан ақтауда маңызды рөл атқарды, бұл 1907 жылы Қылмыстық апелляциялық соттың құрылуына ықпал етті. 1913 жылы ауруына байланысты ерте зейнетке шыққанда Макнагтен журналистерге Виктория дәуірінің соңында Лондонның кедей Шығыс аймағында кедей әйелдерді өлтірген белгісіз серийлі кісі өлтіруші Джек – Жабырқаушының нақты кім екенін білетінін мәлімдеді. Полиция бастығы кісі өлтірушіні «осы керемет адам» деп атады, бірақ оның есімін атаудан немесе оны анықтауға мүмкіндік беретін ешқандай мәліметті жариялаудан бас тартты, тек ол 1888 жылдың соңында өз өмірін өзіне қол жұмсағанын айтты. Макнагтен қаза тапқан кісінің кім екенін мәңгілікке құпия сақтау үшін тиісті құжаттарды жойғанын мәлімдеді. 1965 жылдан бері жұртшылыққа Макнагтеннің күдіктісі Монтегю Джон Друитт екені белгілі, ол ауылдық дәрігердің ұлы және 1888 жылдың желтоқсан айының басында Темза өзеніне түсініксіз жағдайда батып кеткен жас заңгер. Макнагтеннің Друитт туралы алған «жеке ақпаратының» екі көзі бар, олардың екеуі де 21-ші ғасырдың басында ғана анықталды. Бірі – тори саясаткері Х.Р. Фаркхарсон, ол Друитттерге жақын жерде тұрған және Макнагтенмен бірге Итонға барған, ал екіншісі – полковник сэр Вивиан Мадженди, полиция бастығының өте жақын досы және оның әулеті Друитт отбасымен байланысты болған. Екі адам да кезекпен полиция бастығына суға батып кеткен заңгердің Жітісуші болуы мүмкін екендігі туралы ақпараттың аты-жөні аталмаған көзі болды деп есептеледі. 1959 жылдан бері Макнагтен 1890 жылдардағы Жітісуші ісі бойынша жазылған маңызды есеппен танымал, онда үш күдіктінің есімі аталған. Бұл құжаттың екі нұсқасы бар, біреуі Скотланд-Ярд мұрағатында сақталған. Алайда, бұл оның қызы Кристабельдің жеке меншігіндегі нұсқасының көшірмесі болды, Леди Аберконвей – 1959 жылы жарияланған және «М.Дж. Друиттты» Уайтчепельдік кісі өлтіруші деп күдіктенуге болатын нұсқа. Макнагтеннің іс шешілгенін және ол өзін-өзі өлтірген «түрленуге қабілетті» маньяк болғанын айтқан пікірі 1914 жылғы «Менің жылдарым» (Лондон, Эдвард Арнольд) естеліктерінде расталды, бірақ Друитттың есімі аталмады (және басқа да күдіктілер туралы ешқандай ақпарат келтірілмеген). Соңғы кезде француз жазушысы Софи Херфорт Макнагтеннің өзінің Джек – Жабырқаушыны өлтіргенін айтты.

Ерте өмір және неке

Британдық Шығыс Үндістан компаниясының соңғы төрағасы Эллиот Макнагтеннің он бес баласының ең кішісі болған Макнагтен Итон колледжінде білім алды. Ол өз естеліктерінде мектеп жылдарын өміріндегі ең бақытты шақ деп сипаттайды, тіпті осыны өмір сүрген кезінде сезінгенін жазуға дейін барады. 1872 жылы мектепті бітірген соң, ол Бенгалиядағы әкесінің шай шаруашылықтарын басқару үшін Үндістанға барып, 1888 жылға дейін сонда қалды, бірақ ара-арасында туған жеріне қайтып тұрды. 1881 жылы ол үнді жер дауының салдарынан шабуылға ұшырады, осыдан кейін сол кезде Бомбей президенттігінде округ судьясы және бас инспектор болған Джеймс Монромен дос болып кетті. 1878 жылдың 3 қазанында Чичестер канонының қызы Дора Эмили Сандерсонға үйленді. Олардың екі ұлы мен екі қызы болды, соның ішінде депутат және өнеркәсіпші Генри Дункан Макларенге үйленген Христабель, Аберконвей ледиі.

Қылмыстық тергеу бөліміндегі мансап

Англияға оралғаннан кейін, Монро Макнагтенге метрополитен полициясында бірінші аға көмекші комиссар (CID) лауазымын ұсынды. Бірақ бұл тағайындауға метрополитен полициясының комиссары Чарльз Уоррен қарсы шықты, бұл Бенгалияда "үндістерден" алған жарақатынан болды деген қауесет тарады. Бірақ шын мәнісінде Уоррен мен Монро бастапқыда жақсы қарым-қатынас құра алмады. Уорреннің Макнагтенді қабылдамауы екеуі арасындағы шиеленісті күшейтті, нәтижесінде Монро отставкаға кетіп, Ішкі істер министрі Генри Мэтьюс оны Арнайы бөлімге ауыстырды. Алайда, Ішкі істер министрі Мэтьюспен үнемі келіспеушіліктерге байланысты комиссар Уоррен 1888 жылдың 9 қарашасында отставкаға кетті. Монро оның орнына комиссар болып тағайындалды. Осы оқиғалардың нәтижесінде 1889 жылдың маусымында Макнагтен аға көмекші комиссар болып тағайындалды; кейіннен 1890 жылы бірінші комиссар Адольф Уильямсонның күтпеген өлімінен кейін бас комиссар болып жоғарылатылды.

Макнагтен және Жаратушы Джек

1888 жылғы Риппер кісі өлтірулері кезінде полиция қызметінде болмай қалғанына қарамастан, Макнагтен 1889 және 1891 жылдар аралығында Уайтчепельдің жезөкшелерін өлтіруді тергеуге белсенді қатысты. Алғашында Скотланд-Ярдағы кейбір адамдар, және әрине, таблоидтар, қылмысты бір адам жасады деп ойлаған. Өзінің мемуарларында Макнагтен 1888 жылғы соңғы кісі өлтіруден «бірнеше жыл өткен соң» алынған ақпарат оны Жек-Жарқау сол жылдың соңында өз өмірін өзі қиған адам екеніне сендіргенін мәлімдеді. Бұл «белгілі фактілерге» негізделген «қорытындының» көзі анықталмаған, бірақ ол кітабында кісі өлтірушінің «өзінің жақындары», яғни онымен бірге тұрған туыстары бас констебльге жеке хабарлаған болуы керек деп айтады. Макнагтен тіпті Уайтчепельдегі кісі өлтірулер туралы тарауына «Жек-Жарқаудың арбағын жату» деп ат қойды; яғни, марқұм «шайтан» лондондықтарды бірнеше жыл бойы оның қабірінде жатқанын білмей қудалаған. 1891 жылдың ақпан айында консервативті депутат Генри Ричард Фаркхарсон, Батыс Дорсеттен сайланған депутат, Лондондағы адамдарға қылмыскердің хирург ұлы екенін және өзін-өзі өлтіргенін білетінін айтты. Бұл оқиға баспасөзге тарады, бірақ сенсация тудырмады. Макнагтен сияқты Фаркхарсон да жоғары сыныптан шыққан, ол Итон колледжінде оқыған және Қиыр Шығыста мүлігі болған. Макнагтеннің Дрюит туралы нақты ақпарат алуға мүмкіндігі болды – ол Ішкі істер министрлігіндегі жақын досы, полковник Вивиан Мадженди (1895 жылы рыцарь атағын алған) арқылы білді. Полковник Мадженди өте беделді отбасынан шыққан, ол оқ-дәрілерді бас инспектор (1871–1898) болды және бомбаларды жою жөніндегі сарапшы ретінде көрсеткен батылдығы үшін мақтауға лайық болды. Мадженди сонымен қатар оның бірінші туысының қызы Изабел Мадженди Хиллдің болжамды Рипперге үйленуі арқылы туыс болды (1888 жылы Изабел Монтегюдің бірінші туысы, пастор Чарльз Дрюитпен үйленді). Макнагтеннің айтуынша, Дрюиттің отбасы оның Жек-Жарқау екеніне «сенген». Баспасөзде тағы бір ақылсыз адам туралы болжамдар тарағаннан кейін, Макнагтен 1894 жылдың 23 ақпанында Дрюитті Риппер күдіктісі ретінде атап, құпия есеп жазды және оны іс қағаздарына қосты. Бұл құжаттың толық нұсқасы 1975 жылға дейін жарияланбады (тек күдіктілерді атаған бөлімі 1966 жылы жарияланды). Көптеген адамдар бұл құжаттың жоба деп санайтын басқа нұсқасы зерттеушілерге табылған жоқ және жоғалып кеткен деп есептеледі. Оның орнына, бұл екінші нұсқаның көшірмесін Макнагтеннің қызы Кристабел, леди Аберконвей жасады, ол 1959 жылы теледидар жүргізушісі Дэниел Фарсонның эфирде көрсетуіне рұқсат берді. Бас күдіктінің аты 1965 жылға дейін америкалық журналист және жазушы Том Калленмен ғана таныстырылды. Макнагтеннің екі нұсқа жазуының себебі дау-дамай, болжамдар мен Риппер құпиясы туралы жазушылар арасындағы тарихи пікірталас тудырды (кейбіреулер Аберконвей нұсқасы 1894 жылғы түпнұсқаның қайта жазылуы деп санайды). Бұл есеп Жек-Жарқауты зерттеуге үлкен әсер етті, өйткені ол Риппердің тек бес нағыз құрбаны болды деген идеяны танымал етті және үш күдікті атады. Жарты ғасырдан астам уақыт бойы Макнагтеннің Дрюит туралы есебінде жадтан жазып көптеген нақты қателіктер жіберді деп кеңінен сеніледі. Мысалы, жеке сақталатын нұсқада ол Дрюитті 41 жастағы дәрігер ретінде дұрыс сипаттамайды, ол 1888 жылдың 9 қарашасында соңғы кісі өлтіруден кейін бірден жоғалып кетті. Шын мәнінде, Дрюит 1888 жылдың қараша айының соңына дейін жұмыс және ойын орындарында қалыпты өмір сүрді. Бұл құжатта оның отбасы оның Риппер екеніне тек «күдіктенгені» де айтылады. 1959 жылдан бері Дрюиттің өзін-өзі өлтіру уақыты, соңғы кісі өлтіруден кейін көп ұзамай, Макнагтен оны күдікті деп санауының себебі ретінде «Рипперология» деп аталатын іргетас ретінде қарастырылады. Алайда бұл полиция бастығының өзінің мемуарларында және зейнеткерлікке шыққаннан кейін Скотланд-Ярдтың 1888 жылдан кейін Уайтчепельдегі жезөкшелерді өлтіруді де Риппер жасады деп сенгенін жасырады. Көп жылдардан кейін Дрюит оның назарына келді, өйткені ол алған ақпарат, Макнагтеннің пікірінше, соншалықты сенімді болды, 1888 жылдан кейінгі кісі өлтірулер қайғылы адвокатты ақтамады. Бұл аргумент Макнагтеннің есебінің файлдалған нұсқасымен расталады, өйткені ол М.Дрюиттің тек «дәрігер екені айтылды» деп жазады, ал күдікті «жыныстық тұрғыдан ақылдан адасқан» және оның отбасы «оның кісі өлтіруші екеніне сенгенін» растайды. Айта кетейік, іс жүзінде тергеуді басқарған детектив Фредерик Абберлин Дрюиттің Риппер екеніне сенбеді. Макнагтен де суға батқан күдіктіні «жас дәрігер» немесе «медицина студенті» деп қате айтады (кейбір жазушылар Абберлиннің 1888 жылы Уайтчепельдегі күдіктімен, жас медицина студенті Джон Сандерспен шатастырғанын болжады). Жаңағы мәселеге қатысты даулы пікір – полиция бастығы «ақпарат тарату» науқанына қатысқан, кісі өлтірушінің кім екенін жариялау және жасыру үшін. Макнагтеннің халыққа Риппердің ағылшын джентльмені екенін, кедей еврей иммигрант емес екенін білдіруге тырысқаны мақтауға лайық, бірақ ол сол кездегі ең танымал жазушы Джордж Р. Симспен суға батқан жас адвокатты орта жастағы хирург ретінде көрсету үшін сөз байласыпты. Олар бұл шараны қайтыс болған күдіктінің беделді туыстарын қорғау үшін жасады (Симс сонымен қатар Макнагтеннің және Маджендидің жоғары сыныптан шыққан досы болды). Нәтижесінде Макнагтен және Симс Дрюитті «Доктор Джекил және Мистер Хайд» ретінде көрсетті (тіпті Симстің «The Referee» газетіндегі тұрақты бағанындағы Дрюиттің отбасы да «ақылсыз дәрігердің» аты-жөні жасырылған «достары» ретінде бейнеленді). Қызықтысы, Дуглас Г. Браун өзінің «Scotland Yard-тың өркендеуі» кітабында Макнагтеннің «Рипперді Ирландия кеңсесінде мырза Балфурды өлтіруге жасалған қастандықтардың басшысы ретінде тануға көрінеді» деп жазады. Бұл сілтеме оқырмандарды қызықтырады, өйткені Балфурды өлтіруге жасалған Fenian қастандықтары болғанымен, Дрюиттің осыған қатысы бар екені белгілі емес және оның қатысқандығы өте күмәнді. Жақында Браун Макнагтеннің Риппер туралы тарауының соңындағы кейбір сөздерін тым әдеби қабылдаған болуы мүмкін деген болжам айтылды. Макнагтеннің кісі өлтірушіні ұстамауынан туындаған жағдайдың билікке тигізген кері әсерін асыра көрсетті. Ол Полиция комиссарының отставкаға кеткенін және «Мажастетиңіздің бас хатшыларының бірінің ісіне жақын келді» деп мәлімдеді. Макнагтен Ішкі істер министрінің отставкаға келуіне жақын болғанын білдірген, бірақ Браун бұл сөздерді Балфурға жасалған қастандыққа сілтеме деп қате түсінген болуы мүмкін. Макнагтеннің үш күдіктінің екіншісін тек «Космински» деп атады, бәлкім Аарон Космински, Уайтчепельде тұрған және 1891 жылы психиатриялық ауруханаға жатқызылған поляк еврейі. Макнагтеннің тізімінде бірінші болып тұрғанымен, Космински күдікті деп Сир Роберт Андерсон, Монроның орынбасары және Андерсоннің кеңсе меңгерушісі, бас инспектор Дональд Свансон санайтын. Дрюит сияқты, бұл айыптауды қолдайтын нақты дәлелдер жоқ, және Андерсон мен Свансон да Космински туралы қателіктер жасады (ең маңыздысы – Космински тірі болса да, ол көп бұрын қайтыс болды деп мәлімдеді; олар сонымен қатар оны куәлік беруден бас тартқан еврей куәгері анықтады деді, бұл куәгердің Израиль Шварц болғаны жиі айтылады, бірақ бұл мәлімдемені полиция бастығы майор Генри Смит және тікелей емес жолмен Макнагтен де жоққа шығарды). Макнагтеннің есебіндегі үшінші күдікті – Михаил Острог, Ресейде туған ұры және алаяқ, ол бірнеше лақап аттарды және кейіптерді қолданды және бірнеше рет психиатриялық ауруханаларда ұсталды. Бұл күдікке де қолдайтын аз ғана дәлел бар...

Кейінгі мансабы, оның ішінде Комиссардың көмекшісі

1900 жылы Макнагтен "Белпер комитетінің" құрамында "қылмыскерлерді өлшеу және саусақ іздері арқылы анықтау әдісінің тиімділігін" зерттеуге қатысты. Комитет, негізінен Эдвард Генридің олардың салыстырмалы артықшылықтары туралы куәлігіне сүйене отырып, бармақ іздерін анықтау құралы ретінде пайдалануды ұсынды. Генри 1903 жылы сэр Эдвард Брэдфордтың орнын басып, комиссар болып тағайындалғанда, Макнагтен полиция комиссарының көмекшісі (қылмыс) болып тағайындалды және Метрополитен полициясы тарихындағы ең танымал істерге қатысты, соның ішінде Хоули Харви Криппен ісі мен Фарроудың екі кісі өлтіру ісіне. Аталған іс бойынша Альберт пен Альфред Страттон сотталып, бармақ іздерінің дәлелдері негізінде дарға асылды. Ол өзінің мемуарларында әділетсіз сотталған Адольф Бекті ақтаған маңызды әйел куәгерді тапқанын айтты, бұл оқиға қылмыстық апелляциялық соттың құрылуына себеп болды. Макнагтен 1907 жылы Корольдің туған күні құрметіне рыцарь атағын алды. 1912 жылғы Жаңа жылдық құрмет көрсету тізімінде ол Бат орденінің серігі (CB) болып тағайындалды. 1913 жылғы Жаңа жылдық марапаттар тізімінде Корольдік полиция медалімен (KPM) марапатталды. Ол сонымен қатар Испанияның Ақ әскери орденінің кавалер-командоры және Данияның Даннеброг орденінің командоры болды.

Зейнетақы және кейінгі өмір

Алайда 1911 жылы Макнагтеннің денсаулығы нашарлап бастады; тіпті келесі жылы Австралияға сапар жасағаны да жағдайды жақсартпады. 1913 жылы ол жұмысынан кетуге мәжбүр болды. Макнагтеннен кейін Скотленд-Ярдқа Бэзил Томсон басшылық етті, ол Оксфордтың Нью-Колледжінде Монтегью Джон Друитпен, Макнагтеннің басты күдіктісімен бірге оқыған. 1914 жылы ол "Өмірімнің күндері" атты естеліктерін жариялады. Сондай-ақ ол Горацийдің "Поэзия өнері" (Ars Poetica) шығармасын ағылшын тіліне өлеңмен аударды, бұл жұмысқа өмірінің соңғы он жылын арнады. Макнагтен 1921 жылғы 12 мамырда Вестминстердегі королева Анна сарайында қайтыс болды.

Макнагтен көркем әдебиетте

Өмірінде сэр Мелвилл Макнагтен бірнеше романда көркемделіп суреттелген. Ол Джордж Р. Симстің "Доркас Ден детективі" (1897) атты қысқа әңгімелерінде мистер Джонсон есімді кейіпкер ретінде көрінеді. Макнагтен де, Джордж Р. Симс та Мари Беллок Лоундестің "Жаттығушы: Лондон тұманының тарихы" (1911) кітабында бейнеленген, соңғысы өзінің атын атамай, ал бұрынғысы полиция комиссары сэр Джон Берни рөлінде. Макнагтен сондай-ақ, Гай Логанның "Жек Риппердің нағыз тарихы" (1905) кітабында Уайтчепелдегі кісі өлтірушіні іздейтін батыр жеке детектив Эдмунд Блейктің прототипі саналады, онда Монтегю Друйт Мортимер Слейд кейіпінде жасырынып жүреді. Макнагтен М. Дж. Троудың "Инспектор Лестрадтың оқиғалары" (1985) романында, Инспектор Лестрад романдарының біріншісінде де кездеседі. Кітап Жек Риппер ісінің салдары мен Макнагтеннің есебіне арналған. Троу кітабында Макнагтеннің есімін "Макнагтен" деп қате жазып, оның қызының ойдан шығарылған нұсқасын ұсынады. Макнагтен Алан Мурдың "Тозақтан" атты көрнекті графикалық романының соңғы тарауларында да маңызды рөлде көрінеді.