Кіріспе
Қалибанган – Үндістанның Раджастан штатындағы Ханумангарх ауданында, Суратгарх пен Ханумангарх арасындағы, Гаггар (Гаггар-Хакра өзені) өзенінің солтүстік немесе оң жағасында орналасқан қала. Биканерден 205 км қашықтықта. Бұл қала Дришадвати және Сарасвати өзендерінің қосылған жерінен құралған үшбұрышта орналасқан деп саналады. Индус өркениетінің тарихи және Маурийлік кезеңге дейінгі ерекшеліктері алғаш рет осы жерде Луиджи Тесситоримен анықталды. Қалибанган қазбаларын зерттеу жөніндегі толық есеп 2003 жылы Археологиялық зерттеулер институты (ASI) тарапынан, қазба жұмыстары аяқталғаннан кейін 34 жыл өткен соң жарияланды. Есепте Қалибанганның Индус өркениетінің маңызды провинциялық астанасы болғаны туралы қорытынды жасалды. Қалибанган ерекше от алаңдарымен және "әлемдегі ең ерте аңырылған егістік жерімен" ерекшеленеді. Шамамен б.з.д. 2900 жылы Қалибанган аймағы жоспарланған қалаға айналды. Қалибанганға алғашқы қазба жұмыстары Б. Б. Лал (ASI) басшылығымен 1960-61 және 1969-70 жылдар аралығында жүргізілді. Қазба жұмыстарына қатысқан басқа да ғалымдар: Б. К. Тапар, М. Д. Харе, К. М. Шривастава және С. П. Джайн.
Kalibangān is a town located at on the left or southern banks of the Ghaggar (Ghaggar Hakra River) in Tehsil Pilibangān, between Suratgarh and Hanumangarh in Hanumangarh District, Rajasthan, India 205 km. from Bikaner. It is also identified as being established in the triangle of land at the confluence of Drishadvati and Sarasvati Rivers. The prehistoric and pre Mauryan character of Indus Valley civilization was first identified by Luigi Tessitori at this site. Kalibangan's excavation report was published in its entirety in 2003 by the Archaeological Survey of India, 34 years after the completion of excavations. The report concluded that Kalibangan was a major provincial capital of the Indus Valley Civilization. Kalibangan is distinguished by its unique fire altars and "world's earliest attested ploughed field". It is around 2900 BC that the region of Kalibangan developed into what can be considered a planned city. Kalibangan was first excavated under the Directorship of B. B. Lal (ASI) between 1960 61 to 1969 70. Other excavation team members were B. K. Thapar, M. D. Khare, K. M. Shrivastava and S. P. Jain.
Инд алқабы өркениетінің
Калибанган алғашқы тарихи орнын итальяндық үндітанушы Луиджи Пио Тесситори (1887–1919) ашқан. Ол ежелгі үнді мәтіндерін зерттеу кезінде сол аймақтағы қираған орындардың ерекшелігіне таңырқады. Ол Үндістан археологиялық зерттеулер басқармасының (ҮАЗБ) қызметкері сэр Джон Маршаллдан көмек сұрады. Сол кезде ҮАЗБ Хараппада қазба жұмыстарын жүргізіп жатқан, бірақ олар қираған орындардың маңыздылығын білмеді. Шындығында, Тесситори бұл қираған орындардың «Тарихи дәуірге дейінгі» және Маурий дәуірінен бұрынғы екенін бірінші болып анықтады. Луиджи Пио Тесситори сонымен қатар мәдениеттің сипатын көрсетті, бірақ сол кезде Калибанган қираған орындарының Индос өркениетінің құрамында екенін болжау мүмкін емес еді. Ол Хараппа мәдениеті ресми түрде танылғанға дейін бес жыл бұрын қайтыс болды. Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін, екі ірі Хараппа қалалары және Индос өзені Пәкістанның бір бөлігіне айналды, ал үнді археологтары Үндістанда Хараппа орындарын іздеуді күшейтуге мәжбүр болды. Археологиялық зерттеулер жөніндегі бас директор (ҮАЗБ) Амлананд Гош бұл орынды Хараппа орыны деп танып, қазба жұмыстарын жүргізуге белгілеген алғашқы адам болды. Б. Б. Лалдың (содан кейін ҮАЗБ бас директоры), Балкришна (Б. К.) Тапар, М. Д. Харе, К. М. Шривастава және С. П. Джайн басшылығымен 9 жыл бойы (1960–1969 жж.) 9 қатарынан қазба сессиясы жүргізілді. Жарты шақырымға (бір шаршы километрдің төрттен бір бөлігі) тараған екі ежелгі үйінді қазылып алынды. Батыс жағында 9 метр биіктігіндегі кіші үйінді (KLB1) орналасқан, ол «цитадель» деп белгілі. Шығыс үйіндісі биік (12 метр) және үлкен, ол «төменгі қала» (KLB2) деп аталады. Қазбалар күтпеген жерден екі мәдениеттің тізбегін ашты, олардың жоғарғысы (Калибанган I) Хараппа мәдениетіне жатады, бұл мегаполистің ерекше торлы жоспарын көрсетеді, ал төменгісі (Калибанган II) бұрын Хараппаға дейінгі деп аталған, бірақ қазір «Ерте Хараппа немесе Хараппаға дейінгі» деп аталады. Индос өркениетіне жататын басқа да жақын жерлерге Балу, Кунал, Банавали және т.б. кіреді.
Харрапа кезеңінің алғашқы кезеңдері
Бұл ерте Хараппа кезеңі (оған прото-Хараппа кезеңі деп те айтылады) Калибанғандағы Соти-Сисвал мәдениетіне жатады (Соти орнына да қараңыз). Хараппаға дейінгі мәдениеттің іздері тек батыс төбесінің төменгі қабаттарында ғана табылған. Археологиялық дәлелдерге сәйкес, Инд өзені алқабы мәдениеті бұл жерде прото-Хараппа дәуірінен (б.з.д. 3500 – 2500 жылдар) Хараппа дәуіріне (б.з.д. 2500 – 1750 жылдар) дейін болған. Бұл ерте кезең Калибанған I (KLB I) немесе I кезең деп аталады. Төңкергіш саз ыдыстардың ұқсастығы Калибанған I-ді Соти-Сисвал мәдениетімен байланыстырады, себебі осы саз ыдыстардың көп бөлігі кейінірек Солтүстік-Батыс Үндістандағы Соти ауылында табылған. Калибанғанда Кот-Диджи мәдениетімен де (Соти-Сисвалға байланысты) байланыстар бар.
Қалқа және үйлер
Бұл кезеңде елді мекен бастапқы тұрғынға енген сәттен бастап, құрғақ балшық кірпіштерді пайдаланып нығайтылды. Бұл қамал әртүрлі кезеңдерде екі рет салынған. Алдында қамал қабырғасының қалыңдығы 1,9 метр болған, ал осы кезеңдегі қайта құру барысында 3,7–4,1 метрге дейін көтерілді. Екі құрылыс кезеңінде де кірпіш өлшемі 20 × 20 × 10 см болды. Цитадель үйіндісі (кіші үйінді) – шығыс-батыс бағытта шамамен 130 метрлік, ал солтүстік-оңтүстік бағытта 260 метрлік параллелограмм пішіндес. Қала құрылысы Мохенджодаро және Хараппа қалаларындағыдай болды. Үйлердің бағыты және кірпіш өлшемдері Хараппа кезеңінде (KLB II) қолданылғандардан едәуір өзгеше болды. Қоршалған аумақтағы үйлер де қамал қабырғасында қолданылғандай, сондай саз кірпіштерден салынған; үйлер ішіндегі арықтар, пештердің қалдықтары және әкпен жабынған цилиндр тәрізді шұңқырлар күйдірілген кірпіштердің қолданылғанын көрсетеді. Сонымен қатар, күйдірілген үшбұрышты кірпіштер де табылған.
Ең ерте айдалған жер
Б. Б. Лал, АСИ-нің бұрынғы бас директоры: "Раджастхандағы Калибанган қазбаларындағы ең ерте (б.з.д. 2800 ж.) жыртылған егіс даласының үлгісі табылды." Ол Хараппадан бұрынғы қоныстан оңтүстік-шығысқа қарай, бекіністен тыс жерде орналасқан. "Қазіргі Батыс Раджастхандағы Калибанган қазбалары әлемдегі осындай сипаттағы алғашқы жыртылған егіс даласын көрсетіп тұр. Онда шығыстан батысқа қарай шамамен 30 см аралықта, ал солтүстіктен оңтүстікке қарай 190 см аралықта тікбұрышты жолдар жүйесі байқалады, бұл үлгі бүгінгі күнге дейін қолданылып келе жатқан тәсілге ұқсас." Күні бүгін де осы аймақта қыша мен бұршақ сияқты екі түрлі егінді бірдей уақытта өсіру үшін осындай жыртылу әдісі қолданылады. Оны сақтау мақсатында, қазбадан кейін жыртылған далалық аймақ қайта толтырылып, бетон бағаналармен белгіленді.
Басқа табылған заттар
Осы кезеңде табылған басқа заттар: кальцедон мен агаттан жасалған кішкентай пышақтар, кейде тісті немесе дөңгелекті тілімделген; стеатит, қабық, карнелиан, терракота және мыстан жасалған моншақтар; мыс, қабық және терракотадан жасалған білезіктер; ойыншық арба, дөңгелек және сынған бұқа сияқты терракота бұйымдары; диірмен тастары мен ұнтақтағыштар, сүйек ұшы және мыс балталар, оның ішінде ерекше пішіндес балта да бар. Ойыншық арбалар Калибаганның ерте кезеңінде көлік құралы ретінде арбалар пайдаланылғанын көрсетеді.
Ертедегі жер сілкіністері мен І кезеңнің соңы
Б. Б. Лал, ASI-нің бұрынғы бас директоры: "Раджастхандағы Калибанга жер сілкінісі шамамен 2600 ж.б.д. болған, ол осы маңдағы ерте Индтік қоныстың аяқталуына себеп болды". 2900–1800 жылдар аралығында Қадирдегі Дхолавирада Инд өркениетіне әсер еткен кем дегенде үш тарихи алдындағы жер сілкінісі анықталды. KLB I фазасы бес бөлек құрылымдық қабаттар кезінде 1,6 метрлік үздіксіз шөгінділерді қалдырды, олардың соңғысы, мүмкін, жер сілкінісінен қирап, шамамен 2600 ж.б.д. шамасында осы маңнан адамдар кетіп, кейіннен Хараппалықтар қайтадан қоныстанды.
От құрбандық үстелдері
Калибанганда Лотхалдан табылғанға ұқсас от құрбандық ошақтары табылды, олар С. Р. Раоның пікірінше, тек қана діни мақсатта ғана қолданылған болуы мүмкін. Бұл ошақтар отқа табынуды көрсетеді. Инду өркениетінің тарихында ана құдайға табыну дәлелі жоқ жалғыз орын осы Калибанган ғимараты. Қалпына келтірілген цитадель кешенінің оңтүстік жартысында бес немесе алты саз кірпіштен тұрғызылған платформалар болды, олар дәліздермен бөлінген. Бұл платформаларға баспалдақтар жалғанған. Кірпіш тонаушыларының салдарынан платформалардың бастапқы пішінін анықтау қиын, бірақ өртенген кірпіштен жасалған овал пішіндес от шұңқырларының іздері табылды. Әр шұңқырдың ортасында құрбандық бағанасы (цилиндрлі немесе тікбұрышты қималы, кейде кірпіштерден қаланған) және осы от шұңқырларының барлығында құрбандық терракота нандарының қалдықтары кездеседі. Төменгі қаладағы үйлерде де осындай ошақтар бар. Осы ошақтарда көмірдің күлі табылған. Бұл от құрбандық ошақтарының құрылымы басқа құрбандық ошақтарын еске түсіреді, бірақ бұл сәйкестік кездейсоқ болуы мүмкін, және бұл ошақтар қоғамның белгілі бір (мүмкін, діни) мақсатына арналған болуы мүмкін. Кейбір от құрбандық ошақтарынан жануарлардың сүйектері табылды, бұл жануар құрбандығына мүмкіндік бар екенін көрсетеді. АСИ-нің ресми сайтында: "Метрополистің жоғарыда аталған екі негізгі бөлігінен басқа, төменгі қаладан 80 метр шығысқа қарай орналасқан, төрт-бес от ошағы бар үшінші, орташа ғимарат та болды. Бұл жалғыз ғимарат ырым-жырымдық мақсатта қолданылған болуы мүмкін" деп жазылған. Осылайша, от құрбандық ошақтары үш топқа бөлінеді: қамалдағы қоғамдық ошақтар, төменгі қаладағы үй ошақтары және үшінші жеке топтағы қоғамдық ошақтар. От құрбандық ошақтарынан қысқа қашықтықта құдық пен шомылу орнының қалдықтары табылды, бұл салтанатты шомылу рәсімдердің бір бөлігі болғандығын көрсетеді.
Төменгі қала
Төменгі қала да бекіністі параллелограмм болды, бірақ қазір тек іздері қалды. Қоршау балшық кірпіштерден (40 × 20 × 10 см) жасалған және үш немесе төрт құрылымдық кезеңі анықталған. Онда солтүстік және батыс жақтарында қақпалар болған. Б. Б. Лал былай деп жазды: "Жақсы жоспарланған көшелер көбінесе негізгі бағыттармен бірге бағытталған, осылайша тікбұрышты желі құрады. (Калибанганда) тіпті осы көшелердің ені де белгілі бір пропорцияда болды, яғни ең тар жолақ ені бір бірлік болса, қалған көшелер екі есе, үш есе және т.б. енді болды. ( ) Мұндай қала құрылысы сол кездегі Батыс Азияда белгісіз болған". Төменгі қала шығыстан батысқа қарай 239 метрге созылып жатыр, бірақ солтүстік-оңтүстікке қарайғы ұзындығын анықтау мүмкін емес. 8 негізгі жол анықталды, оның 5-і солтүстік-оңтүстік, ал 3-і шығыс-батыс бағытында. Қазба жұмыстары жүргізілмеген аймақтарда тағы бірнеше шығыс-батыс жолының көміліп қалғаны күтілуде. Екінші шығыс-батыс жолы қисық сызықпен жүріп, солтүстік-шығыс жағында (өзенге қарай) бірінші жолмен қосылған. Бұл жол тік жолдардың желілік үлгісіндегі ерекшелік еді. Көптеген кіші жолдар белгілі бір тұрғын үй кешендерімен байланысты болды. Жолдар мен жолақтардың ені, басқа Хараппа қалаларындағыдай, дәл анықталған пропорцияда болды – негізгі жолдар үшін 7,2 метрден бастап, тар жолақтар үшін 1,8 метрге дейін. Көше төбелерін болдырмау үшін жол бұрыштарына қоршау тіреулер орнатылды. Екінші құрылымдық деңгейде жолдар саз плиткалармен жабылды. Үйлерден шыққан сулар жолдың астындағы шұңқырларға (су жинағыш құмыраларға) құйылатын. Мұның бәрін жоспарлау және реттеу үшін орталық билік болған болуы керек.
"Well regulated streets (were) oriented almost invariably along with the cardinal directions, thus forming a grid iron pattern. (At Kalibangan) even the widths of these streets were in a set ratio, i. e. if the narrowest lane was one unit in width, the other streets were twice, thrice and so on. ( ) Such a town planning was unknown in contemporary West Asia.". The lower town was 239 meters east to west, but north–south extent cannot be determined. 8 main roads have been recognized, 5 north–south and 3 east–west. Few more east–west roads are expected to be buried within the unexcavated remains. Second east–west road ran in a curved outline to meet the first at the north eastern end (towards the river), where a gateway was provided. This road was an anomaly in the grid pattern of straight roads. There were many lanes connected to specific housing complexes. Roads and lanes had widths in accurately determined proportions, like in other Harappan cities, ranging from 7.2 meters for main roads to 1.8 meters for narrow lanes. Fender posts were installed at street corners to prevent accidents. In second structural level, roads were laid with mud tiles. Drains from houses emptied into pits (soakage jars) beneath the roads. Some central authority must be there to plan and regulate all this.
Тұрғын үй
Қала бекітілген. Калибаган 1953 ж. А. Гош Раджастханда, Гаггар өзенінің жағасында орналасқан.
1. Хараппа мәдениетіне дейінгі және Хараппа кезеңдерін көрсетеді.
2. Егіс егілген іздерінің дәлелі.
3. Түйе сүйектерінің табылуы.
4. Көптеген үйлердің жеке құдықтары болған.
5. Калибаган – қара білезіктердің орны.
6. Ағаштан жасалған егіс жолдарының іздері.
1. Shows both Pre Harappan and Harappan phase
2. Evidence of furrowed land
3. Evidence of camel bones
4. Many houses had their own well
5. Kalibangan stand for black bangles
6. Evidence of wooden furrow
Терракота
Кейбір ерте Калибанган қыш ыдыстары Холистан аймағындағы Хакра ыдыстарына, сондай-ақ Индус өркениетінің ерте Хараппа кезеңіне тән қыш ыдыстарға және Интеграция дәуірінің қыш ыдыстарына өте ұқсас. Функционалды тұрғыдан, қыш ыдыстар тұрмыстық, діни және жерлеу мақсатына арналған болып жіктеледі. Құрылымдық тұрғыдан қарапайым және әшекейленген ыдыстар сияқты түрлері бар. Кейбір ыдыстардың үстінде Хараппа жазулары (әлішептелмеген) кездескен. Калибанганнан табылған ең әдемі терракота мүсіні – шабуылдап келе жатқан бұқа, ол Хараппа дәуірінің реалистік және күшті халық өнерін бейнелейді деп саналады. Бұл қала көптеген терракота білезіктерімен мәшһүр.
Тюльдер
Осы кезеңге қатысты бірнеше мөр табылды. Ең қызықтысы – екі ер адамның арасында найзамен шайқасып немесе қорқытып жатқан әйел бейнесі салынған цилиндр пішіндес мөр. Сондай-ақ, аралас адам-төрт аяқты бұқа бақылап тұрғандай көрінеді. Олар тіктөртбұрышты пішінді.
Басқа табылған заттар
Цилиндр тәрізді градуировкаланған өлшеу таяғы және адам бейнелері бейнеленген саз шар да маңызды табыстардың қатарында. Бұршақ және нут та табылған.
Қазіргі заманғы Калибанган
Калибанган атауы "қара білезіктер" деп аударылады ("Kālā", хинди тілінде "қара" және "банган" - "білезіктер" дегенді білдіреді). Бірнеше шақырым төменде теміржол станциясы мен Пилибанга деп аталатын қала орналасқан, ол "сары білезіктер" дегенді білдіреді. АСИ 1983 жылы Калибанганда 1961–69 жылдары қазба жұмыстарынан алынған материалдарды сақтау үшін археологиялық мұражай құрды. Бір галереяда Хараппаға дейінгі табылған заттар, ал қалған екі галереяда Хараппа кезеңіне жататын табылған заттар көрсетіледі.
Галерея
1966-1967 жылдары Үндістан археологиялық зерттеулер басқармасы жүргізген қазба жұмыстары барысында Калибанган қиратылған орындары табылды.