Кіріспе

1997 жылғы П.Д. Джеймстің "Далглиш" романы, сонымен қатар "Айқын әділдік" фильмі ретінде де танымал.

"Айқын әділдік" – британ жазушысы П.Д. Джеймстің 1997 жылы Ұлыбританияда Faber & Faber, ал АҚШ-та Alfred A. Knopf баспаларында жарық көрген детективтік романы. Бұл оның танымал кейіпкері Адам Далглиш туралы онінші кітабы және кітап бес немересіне арналған.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Венеция Олдридж – данышман қылмыстық адвокат, ол Паулет сотының, лондондық ойдан шығарылған сот үйінің басшысы болуға дайын тұр. Содан кейін ол өз бөлмесінде пышақтан қаза табады, үстінде ескі сәнді парик киген, ол қанға малшыланған. Париктің қайдан алынғанын білу және жеке операцияға дайын қанды тоңазытқышта сақтағандығы, кінәлінің Паулет сотынан шыққан болуы мүмкін екенін көрсетеді, себебі Венеция онда көптеген жауларын жасаған. Палатаның қазіргі басшысы Хьюберт Лэнгтон, өзінің орнын Драйсдейл Лаудтың алмастыруын қалайды, ол онымен үнемі кеңеседі. Бұл мұрагерлік кәсіби болашақты, мысалы, Саймон Костелло сияқты кіші мүшелерге де әсер етеді, Венеция оның істерінде бұзушылықтарды анықтаған; немесе Десмонд Ульриктің інісі, мектеп директоры Венецияның әкесінің зорлығына ұшырап, бұрын өзіне-өзі қол жұмсаған. Палата қызметкерлерінің арасында да басқа да ықтимал жаулар бар: Гарри Ноутон, зейнеткерлікке шыққаннан кейін жұмыс істеуге Венецияны көндіруі қиын болған аға кеңсе қызметкері; немесе палата хатшысы Валери Колдуэлл, оның тәртіпсіз ағасын Венеция қорғаудан бас тартады. Бұрын Венеция басқа да қылмыстар жасаған қатқарақты қылмыскерді босатып алған. Бұл бала зорлаушы, оның кейінгі құрбандарының бірі Карпентер ханымның әжесі, енді Паулет сотын кешке тазалайтын агенттікпен келісімшарт жасасқан. Жақында Венеция Гарри Эшті оның тоғызқын әпкесін өлтіргенінен босатып алды және қазір Гарри оның қатыгез қызы Октавиямен шаруаға батып кеткенін білді. Гаридің анасы қайтыс болғанда Октавияға тиесілі мұраға қызығушылығы болуы мүмкін бе? Хьюберт Лэнгтон бұл жайтты Скотланд-Ярдқа хабарлайды, онда ол командир Адам Далглишпен таныс. Командир өзінің көмекшілерімен, детектив-инспекторлар Кейт Мискин және Пирс Таррантпен бірге келеді және олар бірге осы іске қатысы бар барлық адамдардың алибилерін анықтауға кіріседі. Олардың арасында бұрынғы жақын серігі, парламент депутаты Марк Роулстоун да бар, ол жақында ғана Венециямен ажырасып кетті. Сонымен қатар, Венецияның бұрынғы күйеуі Люк енді қайтадан үйленген және Дорсетте тұрады. Осылайша, Венеция Люкті Лондонға шақырып, Эшпен келісімге келуге тырысты, бірақ оның жаңа және шешімді серіктесі Анна оның орнына келді. Бұл Венеция өлтірілген түні болғандықтан, кездесу өткізілмеді. Тергеу жүргізіліп жатқанда, Далглишпен Эдмунд Фрогетт, бұрын Данесфорд мектебінің директорының орынбасары, Венецияның әкесі байланысады. Фрогетт бастапқыда Венецияның заңға деген қызығушылығын оятқан және ол өскеннен бері оның жетістіктерін бақылап келеді. Ол Далглишке оның ісін тергеу кезінде пайдалануға болатын оның істерінің фотоальбомын ұсынуды қалайды. Сот процестерін бақылап отырғанда Фрогетт қарт Карпентер ханыммен достық қарым-қатынас орнатты, ол Венецияның мансабына деген өшпенділік қызығушылығын одан жасырған. Бірақ Далглиш Карпентер ханымнан жауап ала алмай, оны өз пәтерінде өлтірілген күйде табады, бірақ ол жергілікті діни қызметкерге өзінің қатысы бар екенін мойындаған хат жібергеннен кейін ғана. Ол Венецияның денесін пышақталған күйде тапқан және оны тек қанды парикпен қорлаған. Сондай-ақ, ол Венецияның отбасының басынан өткендей азап шегу үшін Октавияны азғыру үшін Эшке пара бергенін мойындайды. Эш Октавианы мотоциклінің артына отырғызып, Саффолк тұзды батпақтарына қарай жолға шығады. Оларды полиция қуып жетеді және Октавияны инспектор Тарранттың тиімді атуы ғана өлтіруден құтқарады. Алайда Венецияны Эш өлтірген жоқ. Бұл Ульриктің ісі еді, оның немере қызы Саймон Костеллоға үйленген, бірақ оны айыптауға жеткілікті дәлел жоқ.

Адамның шектеулілігі

Романның тақырыбы ретінде қолданылған сөз тіркесі оның соңғы тарауының соңына жақын кездеседі. Ол жерде заңгер Ульрик заң қызметкері Далглишке сарказммен абсолютті әділдік деген нәрсе жоқ екенін айтады. "Біздің заң жүйесіміз адамдар жасағандықтан, қателесуі мүмкін және біз ең көп көре алатынымыз – белгілі бір деңгейдегі әділдік", – деді ол. Роман көрсеткен адамдық сот институттарының шектеулері туралы ой теологиялық мақалада, халықаралық заңнама жөніндегі зерттемеде, сондай-ақ Джеймстің романындағы заң тұжырымдамасын зерттейтін академиялық әдеби еңбекте цитата келтірілуге лайық деп танылды.

Қабылдау

Романның 2020 жылғы Faber қайта басылымында жаңа мұқабасында 1997 жылғы The Sunday Telegraph газетіндегі мақтау сөздері келтірілген: «Тапқыр және көркем жазылған, бұл П. Д. Джеймстің ең жақсы туындысы». The New York Times газетінде Бен Макинтайр «Белгілі бір әділдік» романын «нағыз Джеймс» деп бағалап, оны «көңіл көшірмейтін және әділдік әрқашан орынды бола бермейтін кітап» деп сипаттады. «Бұл ең қанағаттандырарлық аяқталу болмаса да, онда белгілі бір шындық бар». Сонымен қатар, Denver Post газеті кітаптың әдеби шеберлігі жанр шектерін қалай басып өтетінін атап көрсетеді: «Ең бастысы, бұл жақсы көркем әдебиеттің сирек кездесетін және жоғары деңгейдегі өнерін көрсетеді. Иә, бұл детективтік роман, бірақ бәрінен бұрын – роман».

Бейімделулер

"Бір әділдік" романының теледидар нұсқасы 1998 жылы Ұлыбританияның ITV арнасы үшін үш бөлімді мини-сериал ретінде түсірілді, ал 2023 жылы тағы бір нұсқасы 5-ші арнада "Далглиш" сериясының екінші туындысы ретінде жасалды. Невилл Теллер жазған бір жарым сағаттық BBC радиоспектаклі 2005 жылы қойылды және кейіннен қайталанды. Ол Эдмунд Фрогеттің Далглишке телефон соққан сәтімен басталады, ол оған осы іске қатысты мәлімет ұсынады.