Кіріспе

Ирландия Республикасының саяси жүйесі

Ирландия – парламенттік, өкілді демократиялық республика және Еуропалық Одақтың мүше мемлекеті. Мемлекет басшысы – халық сайлаған Ирландия Президенті, бірақ бұл көбінесе рәсімдік лауазым, ал нағыз саяси билік Даоишқа тиесілі, оны Дайл тағайындайды және ол үкімет басшысы болып табылады. Атқарушы билікті үкімет жүзеге асырады, оның құрамында Таоиш пен Танайсте (үкімет басшысының орынбасары) бар, министрлер саны 15-тен аспайды. Заң шығару билігі – екі палаталы ұлттық парламент, Оирахтасқа тиесілі, оның құрамына Дэйл Эрайн, Сенат Эрайн және Ирландия Президенті кіреді. Сот билігі атқарушы және заң шығару билігінен тәуелсіз. Сот билігінің басшысы – Жоғарғы Сот төрағасы болып табылатын Бас судья. Ирландияда көп партиялық жүйе бар. Фианна Файл мен Фине Гейл, тарихи түрде қарсы және бәсекелес күштер, екеуі де дәстүрлі орталық саяси бағытты ұстанады және олардың тамыры Ирландия Азамат соғысының қарама-қарсы тараптарына жетеді. 1932 жылдан бері барлық үкіметтерді осы екі партияның бірі басқарды, ал Фианна Файл көптеген сайлауларда жеке өзі үкімет құруға жеткілікті қолдауға ие болды. Орындықтардың өзгеруі әртүрлі коалициялар арқылы үкіметтердің ауысуына мүмкіндік берді. 1932 жылдан 2011 жылға дейін партиялар қолдауында тұрақты болды, әр сайлауда Фианна Файл ең ірі, Фине Гейл екінші, ал екі реттен басқа барлық жағдайда Еңбек партиясы үшінші орынды иеленді. Алайда, соңғы үш сайлаудың нәтижелері өте өзгермалы болды. 2011 жылғы сайлауда ең ірі партиялар – Фине Гейл, Еңбек партиясы және Фианна Файл; 2016 жылғы сайлауда – Фине Гейл, Фианна Файл және Синн Фейн; ал 2020 жылғы сайлауда – Фианна Файл (дауыстар бойынша екінші орында), Синн Фейн (дауыстар бойынша бірінші орында) және содан кейін Фине Гейл ең ірі партиялар болды. Бұл нәтиже Синн Фейн үшін тарихи жағдайды жасады. 2020 жылдың маусым айында Фианна Файл партиясының басшысы Мишел Мартин жаңа Таоиш (үкімет басшысы) болды. Ол Фианна Файл, Фине Гейл және Жасыл партиясынан тұратын бес прецедентсіз үш партиялық коалиция құрды. Фианна Фейл мен Фине Гейл бір үкіметте жұмыс істегені бұл тарихтағы тұңғыш рет болды. Бұрынғы Таоиш және Фине Гейл партиясының басшысы Лео Варадкар Танайсте (үкімет басшысының орынбасары) болды. Мартин 2022 жылдың 17 желтоқсанына дейін елді басқарды, содан кейін ол Варадкармен лауазымын ауыстырды. V Dem Демократия индексіне сәйкес, 2023 жылы Ирландия әлемдегі "7-сайлау демократиялық елі" атанды.

Конституция

Мемлекет 1937 жылы халықтың пікірқанауы (плебисцит) арқылы қабылданған Ирландия Конституциясы (Bunreacht na hÉireann) негізінде жұмыс істейді. Конституция либералды демократиялық дәстүрге жатады. Ол мемлекеттік билік органдарын белгілейді және негізгі құқықтарды кепілдейді. Конституцияға өзгерістер енгізу тек референдум арқылы ғана мүмкін. Маңызды конституциялық референдумдар аборт, католик шіркеуінің мәртебесі, ажырасу, Еуропалық Одақ және бір жынысты некелер сияқты мәселелерге арналған.

Төраға

Мемлекет басшысы – Ирландия Президенті. Мемлекеттің парламенттік үкімет жүйесіне сәйкес, Президент көбінесе рәсімдік рөл атқарады, бірақ белгілі бір арнайы өкілеттіктерге ие. Президенттікке кемінде 35 жасқа толған барлық ирланд азаматы үміткер бола алады. Олар тікелей, құпия дауыс беру арқылы, баламалы дауыс беру жүйесі бойынша сайланады. Президенттікке кандидатты Оирехтас парламентінің кемінде 20 депутаты немесе Ирландияның 31 округтік және қалалық кеңесінің төртеу немесе одан көп мүшесі ұсынуы мүмкін. Қызметтен кететін Президент қайта сайлану үшін өзінің кандидатурасын ұсынуға құқылы. Егер сайлауға бір ғана жарамды кандидат ұсынылса, мысалы, саяси партиялардың арасында бір кандидатқа келісім болса, дауыс беруге қажеттілік тумайды және ол кандидат сайланған деп есептеледі. Президент жеті жылдық мерзімге сайланады және ешбір адам екі мерзімнен артық қызмет ете алмайды. Президенттің конституциялық функцияларын орындауына Мемлекеттік кеңес көмектеседі. Ирландияда вице-президент лауазымы жоқ. Егер Президент қандай да бір себеппен өкілдіктерін орындай алмаса немесе Президент лауазымы бос болса, Президенттің міндеттерін Президенттік комиссия атқарады. Президент Оирехтас қабылдаған заңдарға вето қою құқығына ие емес, бірақ Мемлекеттік кеңеспен кеңескеннен кейін, оларды Конституцияға сәйкестігін анықтау үшін Ирландияның Жоғарғы сотына жіберуге құқылы. Президент Таоиштің (Премьер-министр) Dáil Éireann (Төменгі палата) тарату туралы өтінішін қабылдамауға құқылы, бірақ мұндай тарату туралы өтініштерге ешқашан бас тартылған емес.

Заң шығарушы билік

Ирландия Конституциясының 15-бабы Ирландияның ұлттық парламенті ретінде Оирехтас құрылғанын белгілейді. Оирехтас Ирландия Президентінен және екі сайланған палатадан тұрады: Dáil Éireann (Өкілдер палатасы) және Seanad Éireann (Сенат). Оирехтас Президенттен де құралғандықтан, екі заң шығарушы палатаның атауы Оирехтас палаталары болып табылады. Дэйл – заң шығарушы органның ең басым палатасы.

Дэйл Эирэн

Dáil депутаттары бес жыл сайын кем дегенде бір рет көпмандатты округтерден пропорционалды өкілдіктің бірыңғай ауыстырылатын дауыс жүйесі бойынша тікелей сайланады. Палатаға мүшелік 21 жасқа толып, мемлекетте тұрақты тұратын барлық ирланд азаматтарына ашық. Сайлаушылар құрамына 18 жастан асқан, Ирландияда тұратын барлық ирланд және британ азаматтары кіреді. Dáil депутаттары Teachta Dála немесе TDs деп аталады. 2021 жылғы мәліметтер бойынша 160 TDs бар, олардың бірі, Ceann Comhairle (Төраға), сайлау кезінде автоматты түрде қайта сайланады. Taoiseach, Tánaiste және Қаржы министрі Dáil мүшесі болуы тиіс. Dáil – ақша заңдарын (яғни қаржы және салық заңнамасын) бастап әкете және өзгерте алатын жалғыз палата. 1980-жылдардың басынан бері Dáil Éireann-да ең көп дауыс жинаған партия болған жоқ, сондықтан коалициялық үкіметтер қалыпты жағдайға айналды.

Сенат Эраны

Сенат көбінесе кеңес беру органы болып табылады. Ол 60 сенатордан тұрады. Сенатқа сайлау Даль мүшелеріне жалпы сайлаудан кейін 90 күннен кешіктірілмей өткізілуі керек. Он бір сенаторды Taoiseach тағайындайды, ал тағы алтысын белгілі бір ұлттық университеттер сайлайды. Қалған 43 сенатор арнайы кәсіби панельдерден сайланады, олардың сайлау құқығына бұрынғы Сенаттың 60 мүшесі, келесі Дальдың 160 депутаты және 31 жергілікті әкімшіліктің 883 сайланған мүшесі кіреді. Сенат заң жобаларын кешіктіруге құқылы және Даль жіберген заң жобаларын (ақша жобаларын қоспағанда) қарауға және түзетуге 90 күнге дейін уақыт беріледі. Сенатқа Даль жіберген ақша жобаларын қарауға 21 күн ғана беріледі. Сенат ақша жобаларына түзетулер енгізе алмайды, бірақ мұндай жобалар бойынша Дальға ұсынымдар бере алады. Үкіметтің екі мүшесінен аспауы тиіс, және 1937 жылдан бері Сенат мүшелері үкіметке тек екі рет тағайындалған.

Атқарушы билік

Атқарушы билікті үкімет деп аталатын кабинет жүзеге асырады. Конституцияның 28-бабында Үкімет кем дегенде жеті және он бестен аспайтын мүшеден тұруы мүмкін, атап айтқанда, Таоишиг (премьер-министр), Танайсте (премьер-министрдің орынбасары) және он үшқа дейін басқа министрлер. Қаржы министрі – Конституцияда есімдері тіркелген жалғыз лауазым. Таоишикті Президент Dáil Éireann ұсынғаннан кейін тағайындайды. Қалған министрлерді Таоишиг ұсынады және Dáil мақұлдағаннан кейін Президент тағайындайды. Үкімет Dáil Éireann-нің сеніміне ие болуға тиіс, ал егер төменгі палата қолдауын жойса, Таоишиг отставкаға кетеді немесе Президенттен Dáil-ді таратуды сұрайды, мұндай жағдайда жалпы сайлау өтеді.

Сот тармағы

Ирландия – ортақ құқық юрисдикциясы. Сот жүйесі Конституциямен құрылған Жоғарғы Соттан, Апелляциялық Соттан және Жоғары Соттан, сондай-ақ заңмен белгіленген төменгі сатыдағы басқа да соттардан тұрады. Судьяларды Үкімет ұсынғаннан кейін Президент тағайындайды және оларды тек қана қызмет барысындағы бұзушылық немесе қабілетсіздік үшін, содан кейін ғана Оирехтас екі палатасының шешімімен қызметтен шеттетуге болады. Соңғы апелляциялық сот – Жоғарғы Сот, оған Бас судья, тоғыз судья және Апелляциялық сот төрағасы мен Жоғары сот төрағасы кіреді. Жоғарғы Сот толық құрамымен сирек отырысқа жиналады және әдетте үш, бес немесе жеті судьядан тұратын алқаларда істерді қарастырады. Конституциямен құрылған соттар сотқа беру құқығына ие және конституцияға қайшы келетін заңдар мен мемлекеттік актілерді жарамсыз деп жариялай алады.

Мемлекеттік сектор

Үкімет азаматтық және мемлекеттік қызметтер, сондай-ақ мемлекеттік қолдау көрсетілетін органдар арқылы мемлекетте маңызды жұмыс беруші болып табылады; осы үш сектор жиі мемлекеттік сектор деп аталады. Осы әртүрлі органдардың басқаруы әртүрлі болады, мысалы, азаматтық қызметте нақты белгіленген жолдар мен үлгілер бар, ал мемлекеттік қызметтерде демеуші министр немесе Қаржы министрі кеңес немесе комиссия тағайындауы мүмкін. Егер мемлекет қатысса, коммерциялық қызмет әдетте мемлекеттік қолдау көрсетілетін органдар арқылы жүзеге асырылады, олар көбінесе жеке компаниялар сияқты ұйымдастырылады. 2005 жылғы мемлекеттік сектордағы жұмыспен қамту туралы есеп көрсеткендей, 2005 жылдың маусым айында мемлекеттік секторда жұмыс істегендердің саны 350 100 адамды құрады; оның ішінде 38 700-і (азаматтық қызмет), 254 100-і (мемлекеттік қызмет) және 57 300-і (мемлекеттік қолдау) секторларында жұмыс істеді. Сол жылы мемлекеттің жалпы жұмыс күші 1 857 400 адамды құрады, демек мемлекеттік сектор жалпы жұмыс күшінің шамамен 20% -ын білдіреді.

Мемлекеттік қызмет

Ирландия мемлекеттік қызметі екі негізгі бөліктен тұрады: Үкіметтің мемлекеттік қызметі және Мемлекеттің мемлекеттік қызметі. Бұл екі бөлік көбінесе теориялық сипатта болғанымен, олардың арасында маңызды операциялық айырмашылықтар бар. Мемлекеттік қызмет өз жұмысында саяси бейтараптылықты сақтауға міндетті, сондай-ақ оның кейбір бөлімдері Үкіметтің шешімдер қабылдауынан толыққанды тәуелсіз.

Мемлекеттік қызмет

Мемлекеттік қызмет – бұл салыстырмалы түрде кең ұғым, ол нақты анықталмаған және кейде мемлекеттік аппаратты да қамтиды. Нағыз мемлекеттік қызметке үкімет атынан қызметтер ұсынатын, бірақ мемлекеттік аппараттың негізгі құрамына кірмейтін мемлекеттік органдар мен мекемелер жатады. Мысалы, жергілікті әкімдіктер, білім беру және оқыту басқармалары, сондай-ақ Garda Síochána мемлекеттік қызметтер саналады.

Жергілікті билік

Ирландия Конституциясының 28-А бабы жергілікті өзін-өзі басқарудың конституциялық негізін бекітеді. Оирехтас заң арқылы жергілікті билік органдарының санын, құрамын және өкілеттіктерін белгілеуге уәкілді. 28-А бабына сәйкес, жергілікті билік органдарының мүшелері сайлаушылармен кем дегенде бес жыл сайын тікелей сайланады. Ирландиядағы жергілікті басқару 1898 жылғы «Жергілікті басқару (Ирландия) заңынан» басталатын жергілікті басқару актілерімен реттеледі. Олардың ең маңыздысы – 2001 жылғы «Жергілікті басқару туралы» заң, ол жергілікті басқарудың екі деңгейлі құрылымын орнатты. 2014 жылғы «Жергілікті басқару реформасы» заңы төменгі деңгейді, яғни қалалық кеңестерді таратып, 31 жергілікті билік органы қалды. Олардың қатарында 26 округтік кеңес (Дублин округі үш кеңестік аймаққа бөлінген), 3 қалалық кеңес (Дублин, Корк және Галвей) және 2 қалалық-округтік кеңес (Лимерик және Уотерфорд) бар.

Саяси партиялар

Бірқатар саяси партиялар Дэйлде және коалициялық үкіметтерде өкілдік етіледі. Ирландияның сайлау жүйесі тарихи түрде екі жарым партиялық жүйе ретінде сипатталған, екі ірі партия бар – оңшыл-орталық «Фина Гейл» және центристтік «Фианна Фейл», ал «жартылай партия» – Лейбористтер. Бұл 2011 жылғы жалпы сайлаудан кейін, «Фианна Фейл» партиясына қолдаудың төмендеуі және басқа партияларға қолдаудың артуы салдарынан өзгерді. Ирландияның саяси ландшафты 2020 жылғы жалпы сайлаудан кейін күрт өзгерді, онда «Синн Фейн» партиясы Дэйлдегі ең ірі партияға айналып, Ирландияны үш партиялық жүйеге айналдырды. 1927 жылы Эмон де Валера құрған дәстүрлі ирландиялық республикалық партия «Фианна Фейл» Дэйлдегі ең ірі партия болып табылады және ирландиялық саясатта центристтік саналады. Ол алғашқыда жерді қайта бөлудің популистік бағдарламасы негізінде үкімет құрды, ал саудада ұлттық басымдық және республикалық популизм оның тартымдылығының маңызды бөлігі болып табылады. Ирландия тәуелсіздік алғаннан бері жеті рет үкімет құрды: 1932–1948, 1951–1954, 1957–1973, 1977–1981, 1982, 1987–1994 және 1997–2011. «Фианна Фейл» 1932 жылдан 2011 жылға дейін Дэйлдегі ең ірі партия болды. Ол 2011 жылғы жалпы сайлауда үлкен қолдау жоғалтты, 71 орыннан 20 орынға дейін төмендеді, бұл оның ең төмен көрсеткіші. Оның қолдауын жоғалтуының басты себебі 2008 жылғы экономикалық дағдарысты басқаруы болды. Ол содан бері біраз қолдау тапты, бірақ әлі 2011 жылға дейінгі деңгейге жетпеді. Екінші ірі партия – «Синн Фейн», қазіргі түрінде 1970 жылы сол есімді бастапқы саяси партиядан бөлініп шыққан фракция ретінде құрылған (қалған бөлігі кейін бірнеше рет атауын өзгертті және қазір «Жұмысшылар партиясы» деп аталады). Бастапқы «Синн Фейн» партиясы Ирландияның Тәуелсіздік соғысында және Бірінші Даилде маңызды рөл атқарды, ал «Фина Гейл» және «Фианна Фейл» екеуі де осы партиядан шыққан, олар 1922 және 1926 жылдары бөлініп кетті. Қазіргі партия саяси идеологиядағы дау-дамайда және Солтүстік Ирландиядағы британдық үкіметке қарсы «қарулы күреске» қолдау көрсетпегендігіне байланысты осы ескі «Синн Фейннен» бөлінді, нәтижесінде жаңа партия тарихи тұрғыдан Уақытша ИРА-мен байланысты болды. Партия – республикалық партия, экономика және әлеуметтік саясатта солшыл ұстанымды ұстанады, ол Лейбористтер партиясынан солға қарай орналасқан. «Синн Фейн» 2020 жылғы жалпы сайлауда бірінші басымдықты дауыс берудің ең жоғары үлесін алды, бірақ дауыстар саналғаннан кейін жалпы орын саны бойынша «Фианна Фейлмен» тең болды. Дэйлдегі үшінші ірі партия – «Фина Гейл», оның шығу тегі Ирландиядағы Азамат соғысындағы Майкл Коллинстің келісімді қолдаушы фракциясында. Дәстүрлі түрде заң мен тәртіп партиясы ретінде қарастырылатын бұл партия кәсіпорынды және еңбекті құрметтеуге берік сеніммен байланысты. Бұрынғы көшбасшы Гаррет Фитцджеральдтың социал-демократиялық пікірлеріне қарамастан, бүгінде ол христиандық демократиялық, экономикалық либералды партия болып табылады, ол еуропалық үлгідегі және Еуропаға бағытталған. «Фина Гейл» 1933 жылы «Cumann na nGaedheal» (1922 жылы «Синн Фейннен» бөлініп шыққан), Ұлттық орталық партиясы және жарымәскери «Blueshirts» ұйымының бірігуінен құрылды. Соңғы жылдары ол көбінесе либералды және прогрессивті көзқараспен байланысты. «Фина Гейл» 1922–1932 жылдары («Cumann na nGaedheal» ретінде), 1948–1951, 1954–1957, 1973–1977, 1981–1982, 1982–1987, 1994–1997 жылдары және 2011 жылдан бері үкімет құрды. 2011 жылғы жалпы сайлауда «Фина Гейл» 78 орынға ие болды, бұл оның ең жоғары көрсеткіші және алдыңғы сайлаудан үлкен өсім. Дэйлдегі төртінші ірі партия – 2020 жылғы жалпы сайлауда елеулі табысқа жеткен Жасылдар партиясы. Дэйлдегі бесінші ірі партия – 1912 жылы Джеймс Коннолли мен Джим Ларкин құрған солшыл-орталық Лейбористтер партиясы. Лейбористтер партиясы кәсіподақтармен ресми байланыста және жеті коалициялық үкіметте басшылық етті – алтысы «Фина Гейл» және біреуі «Фианна Фейл» басшылығымен. Осы үкіметте кіші коалициялық серіктес ретіндегі жиі кездесетін рөлі Лейбористтердің Ирландияның «екі жарым партиялық жүйесінде» «жартылай» партия ретінде саналуына әкелді. Лейбористтер партиясы 2011 жылғы жалпы сайлауда рекордтық 37 орынға ие болды, «Фианна Фейлге» қолдаудың төмендеуінен кейін тарихында бірінші рет екінші ірі партияға айналды. 2011 жылы Лейбористтер рекордтық орынға ие болған «Фина Гейлмен» коалицияға кірді. Лейбористтер партиясы 2016 жылғы жалпы сайлауға дейін Ирландияның ең ірі үш партиясының бірі болып қалды, ол өзінің тарихындағы ең ауыр жалпы сайлау жеңілісіне ұшырап, тек 7 орынға ие болды. Бұл жағдайдың көбісі экономикалық дағдарысқа қарсы күресу үшін халыққа ұнамайтын үнемдеу шараларын енгізген үкімет құрамында болумен байланысты. Алтыншы ірі партия – солшыл социал-демократтар. Социал-демократтар 2015 жылы құрылды және 2020 жылғы жалпы сайлауда табысқа жетті. «People Before Profit–Solidarity» сайлау альянсы, «People Before Profit» және «Solidarity» партияларынан тұрады, ол Дэйл Эйрендағы 7-ші ірі партиялық топтама болып табылады. 2015 жылы құрылған бұл топ солшыл, социалистік көзқарасты ұсынады. «Aontú» партиясы, 2019 жылы «Синн Фейннен» кеткен саясаткерлер құрған, бір депутатқа ие, сондай-ақ 2020 жылғы сайлаудан кейін құрылған солшыл, социалистік «Right to Change» партиясы да бір депутатқа ие. 33-ші Дэйлдегі 160 депутаттың 19-ы тәуелсіз.