Кіріспе
Ирак экономикасында мұнай секторы басым, ол қазіргі заманғы тарихында шетелдік валюта түсімдерінің 99,7%-ын қамтамасыз етті. Ирактың бұрын аграрлық экономикасы 14 шілде революциясынан (1958) кейін, Хашимит Ирак монархиясын құлатқаннан соң қарқынды дамуға ұшырады. 1980 жылға қарай ол Таяу Шығыстағы үшінші ірі экономикаға айналды. Бұл, Ірак үкіметінің 1970-ші жылдардағы сәтті индустрияландыру және инфрақұрылымдық даму бастамаларының нәтижесінде болды, оған суару жобалары, теміржол және автомобиль жолдарының салынуы, сондай-ақ ауылдық жерлерді электрмен жабдықтау кірді. 1980-ші жылдары Иран-Ирак соғысындағы ауқымды шығындар және Иранның мұнай экспорттау нысандарына келтірген зардаптары салдарынан туған қаржылық қиындықтар Баас үкіметін үнемдеу шараларын енгізуге, көптеп қарыз алуға және кейіннен сыртқы қарыз төлемдерін қайта кестелеуге мәжбүр етті. Соғыстан Ирак кем дегенде 80 миллиард долларлық экономикалық шығынға ұшырады. 1988 жылы жауынгерлік әрекеттер аяқталды. Мұнай экспорты жаңа құбырлар салу және зақымдалған нысандарды қалпына келтіру арқылы біртіндеп артты, бірақ Персия шығанағы соғысынан кейін қайтадан күрт төмендеді. ЖІӨ елдің 1980 жылғы жалпы ішкі өнімінің төрттен бір бөлігіне дейін төмендеді және 1997 жылы БҰҰ-ның «Мұнайға азық» бағдарламасынан көмек алғанға дейін соғыстан кейінгі халықаралық санкциялар кезінде төмендеуді жалғастырды. Жан басына шаққандағы нақты ЖІӨ (1990 жылғы доллармен өлшенген) 1950-ші, 60-шы және 70-ші жылдарда айтарлықтай өсті, бұл мұнай өндірісінің және мұнай бағасының жоғарылауымен түсіндіріледі. Мұнай бағасы 1970-ші жылдары ОПЕК-тің мұнай эмбаргосының нәтижесінде рекордтық деңгейге жетіп, 1973 жылғы мұнай дағдарысына әкелді. Алайда, келесі екі онжылдықта Ирактың жан басына шаққандағы ЖІӨ бірнеше соғыстардың, атап айтқанда 1980-1988 жылдардағы Иранмен соғыстың және 1990-1991 жылдардағы Персия шығанағы соғысының салдарынан едәуір төмендеді.
The economy of Iraq is dominated by the oil sector, which has provided about 99.7% of foreign exchange earnings during its modern history. Iraq's hitherto agrarian economy underwent rapid development following the 14 July Revolution (1958) which overthrew the Hashemite Iraqi monarchy. It had become the third largest economy in the Middle East by 1980. This occurred in part because of the Iraqi government's successful industrialization and infrastructure development initiatives in the 1970s, which included irrigation projects, railway and highway construction, and rural electrification. In the 1980s, financial problems caused by massive expenditures in the Iran Iraq War and damage to oil export facilities by Iran led the Ba'athist government to implement austerity measures, to borrow heavily, and to later reschedule foreign debt payments. Iraq suffered economic losses of at least $80 billion from the war. In 1988, the hostilities ended. Oil exports gradually increased with the construction of new pipelines and restoration of damaged facilities, but again underwent a sharp decline after the Persian Gulf War. GDP dropped to one fourth of the country's 1980 gross domestic product and continued to decline under postwar international sanctions, until receiving aid from the U. N. Oil for Food Programme in 1997. Real GDP per capita (measured in $1990 ) increased significantly during the 1950s, 60s and 70s, which can be explained by both higher oil production levels as well as oil prices, which famously peaked in the 1970s due to the OPEC's oil embargo, causing the 1973 oil crisis. In the following two decades, however, GDP per capita in Iraq dropped substantially because of multiple wars, namely the 1980 88 war with Iran, the 1990 1991 Gulf War.
Иран-Ирак соғысы
1980 жылдың қыркүйегінде Иранмен соғыс басталғанға дейін экономикалық жағдай жақсы болды. 1979 жылы мұнай өндірісі күніне 560 000 м³ (3,5 миллион баррель) деңгейіне жетті, ал мұнайдан түскен кіріс 1979 жылы 21 миллиард доллар, 1980 жылы рекордтық мұнай бағаларының арқасында 27 миллиард долларға жетті. Ирак шамамен 35 миллиард долларлық валюталық резерв жинады. Оның білім беру және денсаулық сақтау жүйесі Таяу Шығыстағы ең жақсы жүйелердің бірі деп есептелді, Мысыр, Сомали және Үнді субконтинентінен келген мыңдаған жұмысшылар құрылыс жобаларында жұмыс істеді. Иран-Ирак соғысы және 1980 жылдардағы мұнайдың шарықталуы Ирактың валюталық резервтерін азайтты, экономикасын қиратты және елде 40 миллиард доллардан астам сыртқы қарыз қалдырды. Жаңа құбырлар салынып, бұзылған нысандар қалпына келтірілген соң мұнай экспорты біртіндеп артты.
Санкциялар
1990 жылдың тамызында Ирак Кувейтті басып алғаннан кейін, Иракқа қатысты халықаралық экономикалық санкциялар және 1991 жылдың қаңтарында халықаралық коалиция бастаған әскери әрекеттерден туған зиян экономикалық белсенділікті күрт төмендетті. Режим үлкен әскери және ішкі қауіпсіздік күштерін ұстап тұру арқылы, сондай-ақ Баас партиясының негізгі қолдаушыларына ресурстар бөлу арқылы тапшылықты ушықтырды. 1996 жылдың желтоқсанында БҰҰ-ның "Мұнайға азық" бағдарламасын іске қосу экономикалық жағдайды жақсартуға көмектесті. Бағдарламаның алғашқы алты алты айлық кезеңінде Ирак азық-түлік, дәрі-дәрмек және басқа да гуманитарлық тауарларға айырбастау үшін мұнай экспортын арттыруға рұқсат алды. 1999 жылдың желтоқсанында БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі Иракқа гуманитарлық қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін қажетті мөлшерде мұнай экспорттауға рұқсат берді. Адам басына шаққанда азық-түлік импорты айтарлықтай өсті, медициналық жабдықтар мен денсаулық сақтау көрсетілімдері жақсарды, бірақ адам басына шаққандағы экономикалық өнім мен тұрмыс деңгейі соғысқа дейінгі деңгейден әлдеқайда төмен болды. Ирак 2000 жылы мұнай резервтік валютасын АҚШ долларынан еуроға ауыстырды. Дегенмен, бағдарлама бойынша Ирактың экспорттық кірісінің 28% БҰҰ-ның өтемақы қоры мен БҰҰ-ның әкімшілік шығындарын жабу үшін ұсталды. 2001 жылы ЖІӨ-нің төмендеуіне басты себеп әлемдік экономиканың баяулауы және мұнай бағасының төмендеуі болды.
2003 жылғы Иракқа шабуылдан кейін
2003 жылғы 24 мамырда санкциялардың жойылғаны және 2000-шы жылдардың ортасынан соңына дейін мұнай бағаларының өсуі 2003 жылғы тұрақсыздық кезінде 1,3 млн баррельге дейін төмендеген мұнай өндірісінің 2,6 млн баррельге дейін екі есеге өсуіне әкелді. Сонымен қатар, 2007 жылдан бері инфляцияның және зорлық-зомбылықтың азаюы ирактықтардың өмір сүру деңгейінің нақты жоғарылауына ықпал етті. Ирактың 130 миллиард долларға бағаланған зор сыртқы қарызы – басты экономикалық мәселелердің бірі болды. Осы қарыздың бір бөлігі Ирак төлемеген экспорттық келісімдерден туындаса, қалған бөлігі Ирактың Иранмен соғысы кезіндегі әскери және қаржылық қолдаудың нәтижесі болды. "Юбилейлік Ирак" кампаниясы осы қарыздардың көп бөлігінің артық (заңсыз) екенін мәлімдеді. Бірақ, артық қарыз тұжырымы қабылданбағандықтан, осы шарттармен қарызды шешуге тырысу Иракты ұзақ жылдарға сонар заңдық дауларға тартар еді. Ирак өзінің қарызын көбірек прагматикалық тұрғыдан қарастырып, ресми кредиторлардың Париж клубына жүгінді. 2006 жылғы желтоқсандағы Newsweek International журналында Лондондағы Global Insight жүргізген зерттеуде "Азаматтық соғыс болсын, болмасын, Ирактың экономикасы бар, және – ең үлкен тосынсый – ол керемет дамып келеді. Құрылыс саласы өркендеп келеді. [Зерттеуге сәйкес], сондай-ақ көтерме және бөлшек сауда салалары да жақсы жағдайда. АҚШ Сауда палатасының мәліметінше, Иракта тіркелген компаниялардың саны үш жыл бұрынғы 8000-нан 34000-ға жеткен. Екінші қол автомобильдер, теледидарлар мен ұялы телефондардың сатылымы күрт өсті. Бағалаулар әртүрлі, бірақ Global Insight-тың бірінің пікірінше, өткен жылы ЖІӨ өсімі 17 пайызды құрады және 2006 жылға 13 пайызды болжап отыр. Әлемдік банк бұл көрсеткішті төмен бағалап, биыл 4 пайыз деп санайды. Бірақ, қауіпсіздіктің нашарлауына бар назар аударылғандықтан, Ирактың дамуда екендігі – таң қалтарлық факті".
Өнеркәсіп
1974 жылдан бастап, Ирак үкіметі Мұсыл Мұнай және Басра Мұнай сияқты ең ірі жеке мұнай өндіру операцияларын тікелей бақылауға алғаннан кейін, Ирактың өндіріс саласының көп бөлігі мұнай өнеркәсібімен тығыз байланысты болды. Бұл санаттағы маңызды салалар мұнайды қайта өңдеу және химиялық заттар мен тыңайтқыштарды өндіру болды. 2003 жылға дейін жекешелендіруге қойылған шектеулер мен 1990 жылдардағы халықаралық санкциялардың салдары әртараптандыруға кедергі келтірді. 2003 жылдан бері қауіпсіздік мәселелері жаңа кәсіпорындар ашуға тосқауыл қойды. Құрылыс саласы – бұл ерекшелік, 2000 жылы цемент – көмірсутектерге негізделмеген жалғыз маңызды өнеркәсіптік өнім болды. Құрылыс индустриясы Иракта болған бірнеше соғыстан кейін қайта жаңғырту қажеттілігінен пайда тапты. 1990 жылдары бұл салаға үкімет тарапынан кең ауқымды инфрақұрылымдық және тұрғын үй жобалары, сондай-ақ әсем сарай кешендерін салуға қаржы жұмсалды.
Ауыл шаруашылығы
Ауыл шаруашылығы жалпы ұлттық өнімнің 3,3% ғана құрайды, бірақ еңбекке қабілетті халықтың бес бөлігінің бірін жұмыспен қамтиды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Ирактың өңделетін жерлерінің 50-60 пайызы егіс алқабында болған. БҰҰ-ның «Мұнайға азық» бағдарламасы аясында Ирак көп мөлшерде дәнді дақылдар, ет, құс еті және сүт өнімдерін импорттады. 1981 жылы үкімет ұжымдық шаруашылық бағдарламасын жойды. Перс шығанағы соғысы кезінде Ирактың ауыл шаруашылығы физикалық түрде зардап шекті және Біріккен Ұлттар Ұйымының салған экономикалық санкцияларынан қиындық көрді. Импорт шектелді, мұнай экспорты тоқтатылды және әскери мақсатта қолданылуы мүмкін ауыл шаруашылығы өндірісі тоқтатылды. Ирак үкіметі астық пен майлы дақылдар саудасын монополиялады, өндіріс квоталарын белгіледі және негізгі азық-түлік тауарын қоғамдық тарату жүйесін енгізді. 1991 жылдың ортасына қарай үкімет күнделікті калориялық қажеттіліктің үштен бірін қамтамасыз ететін және тұтынушыларға нарықтық құнының бес пайызына тең «азық-түлік жиынтығын» ұсынды. Ауыл шаруашылығы өнімдеріне берілетін субсидиялар азайғандықтан, мемлекеттік бағалар олардың өндіріс шығындарын жаба алмады. 1990 жылдардың ортасына қарай ауыл шаруашылығы өнімдеріне салынатын салық 20-35 пайызға жетті. 1991 жылдың қазан айында Бағдад режимі екі күрд партиясы бақылап отырған солтүстік аймақтан қызметкерлерін шығарды. Курдстан аймағы «әлсіз басқару құрылымымен жалғыз қалған, бірақ маңызды халықаралық гуманитарлық көмек ағынына күшті әсер еткен нарық экономикасы» деп сипатталды. 1996 жылдың желтоқсан айында Біріккен Ұлттар Ұйымымен келісілген «Мұнайға азық» бағдарламасы бойынша Ирак мұнай экспорттауды бастады және түскен қаражатты азық-түлік импорттауға жұмсады. 1997 жылдан 2001 жылға дейін астық импортының орташа көлемі 828 миллион АҚШ долларын құрады, бұл алдыңғы бес жылдық кезеңмен салыстырғанда 180 пайыздан астамға өсті. Шетелдік бәсекелестікке байланысты Ирактың өндірісі төмендеді (бидай – 29%, арпа – 31%, жүгері – 52%). Үкімет жемшөп, жеміс-жидек, көкөніс және құс етінен басқа мал өнімдерін дамытуға көңіл бөлмегендіктен, бұл секторлар халықаралық жағдайлардың әсерінен аз зардап шекті. Дегенмен, олар ауыр құрғақшылықтан, бұрандалы құрттың таралуынан және ауыз және тұмау ауруының эпизоотиясынан зардап шекті. «Мұнайға азық» бағдарламасы ауыл шаруашылығы өнімдері мен техникасын қамтуды кеңейткен сайын, 2002 жылы Ирак ауыл шаруашылығының өнімділігі тұрақталды. 2003 жылдың наурыз айында АҚШ-тың басып кіруінен кейін көптеген ирактықтар үкімет субсидиялайтын азық-түлікке тәуелді болды. АҚШ қаржылаған ауыл шаруашылығын қайта құру бағдарламасы, осылайша, Ирактың ауыл шаруашылығын қайта құру және дамыту (ARDI) аясында өнімділікті арттыруға бағытталды. Тағы бір бағдарламаны Мэриленд штатының Бетезда қаласындағы Development Alternatives, Inc. (DAI) компаниясы жүргізді. Ирактың суару жүйелерін қалпына келтіруді негізінен Bechtel International қаржыландырды. ARDI ауыл шаруашылығы тәжірибелерін жақсарту және қыста өсірілетін дәнді дақылдардың (бидай мен арпа), жазғы дәнді дақылдардың (күріш, жүгері және сорго), картоп пен помидордың сорттарын жақсарту үшін тәжірибелер жүргізді. Малдың овуляциясын, жүктілігін және туылғандағы салмағын арттыру үшін азық қоспалары мен ветеринариялық емдеулер енгізілді. Құс өсірушілер мен алма өсірушілерді зерттеу жүргізілді. Сондай-ақ, құрма мен жүзім бақшалары құрылды. ARDI сауда қауымдастықтары мен өндірушілер кооперативтерін дамыту жобаларын жүзеге асырды және кеңейтуді тиісті мемлекеттік функция ретінде қолдады. Бұл келісімшарт 100 миллион доллардан астам құнға бағаланып, 2006 жылдың желтоқсанына дейін жалғасты. Өзінің Қоғамдық әрекеттер бағдарламасы аясында USAID қой және жүн нарықтарын талдауды қаржылады. Ол Гавайи университетіне ауыл шаруашылығы саласындағы жоғары білім беруді жандандыру бойынша келісімшарт берді. Ол Луис Бергер тобына Ирактың жеке секторын, соның ішінде ауыл шаруашылығын дамыту үшін 120 миллион долларлық келісімшарт берді. 2006 жылдан бастап, провинциялық қайта құру топтары жақсы қарым-қатынас орнату және қарсылықты әлсірету үшін жіберілді. «PRT» әскери командирлерге жергілікті қажеттіліктерді анықтауға және бюрократиялық кедергілерсіз 500 000 долларға дейін қаражат бөлуге мүмкіндік берді. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің көптеген агенттіктерінің және USAID-тің азаматтық қызметкерлері PRT-де жұмыс істеді. Кейбір қатысушылар ұлттық ауыл шаруашылығы стратегиясының болмауына немесе жобаларды жобалау бойынша нақты бағыттың жоқтығына сын көтерді. Басқалары жобалар «американ стиліндегі, 21 ғасырдың ауыл шаруашылығы технологиялары мен әдістемелеріне» баса назар аударатынын, олар Ирак үшін қолайсыз екенін айтты. Ауыл шаруашылығы өндірісі қайта құру бағдарламасынан кейін жандана алмады. Тамақ және ауыл шаруашылығы ұйымының (FAO) мәліметтері бойынша, 2002 жылдан 2013 жылға дейін бидай өндірісі 11 пайызға, күріш өндірісі 8 пайызға өсті, бірақ арпа өндірісі 13 пайызға, жүгері өндірісі 40 пайызға төмендеді. «Халықаралық доллармен» (2004-2006 жылғы база 100-ге тең) өлшенген Ирактың жан басына шаққандағы азық-түлік өндірісі 2002 жылы 135, 2007 жылы 96 және 2012 жылы 94 болды. Ауыл шаруашылығы секторы жұмыспен қамтылғандар санын азайтты. Осы жылдарда бір жұмыскерге шаққандағы өндіріс тиісінше 117, 106 және 130 болды. Халықаралық «Мұнайға азық» бағдарламасы (1997–2003) шетелдік азық-түліктерді жасанды бағамен ұсыну арқылы шаруашылық өндірісін одан әрі төмендетті. Қолайлы ауа райы жағдайларына байланысты дәнді дақылдардың өндірісі 2002 жылғы көрсеткіштен 22 пайызға жоғары болды. 2004 жылы өсім жалғасты, бірақ сарапшылар Ирактың болашақта ауыл шаруашылығы өнімдерін импорттаушы ел болады деп болжады. Ұзақ мерзімді жоспарлар ауыл шаруашылығы машиналарын және материалдарын инвестициялауды және өнімді сорттарды көбейтуді көздейді, бұл жақсартулар Хусейн режимі кезінде Ирак шаруаларына жетпеді. 2004 жылы негізгі дақылдар бидай, арпа, жүгері, күріш, көкөністер, құрма және мақта болды, ал негізгі мал өнімдері – мүйізді мал және қой. 1984 жылға қарай шамамен 1 миллиард доллар капиталданған Ауыл шаруашылығы кооперативтік банкі, жеке фермерлерге механикаландыру, құс шаруашылығы жобалары және бау-бақша дамыту үшін төмен пайыздық мөлшерлемемен және кепілсіз несиелер береді. Ірі, заманауи мүйізді мал, сүт және құс шаруашылықтары салынып жатыр. Ауыл шаруашылығын дамытуға кедеріс келтіретін факторлар – еңбек тапшылығы, тиімсіз басқару және күтім, топырақ тұздануы, қалаға көшу және бұрынғы жер реформасы мен ұжымдастыру бағдарламаларының салдары. 2011 жылы Ирак үкіметінің ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңесшісі Лайф Махди АҚШ жүргізген ауыл шаруашылығын қайта құру туралы былай деді: «2003 жылға дейін Ирак өзінің азық-түлік қажеттілігінің шамамен 30 пайызын импорттады. Осы кезеңнен кейін ауыл шаруашылығы өндірісінің төмендеуі азық-түліктің 90 пайызын импорттау қажеттігін тудырды, бұл шығын жылына 12 миллиард доллардан асты. Ауыл шаруашылығы саясатында субсидияланған көмектен дереу еркін нарық саясатына өтуге байланысты күрт өзгерістер өндірістің төмендеуіне әкелді. Нәтижесінде көптеген фермерлер жерді тастап, ауыл шаруашылығынан бас тартты. Табиғат ресурстарына тигізген әсері қоршаған ортаның жойылған және тозығы жеткен жағдайына әкелді, жерді шөлге айналдырып, халықты кедейлікке, жұмыссыздыққа және адамдық қадір-қасиетін жоғалтқан сезімге ұшыратты. Шетелдік жұмысшыларды импорттау және әйелдердің дәстүрлі ерлерге арналған еңбек салаларына көбірек қатысуы соғыс салдарынан туған ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп еңбек тапшылығын толықтыруға көмектесті. Оңтүстік батпақтарын кептіру және осы аймақта суару шаруашылығын енгізуге жасалған апаттық әрекет жай ғана табиғи азық-түлік өндіретін аймақты жойды, ал батпақтарды кептіру салдарынан топырақтағы тұз бен минералдардың шоғырлануы жерді ауыл шаруашылығына жарамсыз етті. Бағдаттың шығысындағы Мадаин қадасы аймағында жүздерше шағын фермерлер «Жасыл Мадаин» ауыл шаруашылығын дамыту қауымдастығын құрды, бұл ауыл шаруашылығы кооперативі мүшелеріне тамшы суару және жылыжайлармен қатар несиеге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Климаттың өзгеруіне байланысты фермерлер жауын-шашынның азаюымен және температураның жоғарылауымен бетпе-бет келді. Әсіресе су деңгейінің төмендеуіне төтеп бере алмайтын шағын фермерлер өз күнкөрісін табу үшін жерлерін тастауға мәжбүр болды.
Орман шаруашылығы, балық шаруашылығы және тау-кен өндірісі
ХХ ғасыр бойы адамдардың зерттеулері, егістік алқаптарын ауыстыру, орман өрттері және бақылаусыз мал жаю Ирактың табиғи ормандарының кең аумақтарын құртып жіберді, 2005 жылы олар негізінен солтүстік-шығыс таулы аймақтарында ғана қалды. Осы аймақтағы ағаштардың көп бөлігі тікелей ағаш өңдеуге жарамсыз. 2002 жылы барлығы 112 000 текше метр ағаш жиналды, оның жартысына жуығы отын ретінде қолданылды. Иракта ірі өзендер көп болғанына қарамастан, балық шаруашылығы салыстырмалы түрде шағын және негізінен Парсы шығанағының теңіз түрлеріне негізделген. 2001 жылы ресми үкіметтік есептерге сәйкес, шамамен 8000 тонна өнім алынды (1981-1997 жылдар аралығындағы 18 000 тоннамен салыстырғанда). Көмірсутектерден басқа, Ирактың кен өнеркәсібі Акашаттағы фосфаттың, тұздың және Мосул маңындағы күкірттің салыстырмалы түрде аз мөлшерін өндірумен шектелген. 1970-ші жылдардағы өнімді кезеңнен кейін кен өнеркәсібіне Иран-Ирак соғысы (1980-1988), 1990-шы жылдардағы санкциялар және 2003 жылғы экономикалық дағдарыс кедергі келтірді.
Энергия
Ирак – әлемдегі мұнайға ең бай елдердің бірі. 2017 жылдың соңындағы мәлімет бойынша, дәлелденген мұнай қоры 147,22 миллиард баррельді құрап, әлемде бесінші орында тұр. Бұл мұнайдың көп бөлігі – күніне 4,3 миллион баррель өндірілгеннің ішінде 4 миллион баррель экспортталады, бұл Иракты мұнай экспорты бойынша үшінші орынға қояды. Азаматтық соғыс кезінде де, 2015 және 2016 жылдары Ирак мұнай өндірісін арттыра алды, бірақ 2017 жылы Күрдістан облыстық үкіметімен және ОПЕК шектеулеріне байланысты өндіріс 3,5 пайызға төмендеді. Әлемдік стандарттар бойынша, ирак мұнайын өндірудің құны салыстырмалы түрде төмен. Дегенмен, 1980-1988 жылдардағы Ирак-Иран соғысы, 1991 жылғы Перс шығанағы соғысы, 2003-2011 жылдардағы Ирак соғысы, азаматтық соғыс және 1991-2003 жылдардағы БҰҰ санкциялары индустрияның инфрақұрылымын қиын жағдайға түсірді, ал мұнайға бай Күрдістан облысының де-факто тәуелсіздігі өндірісті шектеді. 1970 жылдары Ирак күніне 3,5 миллионнан астам баррель мұнай өндірді. Иран-Ирак соғысы кезінде өндіріс төмендеді, ал 1991 жылы Кувейттің басып алынуынан кейін 85 пайызға құлдырады. БҰҰ санкциялары 1996 жылға дейін мұнай экспортын тоқтатып, кейін тек «Мұнайға азық-түлік» бағдарламасы аясында гуманитарлық көмекпен алмасуға рұқсат берді. 2004 жылы Иракта сегіз мұнай өңдеу зауыты болды, олардың ішіндегі ең ірілері Байжи, Басра және Даурада орналасқан. Мысалы, 2004 жылы Ирак импорттық бензинге айына 60 миллион доллар жұмсады. Саботаж 2004 жылдың соңы мен 2005 жылдың басындағы зауыттар мен құбырларға жасалған тұрақты саботаж мұнай экспортын және ішкі таратуды, әсіресе Бағдадқа, азайтты. Осының салдарынан бүкіл елде жанармай тапшылығы мен электр қуаты үзілістері болды. ИИДҰ (ДАИШ) құбырларға, электр станцияларына және электр желілеріне саботаж жасауы, сондай-ақ мұнай мен электр энергиясын ұрлауы 2018 жылдың шілдесінде Оңтүстік Ирактағы наразылықтарға себеп болды. 2004 жылдың ортасында Ирактың электр қуатын өндіру қуаты шамамен 5000 мегаваттты құрады, ал сұраныс 7500 мегаваттқа жетті. Мұнай Ирак экономикасында маңызды рөл атқаруда. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, мұнай ЖІӨ-нің 65 пайызын, мемлекеттік кірістердің 90 пайызын құрады. Мұнай Ирактың экспортының 94 пайызын құрайды, оның құны 2017 жылы 59,73 миллиард долларды құрады. Орталық үкімет экономиканы мұнайдан алшақтатуды жоспарлап отыр және белгілі бір жетістіктерге қол жеткізді: 2014-2016 жылдар аралығында аймақтық орташадан төмен болған мұнай емес ЖІӨ өсімі 2017 жылы орташа көрсеткіштен жоғары болды. Дегенмен, 2013 жылдан бері мұнай емес инвестицияларға жұмсалатын мемлекеттік шығындардың үлесі азайып, қазір 34 пайызды құрап отыр.
In late 2004 and early 2005, regular sabotage of plants and pipelines reduced export and domestic distribution of oil, particularly to Baghdad. Nationwide fuel shortages and power outages resulted. Persistent ISIL sabotage of pipelines, power plants and power lines, and theft of oil and electricity have also contributed to the July 2018 protests in southern Iraq. In mid 2004, Iraq had an estimated 5,000 megawatts of power generating capacity, compared with 7,500 megawatts of demand. Oil continues to dominate Iraq's economy. as of 2018, oil is responsible for over 65 per cent of GDP, 90 per cent of government revenue. Petroleum constitutes 94% of Iraq's exports with a value of $59.73 billion in 2017. The central government hopes to diversify the economy away from oil, and has had some success: non oil GDP growth, which was below the regional average from 2014 to 2016, pushed above the average in 2017. Despite this, the per cent of government spending going to non oil investment has continued to decline since 2013 and now stands at only 34 per cent.
Қаржылық
Ирактың қаржы қызметтері Хұсейннен кейінгі реформаларға ұшырады. 1990 жылдары құрылған 17 жеке банк тек ішкі операциялармен шектеліп, аз ғана жеке салымдар тартты. Бұл банктер мен екі ірі мемлекеттік банк 1990 жылдардағы халықаралық эмбаргодан ауыр зардап шекті. Жүйені одан әрі жекешелендіру және кеңейту мақсатында 2003 жылы Коалициялық Уақытша Әкімшілік халықаралық банктік операцияларға қойылған шектеулерді жойды және Ирак Орталық Банкін (CBI) үкімет бақылауынан босатты. Тәуелсіз жұмыс істеген бірінші жылында CBI Ирактағы инфляцияны шектеуде табысқа ие болды. 2004 жылы үш шетелдік банк Иракта қызмет етуге лицензия алды.
Жеке қауіпсіздік
Ирактағы үздіріліп жатқан бүліктердің тудырған қаупіне байланысты, қауіпсіздік индустриясы қызмет көрсету саласының ерекше өркендеген бір бөлігіне айналды. Көбінесе АҚШ-тың бұрынғы әскери қызметкерлері басқаратын, 2005 жылы кем дегенде 26 компания жеке және ұйымдық қорғау, бақылау және қауіпсіздіктің басқа да түрлерін ұсынды.
Кішігірім сауда
Хусейннен кейінгі алғашқы кезеңдерде, барлық тауар түрлері бойынша еркін сауда, заңды және заңсыз коммерция арасындағы жік сызықты басып өтті, табыс салығының және импорт бақылауының болмауынан пайдаланды.
Туризм
Бейбіт кезеңде Ирактың көптеген мәдени орындарынан табыс көріп келген (2001 жылы 14 миллион АҚШ доллары көлемінде кіріс алған) Ирак туристік индустриясы 2003 жылдан бері тоқтап тұр. Қазіргі жағдайларға қарамастан, 2005 жылы Ирак Туризм басқармасы 2500 қызметкерден және 14 аймақтық кеңседен тұрды.
Телекоммуникациялар
Брукингс институтының мәліметі бойынша, 2003 жылдан 2008 жылға дейін ұялы телефон абоненттерінің саны жүз еседен асып, еліміз бойынша он миллионға жетті.
Еңбек күші
2002 жылы Ирактың еңбек күші 6,8 миллион адам деп бағаланды. 1996 жылы еңбек күшінің 66,4% қызмет көрсету саласында, 17,5% өнеркәсіпте, 16,1% ауыл шаруашылығында жұмыс істеді. 2004 жылғы бағалау бойынша, Ирактағы жұмыссыздық 30-60 пайыз аралығында болды. +Ел бойынша жұмыссыздық деңгейі 2003 жылдың мамырынан бастап Ай Жұмыссыздық деңгейі 2003 2005 мамыр Белгісіз 2003 2006 маусым 50 60% 2003 2007 шілде Белгісіз 2003 2008 тамыз 50 60% 2003 2009 қыркүйек Белгісіз 2003 2010 қазан 40 50% 2003 2011 қараша Белгісіз 2003 2012 желтоқсан 45 55% 2004 жылғы қаңтардан мамырға дейін 30 45% 2004 жылғы маусымнан қарашаға дейін 30 40% 2004 жылғы желтоқсан 28 40% 2005 жылғы қаңтардан қазанға дейін 27 40% 2005 жылғы қарашадан желтоқсанға дейін 25 40% 2006 жылғы желтоқсан 25 40% 2007 жылғы қаңтар 25 40% 2008 жылғы қазан 25 40% 2009 жылғы қаңтар 23 38% 2010 жылғы қаңтар 15,2% 2011 жылғы мамыр 15,2% 2012 жылғы маусым 15,3% 2013 жылғы маусым 15,1% 2014 жылғы маусым 15% 2015 жылғы желтоқсан 15,5% 2016 жылғы маусым 16%. CPA жұмыссыздық деңгейін 25% деп атап өтті, Ирактың жоспарлау министрлігі 30% жұмыссыздық деңгейін атап өтті, ал Ирактың әлеуметтік істер министрлігі оны 48% деп мәлімдеді. Нақты көрсеткіш мәселелі, себебі көптеген халық қоныстанған аймақтарда қара нарыққа қатысу деңгейі жоғары және қауіпсіздік жағдайы нашар. Орталық Иракта қауіпсіздік мәселелері жаңа жұмысшыларды жұмысқа алуға және қалыпты жұмыс кестесін қайта жаңартуға кедерілді. Сонымен қатар, басқа елдерден оралған ирактықтардың саны жұмыс іздеушілердің қатарын арттырды. 2004 жылдың соңында заңды жұмыс орындарының көп бөлігі үкіметте, армияда, мұнай өнеркәсібінде және қауіпсіздікке байланысты кәсіпорындарда болды. Саддам Хусейннің кезінде ең көп жалақы алатын жұмысшылардың көп бөлігі тым көп штатты қызметкерлерден тұратын үкіметте жұмыс істеді, оның құлатылуы осы адамдардың экономикаға тигізетін үлесін тоқтатты. 2004 жылы АҚШ Халықаралық даму агенттігі жұмысшыларды оқыту бағдарламасына 1 миллиард АҚШ долларын бөлді. 2004 жылдың басында ең төменгі жалақы айына 72 АҚШ долларын құрады.
The CPA has referred to a 25% unemployment rate, the Iraqi Ministry of Planning mentioned a 30% unemployment rate, whereas the Iraqi Ministry of Social Affairs claims it to be 48%. The actual figure is problematic because of high participation in black market activities and poor security conditions in many populous areas. In central Iraq, security concerns discouraged the hiring of new workers and the resumption of regular work schedules. At the same time, the return of Iraqis from other countries increased the number of job seekers. In late 2004, most legitimate jobs were in the government, the army, the oil industry, and security related enterprises. Under Saddam Hussein Hussein, many of the highest paid workers were employed by the greatly overstaffed government, whose overthrow disrupted the input of these people to the economy. In 2004, the U. S. Agency for International Development committed US$1 billion for a worker training program. In early 2004, the minimum wage was US$72 per month.
Сыртқы сауда
Ирак – ОПЕК-тің құрылтайшы мүшесі. 2016 жылы мұнай Ирак экспорттарының 99,7%-ын құрады, оның құны 43,8 миллиард долларға жетті. 1990 жылдардан 2003 жылға дейін халықаралық сауда эмбаргосы Ирактың экспорттық қызметін негізінен мұнайға шектеді. 2003 жылы мұнай Ирактың жалпы 7,6 миллиард долларлық экспорт құнының 7,4 миллиард долларын құрады, ал бұрынғы жылдардың статистикасы да осыған ұқсас үлестерді көрсетті. 2003 жылы сауда эмбаргосының тоқтатылуы экспорттың ауқымын кеңейтті, бірақ мұнай басымдылығын сақтап қалды: 2004 жылы Ирактың экспорттық табысы екі есеге өсті (16,5 миллиард долларға дейін), бірақ мұнай оның барлығынан 340 миллион доллар (2%) басқасын құрады. 2004 жылдың соңындағы саботаж мұнай өндірісін айтарлықтай төмендетті, сарапшылар 2005 жылы да өндіріс, демек экспорт, жоспарланған деңгейден төмен болады деп болжады. 2004 жылы негізгі экспорт нарықтары – АҚШ (шамамен жартысын құрады), Италия, Франция, Иордания, Канада және Нидерланды. 2004 жылы Ирактың импортының құны 21,7 миллиард долларды құрады, бұл шамамен 5,2 миллиард долларлық сауда дефицитіне әкелді. 2003 жылы Ирактың импортының басты көздері – Түркия, Иордания, Вьетнам, АҚШ, Германия және Ұлыбритания болды. Ирактың өндіріс секторының дамымағандығына байланысты импорттың ассортименті өте кең болды, оған азық-түлік, отын, дәрі-дәрмек және өндірілген тауарлар кірді. 2010 жылға қарай экспорт 50,8 миллиард долларға, ал импорт 45,2 миллиард долларға өсті. 2009 жылғы басты экспорттық серіктестер: АҚШ, Үндістан, Италия, Оңтүстік Корея, Тайвань, Қытай, Нидерланды және Жапония. 2009 жылғы басты импорттық серіктестер: Түркия, Сирия, АҚШ, Қытай, Иордания, Италия және Германия. 2022 жылдың наурыз айында Иран мен Ирак арасындағы сауда көлемі 10 миллиард долларға жетті, бірлескен кәсіпорындар едәуір өссе де, Иранға қатысты санкцияларға байланысты әлі де шектеулі болды. Әсіресе Ираннан келетін тауарлар АҚШ пен Еуропалық Одақтың сауда эмбаргосына түсті. Иран мен Ирак 2021 жылдың қаңтарында экономикалық ынтымақтастық туралы өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды.