Кіріспе
Ирландия үкіметінің басшысы орынбасары – Танайст (ирл. Tánaiste, /ˈtɑːnɪʃtʲ/) – Ирландия үкіметінің екінші дәрежелі лауазым иесі және екінші жоғары қызметті атқарушы. Ол басқа парламенттік жүйелердегі премьер-министрдің орынбасарына балама болып табылады. Танайстті Ирландия Президенті Таоиштің ұсынымы бойынша тағайындайды. Қазіргі Танайст – бұрынғы Таоиш Михал Мартин, TD, ол 2022 жылдың 17 желтоқсанында тағайындалды.
The Tánaiste ('/t//ɔː//n//ɪ//ʃ//t//ə/ TAWnishtə, ) is the second ranking member of the government of Ireland and the holder of its second most senior office. They are the equivalent of a deputy prime minister in other parliamentary systems. The Tánaiste is appointed by the President of Ireland on the advice of the Taoiseach. The current office holder is former Taoiseach Micheál Martin, TD, who was appointed on 17 December 2022.
Тарих
Гэллік танистер жүйесінде танайст (көпше түрі tánaistí, шамамен '/t//ɔː//n//ɪ//ʃ//t//iː/') сөзі бас (taoiseach) немесе корольдің (rí) мұрагері үшін қолданылған. Бұл сөз 1937 жылғы Ирландия Конституциясында Taoiseach уақытша жоқ болған кезде оның орнына әрекет ету үшін Taoiseach тағайындаған үкімет мүшесінің атағы ретінде қабылданды. Tánaiste – ағылшын және ирланд тілдерінде үкімет басшысының орынбасарының ресми атауы, ал басқа елдердің вице-премьерлері үшін қолданылмайды, олар ирланд тілінде жалпы терминмен – leas phríomh aire (шамамен /l//æ//s//f//r//iː/'/v//ɛər//ə/) аталды. Кейде "the Tánaiste" дегеннің орнына ағылшын тілінде ірландша ұзақ формасы – an Tánaiste қолданылады.
Шолу
Бұл лауазым 1937 жылы Ирландияның жаңа Конституциясына сәйкес құрылды және ол Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясына сәйкес болған және 1922 жылдан 1927 жылға дейін Куманн-на-Гаедхиалдың Кевин О'Хиггинс атқарған Атқарушы кеңестің вице-президенті лауазымын алмастырды. Таоишиг үкімет мүшелерінің біріне осы лауазымға тағайындайды, ол Dáil Éireann мүшесі болуы керек. Содан кейін кандидаттың тағайындалғанын растайтын Ирландия Президенті оның мөрін табыс етеді. Танайст уақытша болмаған жағдайда Таоишиктің орнына өкілдік етеді. Таоишиг қайтыс болған немесе тұрақты түрде қызметке қабілетсіз болған жағдайда, Танайст басқа біреу тағайындалғанға дейін Таоишигтің міндеттерін атқарады. Танайст Конституцияға сәйкес міндеттерін атқаруға тиіс. Таоишиг болмаған кезде Танайст үкімет отырыстарын жүргізеді және оның атынан Даилде немесе Сенатта сұрақтарға жауап бере алады. Бұл міндеттерден басқа, лауазымның мәртебесі жоғары, бірақ Конституция лауазым иесіне үкімет мүшелерінен артық қосымша өкілеттіктер бермейді. Теориялық тұрғыдан алғанда, Танайст портфелі жоқ министр бола алады, бірақ барлық Танайсттар бір мезгілде Мемлекеттік департамент басшысы ретінде министрлік портфельді басқарған. Таоишигтің департаменті – мемлекеттік департамент, бірақ Танайст үшін сондай департамент жоқ. Дик Спрингтің Көктемгі коалициясында (1994–1997) ресми «Танайст кеңсесі» болды, бірақ басқа партиялар бұл атауды қолданған жоқ. Спрингтің басшылығымен Эйтне Фицджеральд «Танайст кеңсесінің мемлекеттік министрі» болды, ол коалициядағы Еңбек партиясының саясатын үйлестіруге жауапты болды. Коалициялық үкіметте Танайст әдетте коалицияның екінші ірі серіктесінің басшысы болып табылады, ал Таоишиг әдетте коалицияның үлкен серіктесінің басшысы болып табылады. Алайда, 1989–1992 және 2007–2011 жылдардағы коалициялық үкіметтерде бұл лауазымға кіші серіктестің басшысы емес, Фианна Фейлдің орынбасары тағайындалды. 2020 жылдан бері премьер-министрлік кезеңдік келісімнің бөлігі ретінде Танайст лауазымының мәні мен жауапкершілігі үкімет саясатын үйлестіруде артты, өйткені ол Лео Варадкар премьер-министр болып тағайындалғанға дейін және Мишель Мартин екінші кезеңде осы лауазымды атқарды. Танайст лауазымы әлі күнге дейін әйел министрдің жеткен ең жоғары үкіметтік лауазымы болып табылады. Төрт Танайст кейіннен Таоишиг лауазымын атқарды: Сеан Лемас, Берти Ахерн, Брайан Коуэн және Лео Варадкар (оның Таоишигтің екінші мерзімі). Варадкар сондай-ақ Мишель Мартинмен бірге Танайст болып, кейін Таоишиг болған екі Танайсттың бірі. Екі Танайст кейіннен Ирландия Президенті болып сайланды: Сеан Т. О'Келли және Эрскин Х. Чайлдерс.
Лауазымды тұлғалардың тізімі
Атқарушы кеңестің вице-президенті № (Номер) Суреті Аты Лауазым мерзімі Партиясы Вице-президент ретіндегі Атқарушы кеңес министрліктері 1 Кевин О’Хиггинс 1922–1927 «Cumann na nGaedheal» 1·2 2 Эрнест Блайт 1927–1932 «Cumann na nGaedheal» 3·4·5 3 Сеан Т. О’Келли 1932–1937 «Fianna Fáil» 6·7·8 Танайст № (Номер) Суреті Аты Лауазым мерзімі Партиясы Танайст ретіндегі Үкімет министрліктері Жоғары лауазымдарда болған Сеан Т. О’Келли 1937–1945 «Fianna Fáil» 1·2·3·4 4 Сеан Лемас 1945–1948 «Fianna Fáil» 4 5 Уильям Нортон 1948–1951 Еңбек партиясы 5 Сеан Лемас 1951–1954 «Fianna Fáil» 6 Уильям Нортон 1954–1957 Еңбек партиясы 7 Сеан Лемас 1957–1959 «Fianna Fáil» 8 6 Сеан МакЭнти 1959–1965 «Fianna Fáil» 9·10 7 Фрэнк Айкен 1965–1969 «Fianna Fáil» 11·12 8 Эрскин Х. Чайлдерс 1969–1973 «Fianna Fáil» 13 9 Брендан Кориш 1973–1977 Еңбек партиясы 14 10 Джордж Колли 1977–1981 «Fianna Fáil» 15·16 11 Майкл О’Лири 1981–1982 Еңбек партиясы 17 12 Рэй МакШарри 1982–1982 «Fianna Fáil» 18 13 Дик Спринг 1982–1987 Еңбек партиясы 19 14 Питер Барри 1987–1987 «Fine Gael» 15 Брайан Ленихан 1987–1990 «Fianna Fáil» 20·21 16 Джон Уилсон 1990–1993 «Fianna Fáil» 21·22 17 Дик Спринг 1993–1994 Еңбек партиясы 23 18 Берти Ахерн 1994–1994 «Fianna Fáil» Дик Спринг 1994–1997 Еңбек партиясы 24 19 Мэри Харни 1997–2006 «Progressive Democrats» 25·26 20 Майкл МакДауэлл 2006–2007 «Progressive Democrats» 26 21 Брайан Коуэн 2007–2008 «Fianna Fáil» 27 22 Мэри Каглан 2008–2011 «Fianna Fáil» 28 23 Имон Гилмор 2011–2014 Еңбек партиясы 29 24 Джоан Бертон 2014–2016 Еңбек партиясы 25 Франсес Фицджеральд 2016–2017 «Fine Gael» 30·31 26 Саймон Ковени 2017–2020 «Fine Gael» 27 Лео Варадка 2020–2022 «Fine Gael» 32 28 Михеаль Мартин 2022 – қазіргі уақыт 33·34