Вейлала Маднес: культ груза в Папуа-Новой Гвинее (1919-1922). Верования о "корабле-призраке" с ресурсами и возвращением предков. Изучение первых культов груза.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Папуа шығанағындағы әлеуметтік қозғалыс, Папуа территориясында
Social movement in the Papuan Gulf, in the Territory of Papua
Ваилала маниясы – Папуа территориясындағы, Папуа шығанағында 1919 жылдың соңында басталып, 1922 жылдан кейін әлсіреген әлеуметтік қозғалыс. Бұл жақсы құжатталған алғашқы жүк культі, мыңжылдық діни-саяси қозғалыстардың бір түрі.
The Vailala Madness was a social movement in the Territory of Papua, which is in the Papuan Gulf, beginning in the later part of 1919 and declining after 1922. It was the first well documented cargo cult, a class of millenarian religion political movements.
Атауы
Бұл қозғалыстың атауы – Вайлала маниясы, оған қатысқан адамдардың мінез-құлқына қарап қойылған, әсіресе тілдерде сөйлеу (глосолалия) және денеге бақылаудың жоғалтылуы, мысалы, дене дірілі. Жергілікті тілде дене дірілін "ики хавева" немесе "ішек білмейді" деп атайды, шамамен "бас айналу" мағынасында қолданылады.
The name of the movement, the Vailala Madness, was based on observations of the behavior of people who participated in it, notably speaking in tongues (glossolalia) and loss of bodily control such as body shaking. In the indigenous language, the body shaking is termed iki haveva, or "belly don't know", roughly meaning "dizziness".
Ата-бабалардың оралуы
Қозғалыстың негізгі түсінігі – қайтыс болғандардың басқарып келетін "Шұғыла кемесі" жақын арада келіп, ол тек қана қайтыс болған туыстарды ғана емес, сонымен қатар консервіленген тағамдар, құрал-жабдықтар, және басқа да түрлі ресурстарды әкеледі деген сенім еді. Кейбір сенушілер бұл жүкке отарлаушыларды қууға қажетті қару-жарақ та кіретініне сенеді.
Central to the movement was the belief that a 'Ghost Steamer' piloted by the returning dead, would soon arrive bringing with it a cargo that would contain not only the departed relatives but also tinned food, tools, various other resources. Some believers also believed that the cargo would include guns that they could use to expel the colonizers.
Ақ ата-бабалары
Бұл қозғалыстың маңызды бір бөлігі – кемемен келген ата-бабалар еуропалық отарлаушылар сияқты ақ болады деген сенім еді. Бұл сенім соғыстан кейінгі көптеген жүк культтерінде қайталанады. Осы ата-бабалармен «жалауша» арқылы байланыс орнату мүмкін болды – қозғалыстың «офисіне» бамбукпен бекітілген биік бағана. Бір шет елдік бақылаушы мұндай бағананың заманауи еуропалық радиоаппараттарының имитациясы екенін айтты және ата-бабаларға сигнал жіберу үшін бағанаға көтерілген қабақты көргенін мәлімдеді. Алайда, сол аймақта өскен Альберт Маори Кики бұл құрылғының аңызбен байланысты екенін айтды: Таң жұлдызы өте қашықтағы үйінен әйелге қызығу үшін, ұзын бамбук арқанды пайдаланып ауылға келген. Культ элементтерінің шығу тегі туралы осы екіұрлылық жүк культтерінің сенімдер мен амалдарында жергілікті және еуропалық элементтердің қалай үйлесетінін көрсетеді.
An important element of the movement was the belief that the ancestors who returned with the ship would be white, like the European colonials. A belief that recurs in many post war cargo cults. It was possible to communicate with these ancestors using a 'flag pole'—a tall pole, attached by cane to the movement's 'office'. An expatriate observer suggested that such a pole was an imitation of contemporary European wireless sets, and claimed to have seen a pumpkin hoisted up the pole for transmission to the ancestors. However, Albert Maori Kiki, who grew up in the area, suggested that this device was actually related to a myth whereby Morning Star used a long string of cane to come from his home, which is very distant, to the village to meet a woman he was attracted to. Such ambiguity about the origins of elements of the cult illustrates the ways in which cargo cults combine indigenous and European elements in beliefs and practices.
Колониялық өмірді реттеу
Бұл қозғалыстың кейінірек жүк культінің ерекшеліктерін болжауға мүмкіндік беретін тағы бір жағы – "ақ адамды еліктеу" деп аталатын құбылыс. Қозғалыс жетекшілері қатардағы жауынгерлерді солдаттардай жаттықтырды, плантациялардағы режімдік өмірге ұқсас комендант сағаты енгізді және сырттай еуропалық стильде шай ішу сияқты рәсімдер өткізді. Үстелге кротон гүлдері қойылып, қатысушылар осы үстелдің басында отырып тамақтанды. Бұл құбылысты зерттеген антрополог Фрэнсис Эдгар Уильямстың сөзіне сүйенсек, жергілікті тұрғын басқа жағдайда мұндай үстелге отыруға көнбес еді. Бірақ, мұның ата-бабалармен байланысы туралы ешқандай түсіндірме берілмеді. Бұл жүк культінің тағы бір қырын көрсетеді: жүк культі деп сипатталатын кейбір амалдар құпия мағынасы бар рәсімдер болуы мүмкін, ал олардың осылай сипатталуы бақылаушының құпия мағына күтуінің нәтижесі болуы да ғажап емес.
Another aspect of the movement which presages features of later cargo cults is the so called "imitation of the white man". The leaders of the movement would drill the rank and file as if they were soldiers, they enforced a curfew after the manner of regimented life at plantations, and they held a ceremony which looked for all intents and purposes like having tea in the European fashion. A table would be decorated with crotons, and food would be served for the participants to eat while sitting on stools. According to Francis Edgar Williams, the anthropologist who observed this, under no other circumstances would an indigenous person suffer through sitting at a table in this way. However, there was no explanation linking this to the ancestors, for instance. This illustrates another aspect of cargo cults, which is that some activities described as cargo cults could be rituals with secret meanings, or their description as such could be an outcome of the observer's expectation of secret meanings.
Қатаң моральдық кодекс
Кейбір хабарламаларда бұл қозғалыс кеңінен еркіндікке алып келді деген пікірлер айтылды, бірақ оны растау мүмкін емес. Шындығында, қозғалыс ресми түрде қатаң моральдық кодекс үйреткен, ол зина және басқа да моральдық құқық бұзушылықтарды қамтыды. Мұндай құқық бұзушылықтар қозғалыс басшылары тағайындаған айыппұлдар арқылы түзетілді. Кімнің қандай да бір күнә жасағанын анықтау үшін, басшылар бірнеше адам ұстаған өте үлкен бөрелікті қолдана отырып, кімнің кінәлі екенін анықтайтын болжау рәсімдерін ұйымдастырды. Бұл отарлық әкімшіліктің қозғалысты қорқытудың бір түрі деп сатуына себеп болды. Бұл құқық бұзушылық Австралияның Папуа территориясының заң кодексінде жазаланатын «жалған ақпарат тарату» құқық бұзушылығына қосылды. Бірнеше басшылар белгісіз мерзімге түрмеге қамалды.
Some reports suggested that the movement led to widespread sexual license, but this cannot be verified. Indeed, the movement officially taught a strict moral code, which included the prohibition of adultery and other moral offenses. Such offenses would be rectified by fines levied by the leaders of the movement. To discover who had committed any sin, these leaders organized divining ceremonies which involved a very large log, held by several men, which was said to have the capacity to seek out anyone who had guilt. This resulted in the movement being classified as a form of extortion by the colonial administration. This offense was added to that of 'spreading false rumors,' punishable under the legal code of the Australian Papua territory. Several of the leaders were in fact jailed, for an unknown period of time.
Салтанатты рәсімдерден бас тарту
Вайлала маниясы Папуа шығанағындағы әлеуметтік өмірдің орталығы болған бастамалардың үлкен циклын тоқтату туралы да қатаң ұстаным білдірді. Hevehe және semese деп аталатын бұл циклды аяқтауға он жылдан аса уақыт кеткен, және оның ішінде әйелдерге тыйым салынған ырымдық құралдар сақталатын эраво деп аталатын үлкен ерлер культтік үйінің салынуы да кірді. Вайлала маниясы осы құрал-жабдықтарды жойды, ал көбінесе бұл үшін алғашқы қадам тыйым салынған заттарды бастамадан өтпегендерге көрсету болды.
The Vailala Madness also took a rigid line on the abandonment of the great cycle of initiations that were formerly a center of social life in the Papuan Gulf. The cycle, known as hevehe and semese, would take over a decade to complete and involved the building of a huge man's cultic house, known as the eravo, in which were put ritual paraphernalia that were prohibited to women. The Vailala Madness destroyed the paraphernalia, and often the first step towards this was displaying the forbidden items to the non initiated.
Бұл нанымдардың қайнар көзі
Ұйымдастыру үлгісінің, жаттығулар, коменданттық сағат және шайды қамтитын түрінің бастауы қозғалыстың басшылары Папуа шығанағынан шалқап жатқан плантацияларда жұмыс істеген кезде байқалған болуы мүмкін, сол жерде олар Ток Писин тілін де үйренді. Олар Германиямен соғыс туралы да сол жерде білген болуы ықтимал, себебі тіл білімі "джаман" деп сипатталды. "Жүк" туралы идеялар, атап айтқанда, ақтардың ата-бабаларынан оны тартып алған деген сенім, плантациялардағы жергілікті жұмысшылар ортасында пайда болды делінеді. 1890 жылдары пастор Джеймс Чалмерс тарапынан таныстырылған Христиан діні халыққа терең әсер етті, ал моральдық кодекстегі көптеген идеялар одан туындаған болуы мүмкін. Қозғалыстың мақсаты – "қандай да бір жаңа Гвинеялық нәрселерді алып тастау" болды, мұны отаршылдық идеологияны қабылдау деп түсінуге болмайды. Шындығында, Папуадағы отаршылдық идеология жергілікті қоғамның дәстүр мен мәдениетте салыстырмалы түрде тұрақты болуын қажет етті, сондықтан Вайлала қозғалысы қоғамның өзгеріс қысымына көніп, құлауының мазасыз белгісі ретінде қарастырылды.
The source of the model of organization incorporating drills, curfews and tea was most likely observed by the leaders of the movement whilst working in plantations far away from the Papuan Gulf, where they also picked up Tok Pisin. It is likely that there they also learned about the war with Germany, since the glossolalia was described as "djaman". It has been suggested that ideas about 'cargo' specifically, the belief that it was diverted from the ancestors by whites emerged within the context of the plantation indigenous labor force. It is clear that Christianity, which had been introduced by Rev. James Chalmers in the 1890s, had a profound effect on the people, and it is possible that many ideas in the moral code stemmed from it. The movement set out to "throw'em away bloody new guinea somethings", which should not be interpreted as the internalization of colonialist ideology. In fact, colonialist ideology in Papua demanded that indigenous society remain relatively stable within tradition and culture, and for this reason, the Vailala Madness was considered to be a troubling indicator that society might collapse under the pressure of change.
Байқаушылар және қозғалыстың аяқталуы
Бұл қозғалысты 1919 жылы Керема патрульдік станциясының міндетін атқарушы резидент-магистраты Г. Мюррей тікелей бақылады. Австралиялық Папуа басқармасының үкіметтік антропологы Фрэнсис Эдгар Уильямс 1922 жылы келді, сол кезде қозғалыс әлі де күшті болғанмен, ыдыраудың белгілері байқалды. 1920 жылдардың соңына қарай ол тоқтады. Дегенмен, екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Папуа шығанағы арқылы көптеген басқа да діни және әлеуметтік жаңалықтар тарады.
The movement was observed first hand by G. M. Murray in 1919, the Acting Resident Magistrate for the Kerema Patrol Station. Francis Edgar Williams, the Government Anthropologist of the Australian Papuan administration, arrived in 1922, at which time the movement was still strong, though already showing signs of disintegration. By the late 1920s, it was no longer active. However, numerous other religious and social innovations continued to pass through the Papuan Gulf before WWII.