Кіріспе

Цитаталау жүйесі – мәтіндегі цитаталар жақшалардың ішінде берілетін цитаталау жүйесі. Олар әдетте "әдебиеттер тізімі", "сілтемелер", "пайдаланылған әдебиеттер" немесе "мәтін соңындағы цитаталар" деп аталатын бөлімде толық, әліпбилік тәртіппен тізімделеді. Жақша ішіндегі цитаталар, басқаша айтқанда, әдебиеттер тізіміндегі сілтемелердің орнына қолданылуы мүмкін (Ванкувер жүйесі). Жақша ішіндегі цитаталар көбінесе екі стильдің біреуін қолданады:
Автор – жыл (Гарвард жүйесі деп те аталады): негізінен табиғаттану және әлеуметтік ғылымдарда қолданылады, сондай-ақ Америка Химиялық қоғамы және Америка Психологиялық қауымдастығы (APA стилі) ұсынады;
Автор – атау немесе автор – бет: негізінен гуманитарлық ғылымдар мен өнерде қолданылады, ал Қазіргі тілдер қауымдастығы (MLA) ұсынады (MLA нұсқаулығын қараңыз).

Кемшіліктер

Кеңістікті алып, назарды аудару, әсіресе көптеген еңбектер бір жерде келтірілгенде (мұндай жағдай көбінесе бұрынғы жұмыстардың үлкен көлемін қарау кезінде туындайды). Сандармен белгіленген төменгі немесе соңғы жазбалар, керісінше, бір диапазонға біріктірілуі мүмкін, мысалы "[27–35]". Дегенмен, бұл кемшілікке қарамастан, жақшадағы сілтемелер жалпы құжат үшін тиімді болуы мүмкін, себебі, мысалы, "(Smith 2008: 34)" абзацта аз орын алады, ал дәл сол ақпаратты төменгі немесе соңғы жазбада толық жолға жазу қажет болады. Өнер және гуманитарлық ғылымдардың көптеген салаларында жарияланым күні нақты бір еңбек туралы ең маңызды ақпарат емес. Сондықтан, автор-күн сілтемелерінде, мысалы "(Dickens 2003: 10)", көрсетілген күн түпнұсқа жарияланғаннан кейін көптеген басылымдар немесе аудармалар пайда болғандықтан, бетте оқығанда артық немесе мағынасыз болып көрінеді. Ғылыми салалардағы сілтемелерді салыстырыңыз: "Соңғы сараптама көрсеткендей, жабайы табиғатта қырқ жүз қалдырылды (Jones et al. 2003)", мұнда күннің маңызы бар. Осылайша, өнер және гуманитарлық ғылымдардың кейбір түрлеріндегі оқырманға автор-тақырып сілтемелері, мысалы MLA стилінде "(Dickens Oliver, 10)", жақсы көмектеседі, себебі бетте мағыналы ақпарат беріледі. Тарихи зерттеулерде ерекшелік бар, өйткені бастапқы дереккөзді келтіргенде жарияланым күні маңызды, бірақ тарихтың көптеген салаларында басқа себептерге байланысты төменгі жазбалар артықшылыққа ие. Бірақ, жалпы алғанда, Гарвард сияқты автор-күн жүйелерін ғалымдар, ал MLA сияқты автор-тақырып жүйелерін гуманитарлық ғалымдар әзірлегенін атап өту орынды. Сол сияқты, өнер және гуманитарлық ғылымдардың көптеген салаларында еңбектер жиі қайта басылып шығатындықтан, әртүрлі автор-күн сілтемелері бір еңбекке сілтеме беруі мүмкін. Мысалы, "(Spivak 1985)", "(Spivak 1987)" және "(Spivak 1996)" бір эссеге сілтеме беруі мүмкін және автор-тақырып стилінде "(Spivak 'Subaltern')" ретінде жақсы көрсетілуі мүмкін. Мұндай түсініксіздіктерді түпнұсқа жарияланым күнін қосу арқылы шешуге болады, мысалы "(Spivak 1985/1996)", бірақ бұл қиын және жақшадағы сілтемелердің басты кемшілігін – оқырманды алаңдатуын және бетте тартымсыз көрінуін күшейтеді. Академиялық емес сілтемелер үшін, әсіресе жеке авторы белгісіз болған жағдайларда, мысалы үкіметтік құжаттар мен стандарттарда, ережелер күрделі немесе түсініксіз болуы мүмкін. Мәтіннің бір бөлігін, онда сілтемелер бар, алып тастағанда, редакторлар сілтемелер бөлімін де тексеруі керек, алынып тасталған мәтінде келтірілген дереккөздер қағаздың немесе кітаптың басқа жерлерінде қолданылған-қолданылмағанын анықтау үшін, егер жоқ болса, мәтінде нақты келтірілмеген кез келген сілтемені жою керек (бірақ бұл мәселені сілтеме менеджерін пайдалану арқылы шешуге болады). Автор-күн әдісін (бірақ емес автор-тақырып) өте көп еңбек еткен авторлар туралы монографияларда қолданғанда шатасу тудыруы мүмкін. Мәтіндегі сілтемелер және кітаптың соңындағы басылған күні бойынша реттелген еңбектер тізімі қателерге және шатастыруға әкелуі мүмкін: мысалы, Harvey 1996a, Harvey 1996b, Harvey 1996c, Harvey 1996d, Harvey 1995a, Harvey 1995b, Harvey 1986a, Harvey 1986b және т.б. Мәтіннің жиі жақшалармен және сандардың ұзын тізбегімен араласуы типографиялық тұрғыдан әдепсіз. Көптеген тарихи журналдар (экономикалық және әлеуметтік тарихтан басқа) барынша икемділік қажеттілігі үшін төменгі жазбаларды қолданады. Архивтерге және т.б. бастапқы дереккөздерге сілтеме жасау ұзақ және күрделі ақпаратты қамтиды, олардың барлығы маңызды оқырман үшін бірден маңызды болуы мүмкін. Бұған қызықты мысал ретінде антропологтар Джон және Жан Комароффтың атақты "Аян және революция" еңбегін келтіруге болады, онда тарихи оқиғалар антропологиялық тұрғыдан қарастырылған: жақшадағы сілтемелер ғылыми дереккөздер үшін қолданылса да, авторлар өздері де пайдаланып отырған тарихи архивтік материалдарға жазбалар қолдануды қажет деп тапты. Егер жақшадағы сілтемелер авторлардың аттарымен әліпбилік ретімен біріктірілсе, бұл әліпбидің соңында әріптен басталатын тегі бар авторларды кемсітуге әкелуі мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, әліпбилік тізімдер авторларды олардың аты-жөндерімен ерекшелеуге әкелуі мүмкін (мысалы, қаржыландыру, сілтемелер). Сондықтан кейбір стильдік нұсқаулықтар авторларды хронологиялық тәртіппен тізімдеуді ұсынады.

Шығу тегі және қолданылуы

Авторлық стильдің пайда болуы Гарвард университетінің анатомия профессоры және зоологиялық зертхана директоры Эдвард Лоренс Марктың еңбегімен байланысты, ол оны Гарвардтың салыстырмалы зоология мұражайы кітапханасында сол кезде және қазір қолданылып жүрген каталогтау жүйесінен алған болуы мүмкін. 1881 жылы Марк бақшадағы шымшықтың эмбриогенезі туралы мақала жазды, онда 194-бетте жақша ішінде автор мен жарық көрген жыл көрсетілген – мұндай сілтеменің алғашқы белгілі мысалы. Осыған дейін, Эли Черниннің British Medical Journal журналында жазғанынша, сілтемелер аяқ жазбаларда әртүрлі стильдерде келтірілген, ал мәтінде жұлдызшалар мен қанжарлар сияқты әртүрлі баспа белгілері қолданылған. Черниннің жазуынша, 1903 жылы Маркқа арналған, Теодор Рузвельттің де арасында болған 140 студенттің құрметті жинағы авторлық-күндік жүйенің Маркқа тиесілі екенін растайды. Жинақта Марктың 1881 жылғы еңбегіне мақтау айтылып, ол "зоология ғылымына цитаталарды толық және дәл келтіруді, сондай-ақ мәтіннен библиографияға сілтеме жасаудың ыңғайлы әрі бірыңғай әдісін енгізді" деп жазылған. 1945 жылы British Medical Journal журналының редакциялық ескертмесінде расталмаған әңгіме бойынша, "Оуэн жүйесі" термині Гарвард университетінің кітапханасына келген ағылшын қонағымен таныстырылды, ол цитаталау жүйесіне әсерленді және Англияға оралғаннан кейін оны "Гарвард жүйесі" деп атады. Бірақ 2022 жылы Cell журналы Гарвард стилінен бас тартатынын хабарлады.

Автор атау

Автор–атау немесе автор–бет әдісі, сондай-ақ МЛА стилі деп аталады, мәтіндегі сілтеме сілтеме негіздейтін сөйлемнің немесе оның бөлігінің соңында жақша ішінде беріледі және автордың атын (бір автордың бірнеше жұмысы болған жағдайда қысқа атау жеткілікті) және қажет болған кезде бет нөмірін қамтиды (Смит 1) немесе (Смит, Ойын 1). (Бет нөмірлерінің алдында "б." немесе "бб." қойылмайды және атаулардағы маңызды сөздер МЛА стилінің талаптарына сәйкес үлкен әріппен жазылады.) Толық сілтемелер әдебиеттер тізімінде келтіріледі.

Мазмұны туралы ескертулер

Мазмұндық ескертулер әдетте негізгі мәтінде келтірілмейтін пайдалы ақпарат пен түсіндірмелерді қамтиды. Мұндай ескертулер қадамдық немесе соңғы жазба түрінде, тіпті олардың біріктіріліп берілуі мүмкін. Осындай мазмұндық ескертулердің өзінде негізгі мәтін сияқты жақша ішіндегі сілтемелер болуы мүмкін.