Кіріспе
Босния және Герцеговинадан шыққан ақын (1868-1924), Алекса Шантич (; 27 мамыр 1868 – 2 ақпан 1924) – Босния және Герцеговинаның Мостар қаласынан шыққан босниялық серб ақын және жазушы. Шантич өзінің туған қаласы Мостар мен Герцеговинаның қалалық мәдениеті, босниялық және герцеговиналық сербтердің ұлттық санасының өсуі, әлеуметтік теңсіздік, ностальгиялық махаббат және оңтүстік славяндардың бірлігі туралы жазды. Ол "Зора" журналының бас редакторы болды (1896–1901). Шантич Мостардағы серб әдеби және ұлттық қозғалысының басшы тұлғаларының бірі болды. 1914 жылы Шантич Сербия Корольдік академиясының мүшесі болды.
the village named after the poet
Aleksa Šantić (, ; 27 May 1868 – 2 February 1924) was a Bosnian Serb poet and writer from Mostar, Bosnia and Herzegovina. Šantić wrote about the urban culture of his hometown Mostar and Herzegovina, the growing national awareness of Bosnian and Herzegovinian Serbs, social injustice, nostalgic love, and the unity of the South Slavs. He was the editor in chief of the magazine [[Zora (magazine) (1896–1901). Šantić was one of the leading persons of Serbian literary and national movement in Mostar. In 1914 Šantić became a member of the Serbian Royal Academy.
Ерте өмір
Алекса Шантич 1868 жылы Осман империясының билігінде болған Мостар қаласында босниялық серб отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Ристо саудагер болса, анасы Мара Мостардың бай Аничич отбасынан шыққан. Алексаның Ефтан мен Яков есімді екі ағасы, Перса есімді Радожка және Зорика есімді сіңлісі болды. Зорика бала кезінде қайтыс болды. Шантич 10 жасқа толғанда, 1878 жылғы жазда Берлин конгресінде Еуропалық үлкен державалардың шешімімен Босния вилайеті (Мостарды қоса) Австрия-Мажарстанның оккупациясына түсті. Әкесі Ристо қайтыс болғаннан кейін, Ристоның інісі Михо, Алексаның әйелі Аджа деп танылатын, Алекса мен оның туыстарын толық қамқорлығына алды. Отбасы Алексаның поэзиялық қабілетіне көп көңіл бөлмеді, сондықтан 1880 және 1881 жылдары Шантич итальян тілінде білім алатын Триесттегі саудагерлік мектепке оқуға түсті. Триестте оқып жүргенде Шантич Триесте саудагерлікмен айналысқан екі інісі Лазар мен Тодор Аничичпен бірге тұрды. 1881 жылы Шантич лекциялар неміс тілінде оқылатын Люблянадағы саудагерлік мектепке, сондай-ақ Марова Академиясына ауысты. 1883 жылы ол итальян және неміс тілдерін біліп Мостарға оралды.
Серб мәдени қозғалысы
Воислав Иличтің романтизмін ұстанатындар ретінде Светозар Ћорович, Йован Дучич және Алекса Шантич босниялық және герцеговиналық сербтердің мәдени және ұлттық қозғалысының көшбасшылары болды. Шантич пен Ћорович тек Герцеговинаның балалары үшін ғана емес, сонымен қатар елдегі барлық серб балаларына арналған «Герцеговче» атты серб балалар журналын құруды көздеді. Шантич босниялық сербтердің «Prosvjeta» мәдени қоғамының көрнекті мүшесі болды. Қоғамның әнұранын Шантич жазған. Шантич 1888 жылы құрылған «Гусле» серб әншілер қоғамына төрағалық етті. Бұл қоғамда Шантич президенті ғана емес, сонымен қатар хордың жетекші әншісі, композитор және лекторы болды. «Гусле» бағынысында «Zora» әдеби журналы жарық көрді. Шантич серб мәдени автономиясын және көпмәдени Босния мен Герцеговинадағы ұлттық құқықтарды сақтау үшін күресте маңызды институт болған Мостардағы Серб мәдени қоғамы шығарған «Zora» журналының бас редакторы болды. «Zora» Сербияның ең үздік әдеби журналдарының біріне айналды. «Zora» журналы босниялық серб халқының білімін жақсартуға ұмтылған серб интеллигенциясының мүшелерін біріктірді, бұл экономикалық және саяси прогреске жету үшін қажетті еді. 1903 жылы Шантич «Obilić» серб гимнастика қоғамын құрушылардың бірі болды. Осылайша Алекса өзінің мәдени және ұлттық санасымен неміс «Kulturträger»-іне қарсылық білдірген аймақтық әлеуметтік өмірдің назарына түсті. 1909 жылдың көктемінде Босния мен Герцеговинаны Австрия-Мажарстанның аннексиялауынан туындаған босниялық дағдарыс Алекса Шантичті Никола Кашикович пен Светозар Ћоровичпен бірге Италияға қашуға мәжбүр етті. 1910 жылы Шантич отбасы Борчи ауылында, Прень тауының астында және Конжич пен Главатичево арасындағы Борачко көлінің үстінде орналасқан ел үйін сатып алды. Олар оны 1902 жылы салған австро-венгерлік барон Бенкодан сатып алған. Үйді Босния соғысы кезінде өртеп жіберді, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін вилла КОНС-тың шешімімен Босния мен Герцеговинаның ұлттық ескерткіші деп жарияланды. 1912-1913 жылдардағы Балқан соғыстары кезінде оның патриоттық шабыттанған туындысы – «На старым огништима» (1913) кітабы жарық көрді. Шантич Балқан соғыстары кезінде Сербия Корольдігі армиясының жеңістерін даңқтайтын әндер жинағын жазған ақындардың қатарына жатты, соның ішінде Драч жағалауында ежелгі қаланың азат етілуін даңқтайтын «On the coast of Drač» өлеңі, ол бір кезде король Милутиннің Сербия Корольдігінің бір бөлігі болған. 1914 жылдың 3 ақпанында Шантич Сербия Корольдік академиясының мүшесі болды (қазіргі Сербия ғылым және өнер академиясының алдағысы). Бірінші дүниежүзілік соғыста ол австриялықтардың кепілі ретінде ұсталды, бірақ соғыстан аман қалды. Шантич 1914 жылы Мостардан Конжич маңындағы Борчи ауылына көшіп барды, өйткені Мостардағы күдікті қалалық серб халқы қаладан эвакуацияланды. 1914 жылдың 13 қарашасында Сараеводағы Австрия губернаторы 1911 жылы жарық көрген «Pjesme» өлеңдер жинағына тыйым салды. Шантич өнімді ақын және жазушы болды. Ол 800-ге жуық өлең, жеті драмалық пьеса және бірнеше прозалық туынды жазған. Көптеген жазбалары жоғары сапалы болды және олар қалыптасқан жүйені сынауға немесе әртүрлі әлеуметтік және мәдени мәселелерді қолдауға бағытталған. Ол Генрих Гейнеге қатты әсер еткен, оның еңбектерін аударған. Мәдениет саласындағы оның достары мен теңдестері Светозар Ћорович, Йован Дучич және Милан Ракич болды. Оның бір әпкесі Радойка (Перса) Светозар Ћоровичке үйленді.
Шығармалары
Шантич әкесі үшін саудагер болып жұмыс істеді және өлең жазуды шешкенге дейін көптеген кітап оқыды, содан кейін 1886 жылы Сомбордағы (қазіргі Сербия) жастар әдебиеті журналында өзінің алғашқы өлеңін жариялаған Требиньеден келген Йован Дучичпен танысты. Досы Йован Дучичтің үлгісімен, Шантич өзінің алғашқы әнін 1887 жылы Жаңа жылдық басылымда "Pidgeon" әдеби журналында жариялады. Шантичтің алғашқы өлеңдері Сербияның ескі ақындары Ньегош, Змай, Воислав Илич және Якичтің шығармаларымен шабыттанды. Шантичтің әндерінің алғашқы жинағы 1891 жылы Мостарда жарық көрді. Ол кітаптан түскен табыстың барлығын Сима Милутинович Сарайлияға ескерткіш орнатуға жұмсады. 1901 жылы Богдан Попович Шантичтің поэзиясына сынды жазды. Поповичтің сындық пікірлері жас Шантичке оң және ынталандырушы әсер етіп, оның болашақ туындыларының сапасын арттырды. Алекса Шантичтің шығармашылығы, кеңінен қолжетімді болғанымен, өте жеке, жергілікті мәдениеттің ерекшеліктеріне толы, жақсы өңделген эмоционалдық сезімталдық пен ашық тарихи сананың үйлесімі. Ол екі ғасырдың тоғысында жұмыс істеді және өзінің буынындағы басқа ақындардан гөрі, 19-шы және 20-шы ғасырлардың теориялық және поэтикалық азабын біріктірді. Сонымен қатар, Шантич жеке басындағы қиындықтарды – жақындарының (анасы, ағалары Ефтан мен Яков, күйеу баласы Светозар Ћорович), өмір бойы бойын қиындыққа салған денсаулығы және оны соңына дейін ертіп жүрген жалғыздығы туралы жазады. Туған қаласы Мостардан, Жерорта теңізінің Герцеговина астанасынан және оның айналасынан тақырыптар мен бейнелерді алып, оның поэзиясы аймақтағы кейінгі Османдық қалалық мәдениетпен, оның әлеуметтік айырмашылықтарымен, бағындырылған құштарлықтарымен және меланхолиясымен, сондай-ақ Оңтүстік славян ұлттық санасымен ерекшеленеді. Оған Йован Йованович Змай, Воислав Илич және Генрих Гейне ең көп әсер етті, олардың өлеңдерін ол аударған. Ол 1905-1910 жылдар аралығында ең жақсы өлеңдерін жазғандықтан, поэзиядағы ең үлкен жетістігіне жеткені айтылады. Шантичтің поэзиясы эмоцияларға, қайғы-қасіретке, махаббат азабына және өзіне тән әлеуметтік және ұлттық күшсіздікке қарсылыққа толы. Оның музасы – махаббат пен патриотизмнің, қадірлі идеал мен зардап шеккен халықтың тоғысында. Оның өлеңдерінің тақырыптары мен бейнелері сол замандағы әлеуметтік әділетсіздікке деген терең сезімнен бастап, ностальгиялық махаббатқа дейін кең ауқымды. Оның Мостар және Неретва өзені туралы өлеңдері ерекше мақтауға ие. Шантич босниялық махаббат әндері, севдалинкалар стилінде көптеген махаббат әндерін жазды. Оның ең танымал өлеңі – "Емина", оған музыка жазылып, мейрамханаларда (кафаналарда) жиі орындалады. Оның махаббат өлеңдерінің атмосферасына көршілес бақтар, гүлдер, моншалар, фонтандар кіреді, ал олардағы кейіпкерлер – әдемі әйелдер, мойынтірекпен безендірілген, сырттай көзге көрінбейтін, бірақ тартымды. Міне, "Емина" әні туралы. Бұл әннің рухы соншалықты күшті, ол ұлттық сүйікті әнге айналып, севдалинка ретінде орындалады. Махаббат әндеріндегі ең көп кездесетін мотив – құштарлық. Ақын сүйіктісін алыстан бақылайды, ал сағыныш көбінесе жауапсыз махаббат пен өмірдің сәтсіздігіне байланысты қайғыға айналады. Оның патриоттық поэзиясы – туған жері мен оның азаматтары туралы поэзия ("Менің отаным"). Шантич өзінің ең әсерлі өлеңдерінде елден мәңгілікке кетіп, бейтаныс және жат әлемге бара жатқандардың азабын айтады ("Бұл жерде қал", "Нан"). Шантич азапты және шейіттікті халықтың тарихи тағдырындағы ең маңызды сәттер деп бағалайды ("Біз тағдырды білеміз"). Өмірінде ол алты томдық поэзия жинағын (1891, 1895, 1900, 1908, 1911, 1913) және бірнеше пьесаларды жазды, олардың ең жақсылары – "Под маглом" ("Құмырда"; 1907) және "Хасан Агиница" (1911). Ол сондай-ақ Хайненің "Лирические интермедзо" (1897–1898) шығармасын аударды, аудармаланған неміс ақындарынан антология жасады, "Iz nemacke lirike" (Неміс лирикасынан; 1910), Шиллердің "Вильгельм Телл" (1922) шығармасын босния тіліне аударды және чех жазушысы Сватоплюк Чехтің "Пьеса рабы" (Pjesme roba; 1919) шығармасын аударды. Ол неміс тілінен де сәтті аударған. Шантич "Гусле" серб әншілер қоғамының президенті ретінде "Таң" мәдени газетінің негізін қалаушылардың бірі болды. 1920 жылы Мостардағы Сокол одағына Шантичтің есімі берілді. 1969 жылы Мостар муниципалитеті Ассамблеясы оның туғанына жүз жыл толуына орай "Алекса Шантич" әдеби сыйлығын тағайындады. Сербияда Шантичтің есімімен аталған ауыл бар, ал оның бюсті Беградтағы Калемегдан саябағында орнатылған. 1980-ші жылдары оның естелігіне "Мой брат Алекса" ("Менің баурым Алекса") атты телефильм мен сериал түсірілді.