Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Бачка ауданындағы көл, Сербия.
Lake in North Bačka District, Serbia
Палич көлі (; Palicsi tó) – Сербиядағы Палич қаласына жақын, Суботика маңында орналасқан көл. Оның ауданы шамамен 3,6 км². Көлдің орташа тереңдігі 1,5 метрді құрайды. Айналасындағы аумақпен бірге ол қорғалатын Палич табиғи паркін құрайды, оның ауданы 19,5 км².
Lake Palić (; Palicsi tó) is a lake from Subotica, near the town of Palić, in Serbia. It covers an area of The average depth of the lake is With the surrounding area it forms the protected Nature Park Palić, which covers .
Геология
Көпшілік пікірге қарамастан, Палич көлі осы аймақты жапқан және шамамен 600 000 жыл бұрын толығымен тартылған кең Паннония теңізінің қалдығы емес. Палич және Лудош көлдерінің шамамен 10 000 жыл бұрын, айналасындағы жер бедеріндегі соңғы үлкен өзгерістер кезінде, ерте Голоцен дәуірінде пайда болғаны есептеледі. Оған дейін, теңіз тартылғаннан кейін, Еуропа климаты суық және құрғақ, жылы және ылғалды кезеңдердің алмасуымен әлдеқайда суық болды. Мұздың астында қатып, еріген тау жыныстары ұнтақталып, құм мен сазға айналды. Содан кейін жел бұл сазды Дунай мен Тиса өзендерінің аңғарларына таратып, солтүстік-шығысқа қарай жеткізді. Ылғалды жерлерде саз тығыздалып, жұқарып, саздай болып келді. Қоршаған құрғақ жерлер көтеріліп, су жиналатын шұңқырлар пайда болды. Бұл процеске судың шұңқырларға ағып түсуінен туындаған эрозия да көмектесті. Тұрақсыз су режиміне байланысты көл тарих бойы үнемі жоғалып, қайта пайда болды. Көлдің теңізден қалған бөлігі екен деген ойға оның географиялық орналасуы (бұрынғы теңіз төсегінде) және көл суының тұзды болуы себеп болды. Алайда, екі көл де, жақын орналасқан Кёрес-Эр өзені де Паннония алабына құйылатын бұрынғы өзендердің қалдықтары болуы мүмкін. Сақтандыру зерттеулері көрсеткендей, саз қабаттары аллювиалды қабаттардан жас, сондықтан көлдер бұрынғы Дунай ағысының қалдықтары бола алмайды, себебі жел оларды құм мен сазбен жауып тастайды.
Despite popular belief, Lake Palić is not a remnant of the vast Pannonian Sea which covered this area and completely drained out some 600,000 years ago. It is estimated that both the Palić and Ludoš lakes originated in the early Holocene, around 10,000 years ago, when the last major changes in the surrounding terrain occurred. Prior to that, since the draining of the sea, the European climate was much colder, with the exchange of the cold and dry and the warm and wet periods. Alternatively, being frozen and defrosted, the rocks crushed under the ice and crumbled into the dust, which formed sand and loess. The winds would then disperse the loess into the valleys of the Danube and Tisza rivers to the southeast. On the wet grounds, the loess became more compact, becoming thinner and claylike. The surrounding dried land became more and more elevated thus creating the depressions which began to collect water. The process was helped with the erosion which was caused by the water flowing into the depressions. Due to the unstable hydrological regime, the lake constantly disappeared and reappeared through history. The idea that the lake was remnant of the sea was influenced by its geographical location (in the bed of the former sea) and the fact that the water in the lake was salty. It is more likely that both lakes and the nearby river of Körös ér are remnants of the former rivers which spilled over the Pannonian basin. Surveys showed that the loess layers are younger than the alluvial ones, so the lakes can't be remains of the former Danube's flow as the wind would naturally cover them with sand and loess.
Ежелгі тарих
Көл алғаш рет 1462 жылғы маусым айында Венгрия королі Маттиас Корвин оны анасына, Венгрия королевасы Эржебет Силагиге, Цсонград округінің бір бөлігі ретінде сыйлағанда еске алынды. Ол Палиж деп аталған. 1580 жылғы Осман жазуында ол Суботика нахиясындағы Палегихаза ауылы ретінде тіркелген. Жазуда ауылда 10 үй бар екені және барлығы салық төлейтіні көрсетілген.
The lake was mentioned for the first time in June 1462 when Hungarian king Matthias Corvinus bestowed it to his mother, Queen Mother of Hungary, Erzsébet Szilágyi, as part of the puszta like Csongrád County. It was mentioned as Palij. In Ottoman inscription from 1580, it was recorded as the village of Palegyhaza in Subotica nahiyah. The writing says the village has 10 houses. and that all pay taxes.
Жабайы табиғат
Көлдің қорғалған бөлігінде 200-ден астам құс түрі тіршілік етеді. 1970 жылдары көлді құрғату және қайта толтыру кезінде кептірілген шламнан жасалған жасанды аралдар пайда болды. Бұл аралдар «құстар аралдары» деп аталды және бүгінде Сербияда қара баслы шағаланың көбею орындарының жалғыз жері болып табылады. Айналасындағы бұталар Сербиядағы ең сирек кездесетін құстардың мекені, мысалы, көшіп жүретін кішкентай қарасай және тоқылдақ. 2010 жылдардың басында көлдегі экологиялық жағдай күрт нашарлай бастады. 2018 жылғы сынақтар көрсеткендей, судың негізгі ластаушысы – фекальды бактериялар. Көлдің жазылуына кем дегенде 5 жыл уақыт керек деп есептеледі. 2022 жылғы шілдедегі өлшемдер судың микробиологиялық талаптарға сай екенін көрсетті, бірақ физикалық-химиялық және гидробиологиялық көрсеткіштерге сай емес, себебі суда азот, фосфор және көк жасыл балдырлардың мөлшері жоғары болды. Су ішуге де, жүзуге де жарамсыз болып қалды.
Over 200 bird species live in the protected section of the lake. During the emptying and refilling of the lake in the 1970s, artificial island made of the dried sludge were formed. They became known as the birds' islands and are today the only nesting location of black headed gull in Serbia. Surrounding shrubs are habitats of some of the most endangered birds in Serbia, like the migrating pygmy cormorant and razorbill. The ecological situation in the lake began to sharply deteriorate in the early 2010s. The 2018 tests showed that the major pollutant of the water are fecal bacteria. It is estimated that it will take at least 5 years for the lake to heal. Measurements in July 2022 showed that the water fits the microbiological criteria, but not the physical chemical and hydrobiological levels as there were still lots of nitrogen, phosphorus and blue green algae in the water. The water remained unusable for both drinking and swimming.
2019-2022 жылдар аралығындағы қайта жаңғырту
2019 жылдың көктемінде көлде көптеп кездесетін, барлық жейтін және ашкөз прусский карпты аулау туралы шешім қабылданды. Бірнеше айдың ішінде 20 тоннадан астам прусский карп ауланды. Жоба аяқталғаннан кейін алынған нәтижелер 1998 жылдан бері көл суының сапасы алғаш рет жақсарғанын көрсетті. Су әлі де ең төменгі, бесінші санатқа жатса да, жүзуге жарамсыз болса да, онда аммиак және нитрит қосылыстары мен балдырлардың мөлшері азайды, ал фитопланктонмен қоректенетін зоопланктон – дафния қайтадан көлде пайда болды. Тағы бір мәселе – браконьерлік. Жануарлар популяциясын азайтумен тікелей зиян келтіруден басқа (соның ішінде қорғалатын еуропалық батқа тасбақасы), ол судың табиғи тазару процесіне де әсер етеді. Браконьерлердің негізгі аулау нысаны – зандр, ол жыртқыш ретінде көлдегі азық тізбегінде маңызды рөл атқарады. Прусский карп жағдайы күткеннен де нашар болды: көлде барлығы 120 тонна бар деп есептелді, бірақ іс жүзінде 190 тонна ауланды. 2019–2020 жылдары буферлік аймақ үшін қосымша жерлер иеліктен шығарылды. Көлдің айналасындағы барлық жер 1974 жылы, көл тоқтатылған кезде иеліктен шығарылған еді. Алайда, содан бері эрозия жағалауларды тозуға ұшыратты, сондықтан көлден алыс орналасқан жеке меншік учаскелер қазір жағалауға жақын орналасқан. Буферлік аймақ төрт қабаттан тұрады: 1) судың ішіндегі қамыстың қалың тоғайы, толқындардың жағалауды тозуына кедері келтіреді және құстарға қоректену ортасын құрайды; 2) шөптесін өсімдіктермен жабылған жағалау беткейлері, бауырымен жорғалаушыларға мекен етеді; 3) тек қорғалатын аумақтарды басқаратын және бақылайтын адамдар пайдаланатын шөпті далалар; 4) жаяу және велосипед жолы, мүмкіндігінше орындықтар мен аялдамалармен жабдықталған. Буферлік аймақ құру үшін көлдің бойында кең таралған жабайы қарақұмық бұталарының монокультурасын жою қажет болды. Оның орнына басқа өсімдіктер, негізінен люцерна отырғызылды, ол инвазивті шөптесін өсімдіктердің таралуын болдырмайды. 2020 жылдың ақпан айында бұрын көлде кездеспеген құс түрлерінің байқалғаны туралы хабарланды. Прусский карпты аулау көлде жергілікті түрлердің шағын популяциялары сақталғанын көрсетті, кейбір үлгілердің салмағы 700 кг-ға дейін жетеді. Бұл көлдегі биоманипуляцияның екінші кезеңін бастауға түрткі болды. 2021 жылдың желтоқсан айында 10 жылдық үзілістен кейін жергілікті түрлермен балықтарды қайтадан қоныстандыру қайта басталды. Алғашқыда инвазивті прусский карптың популяциясын бақылау үшін жыртқыш шырыш балығы қайтадан енгізілді. Балықтардың көбеюіне мүмкіндік беру үшін уақытша балық аулауға тыйым салу және балықтардың санын бақылаумен қатар, болашақта балық аулау топтарына солтүстік шырша, зандр, кәдімгі карп және кейінірек басқа да түрлер кіретін болады. Сондай-ақ, қоныстандырылған бөліктерге қарапайым қамыс отырғызылды, ол баспана және шағылысу ортасын қамтамасыз етеді. "Эколакус" жобасы 2022 жылдың соңына дейін жалғасты, содан кейін 2019–2022 жылдарға арналған есеп жарияланды. Суды сорғылау станциясы, кәріз жүйесі және суды тазарту қондырғысына ағызатын құбырлар салынды. Судың сапасы екі санатқа көтерілді, V санаттан III санатқа дейін, бұл оны демалыс үшін қолайлы етеді. I сектордағы судың сапасы тазартылған су құйылған жерде, туристік IV сектордағы судан асып түсті. 2019 жылы 1500 үйден және 1000 жеке септиктан шыққан қалдықтар тікелей Палич-Лудаш каналына құйылды. Содан бері 682 үй Суботиканың кәріз жүйесіне қосылды, ал каналдан шыққан ағынды су су тазарту қондырғысына жіберіледі. Судағы фосфор мөлшері екі есеге азайды: 2019 жылыдан 2022 жылдың желтоқсанына дейін. Көлдің жағасындағы жаяу және велосипед жолының бойындағы буферлік аймаққа 6800 көшет отырғызылды. Күтілген 50 тонна прусский карптың орнына көлден жалпы саны 273 тонна балық ауланды. Дегенмен, есепте, прогресске қарамастан, Палич көлі жақын арада таза сулы көлге айналады деп күтудің қиын екендігі, және ол жүзушілер үшін қауіпті болып қалуы мүмкін екендігі айтылды. 2023 жылдың сәуірінде Суботика аудандық түрмесінің фермасы көлге жануарлардың қалдықтарын заңсыз төгіп жатқаны туралы хабарланды. Шошқалар мен қойлардың саны тым көп болғандықтан, түрме бастығы Дюшан Суважак қалдықтарды септиктерге емес, көлге ағызу үшін тереңдігі және ұзындығы белгілі бір канал қазуды бұйырды. Түрме күзетшісі Жорже Глушак түрме басшылығы өздерінің жеке мақсаттары үшін мал шаруашылығын асыра пайдаланғанын және септиктердің жиі босатылуына күдік тудырмау үшін канал қазғанын мәлімдеді. Ол экология министрлігіне хабарлағаннан кейін бұл мәселе көп уақыттан кейін ғана жарияланды, өйткені мекемелер істі бірнеше рет қайтара берді. Жергілікті билік бұл мәселеге қатысты түсіндіруден бас тартты, бірақ іс Суботикаға жіберілген күні канал асыққан түрде толтырылып, шөппен жасырылды. Суважак 2023 жылдың наурыз айында зейнеткерлікке жіберілді. 2022 жылдың қараша айында жағалаудың жанында заңсыз қоқыс полигоны табылды. 2023 жылдың мамыр айына қарай ол екі есеге артты, тіпті ол Суботика қалалық коммуналдық компаниясына тиесілі жерде орналасқан.
In the spring of 2019, it was decided to fish out the Prussian carp, omnivorous and voracious fish, which became abundant in the lake. In several months, over 20 tons of Prussian carp were fished. After the project was done, results showed the first improvement in the quality of the lake water since 1998. Though still categorized as the lowest, fifth category and not suitable for swimming, the water had less ammoniacal and nitrite compounds, and less algae while zooplankton Daphnia, which feeds on phytoplankton, reappeared in the lake. Another problem is the poaching. Apart from the direct damage in reducing number of animals (including the protected European pond turtle), it also affects the natural purification of water. The main catch for the poachers is the zander, which, as a predator, is very important in the lake's food chain. Situation with Prussian carp turned out to be worse than expected: it was estimated that there are 120 tons of this fish in the lake in total, but 190 tons were actually fished out. Further expropriation needed for the buffer zone was conducted in 2019–2020. The entire surrounding area was already expropriated in 1974, when the lake was emptied. However, the erosion since then eroded the banks, so the privately owned parcels which were further from the lake, are now on its banks. The buffer zone consists of four layers: 1) reed bed, in the water itself, which prevents the erosion of the banks by the waves and forms habitat for the birds; 2) bank slopes, inhabited by the herbaceous plants and habitat for the reptiles; 3) grassy areas, used only by those who administer and watch the protected areas; 4) pedestrian and bicycle path, with benches and stops where possible. In order to create the buffer zone, a monoculture of wild blackberry shrubs which spread all over the lake, had to be eradicated. It was replaced with other plants, mainly alfalfa, which prevent expansion of the invasive herbaceous plants. In February 2020, it was reported that some bird species, previously absent, were spotted at the lake. Fishing out of Prussian carp showed that small populations of indigenous species survived in the lake, some specimen weighing up to This prompted the second phase of the biomanipulation of the lake. In December 2021, after 10 years of discontinuation, fish stocking with autochthonous species resumed. Predatory wels catfish was reintroduced first, in order to control the population of invasive Prussian carp. Combined with temporary fish bans, in order to allow for the fish to spawn to greater numbers, and monitoring of the number of fish, future stocking batches will include northern pike, zander, common carp, and later other species. Common reed has also been transplanted in the stocked sections, to provide shelter and spawning areas. The "Ekolakus" project, however, continued till the end of 2022, when the report for the 2019–2022 period was published. A pumping station, of sewage system, and of delivery lines which push wastewater into the water treatment facility were built. Water was upgraded two classes up, from the V to the III category, which makes it acceptable for recreation. Water in sector I, where purified water is poured into the lake, overtook the water from the touristic sector IV in quality. Waste from 1,500 houses and 1,000 individual septic tanks was directly poured into the Palić Ludаš canal in 2019. Since then, 682 houses were connected to the Subotica's sewage system, while the wastewater from the canal is conducted into the water treatment facility. Amount of phosphorus in the water was cut in half: from in 2019, to in December 2022. 6,800 seedlings were planted in the buffer zone along the bicycle pedestrian path along the lake. Instead of expected 50 tons of Prussian carp, a total of 273 tons were fished out of the lake. Still, the report concluded that, despite the progress, it is not realistic to expect that Lake Palić will soon become a clearwater lake, without risk for the swimmers. In April 2023 it was made public that the farm of the Subotica District Prison was illegally dumping animal waste in the lake. It was overpopulated with pigs and sheep, so the warden Dušan Suvajac ordered digging of the canal, deep and long, to conduct the overflow of waste into the lake, instead into the septic tanks. According to the whistleblower and prison guard Đorđe Glušac, the prison's management overpopulated farm animals for their own schemes, and in order to avoid the suspicion of frequent emptying of the septic tanks, they dug a canal. It took a while since he reported this to the ministry of ecology until it was made public as the institutions were just moving the case back and forth. Local authorities refused to comment, but on the very day the case was sent to Subotica the canal was hastily filled and hidden under the bales of hay. Suvajac was sent to retirement in March 2023. In November 2022, an illegal dump right next to the bank was observed. By May 2023 it almost doubled, even though it is on the lot of another public company, Subotica's City communal company.
Туризм
1950 жылы 31 мамырда көлдің солтүстік-батыс бұрышында үш ғана жануардан (аю, маймыл және попугай) тұратын шағын зообақ ашылды. 2020 жылға қарай Палич зообағы 450 жеке данасы бар 100 түрге дейін өсті, және зообаққа келушілерге көптеген мүмкіндіктер ұсынылды. Зообақ кең жануарларға арналған кеңістіктерімен танымал, олар 320 түрлі өсімдіктерден тұратын арборетуммен және көшеттер бағымен қоршалған. Парктің ядросын 1710 жылдары отырғызылған бірнеше емен ағаштары құрайды. Зообаққа жыл сайын 150 мыңнан астам келуші келеді. Палич көлінде салыстырмалы түрде қысқа жазғы маусым болады. Венгрия шекарасындағы жыл бойы жұмыс істейтін денсаулық сақтау және шипа орталықтарының (Морахалом, Сегед, Мако, Гюла) ықпалымен 2006 жылы шипажаймен бірге денсаулық сақтау кешенін салу идеясы қолға алынды. Паличке арналған бас жоспар 2007 жылы, ал қайта жаңарту жоспары 2014 жылы жасалды. Жұмыстар тоқтап қалғандықтан, 2020 жылдың ақпан айында үкімет мердігерді ауыстырып, жұмысты 8 ай ішінде аяқтауға талап қойды. Жергілікті туристік ұйым туристер санының өскені туралы мәлімдеме жасағанына қарамастан, тиісті министр Расим Ляжич үкімет белгілеген 18 басымды туристік бағыттың ішінде Паличке келушілер саны азайған жалғыз орын болғандықтан, үкіметтің араласуы қажет екенін айтты. Көлдің бір бөлігі ұзын жаяу және велосипед жолдарымен қоршалған. Бірақ COVID-19 пандемиясының салдарынан барлық шаралар 2021 жылдың наурызына дейін кейінге шегерілді. Барлық жобалар бойынша жұмыстар баяулаған сайын, жергілікті саяси шиеленіс күшейді. Жергілікті билік мердігерлермен мәселені шешу үшін мемлекеттік билікке жүгінді, сонымен бірге басқа жобалар салынып жатқан аумақта жаңа, сәнді қонақ үйдің салынып жатқанын хабарлады. 2022 жылдың маусым айында аквапарк 2022 жылдың желтоқсанына дейін аяқталады және жалпы құны шамамен 14 миллион еуроны құрайды деп хабарланды. Бұл мерзім кейіннен 31 мамырға, 31 шілдеге және 2023 жылдың тамыз айының соңына дейін ұзартылды, содан кейін парк 2023 жылдың 15 қыркүйегінде ашылды.
On 31 May 1950, a small zoo with only three animals (bear, monkey and parrot) was opened above the northwest corner of the lake. By 2020, Palić Zoo grew to , with being available to the visitors, and hundred species with 450 individual specimens. It is known for the wast animal spaces, surrounded by an arboretum with 320 plant species and a nursery garden. Core of the park are several oak trees, planted in the 1710s. The zoo has over 150,000 visitors yearly. Lake Palić has a relatively short summer season. Influenced by the Hungarian border wellness and spa centers which operate the entire year (Mórahalom, Szeged, Makó, Gyula), the idea of building a wellness complex with the spa was launched in 2006. Master plan for Palić was made in 2007 and the revitalization plan in 2014. The works stalled so in February 2020 the government stepped inn and changed the contractor giving it deadline of 8 months to finish the works. Despite claims of the local tourist organization that number of tourists grew, the corresponding minister Rasim Ljajić said that the government had to intervene since out of the 18 priority tourist destinations declared by the government, Palić is the only one where number of visitors decreased. The lake is partially encircled with the long pedestrian and bicycle path. but due to the COVID 19 pandemic everything was postponed for March 2021. As the works on all projects dragged on, local political tensions arose. Local authorities addressed the state government to intervene with the contractors, at the same time announcing construction of the new, luxurious hotel in the same area as the other projects. In June 2022 it was announced that the aqua park will be finished by December 2022, costing almost €14 million in total. This was then prolonged to 31 May, 31 July, and end of August 2023, before the park was finally opened on 15 September 2023.