Кіріспе

Le Parti pris des choses – француз ақыны және эссеші Франсис Понждың 32 қысқа және орташа ұзындықтағы прозалық өлеңдер жинағы. Алғаш рет 1942 жылы жарық көрген. Атауы ағылшын тілінде «Нәрсенің жағын алу» және «Нәрсенің мәні» деп аударылған.

Өмір және мансап

Франсис Понж 1899 жылы Францияның Монпелье қаласында дүниеге келген. Ол өте жас кезінде жазуды бастады, тіпті 1920 жылдардың басында-ақ көзге түсті. Заманындағы көптеген француз жазушылары сияқты, ол да саяси белсенділікке қатысып, 1919 жылы Социалистік партияға қосылды. Жазушы ретінде ол 1930 жылдары қысқа мерзімге сюрреалистік қозғалысқа қатысты; бұл оның саяси көзқарасына әсер етіп, Коммунистік партияға қосылуына себеп болды. Дегенмен, оның ең танымал туындылары өмірінің кейінгі кезеңінде жарық көрді. Ол екі дүниежүзілік соғыста да қатысты, және Екінші дүниежүзілік соғыстағы әскери қызметтен кейін ғана Коммунистік партиядан шығуды шешті. Осы кезде, 1942 жылы, ол француз қарсыластарына қосылып, ең белгілі туындысы – «Нәрселерге деген ниет» (Le parti pris des choses) атты еңбегін жариялады. Бұл мәтін 1924 жылдан 1939 жылға дейінгі 15 жылдың ішінде жазылған. «Нәрселерге деген ниет» жарық көргеннен кейін Понж әдеби ортада танымал болды. 1960 жылдардың басында Альбер Камю мен Жан-Поль Сартр сияқты көрнекті әдебиетшілер оны жоғары бағалады. Сонымен қатар, француз әдеби журналы «Тел Квель» де оның шығармаларын мақтап жазды. АҚШ-та ол соңғы жылдары ғана кең танылды, сонымен қатар елдің әртүрлі аймандарында лекциялар оқыды және Барнард колледжі мен Колумбия университетінде қонақ профессор болып жұмыс істеді. Франсис Понж өмірінің соңында бірнеше марапатқа ие болды, соның ішінде 1974 жылы әдебиет саласындағы Нойштадт халықаралық сыйлығын алды.

Мотивация

Понждің шығармаларында көбінесе қарапайым заттар – мысалы, "The Pebble" немесе "The Oyster" – егжей-тегжейлі сипатталады, бірақ оның шығармалары прозалық поэзия ретінде жіктеледі. Әдеби сыншы Роберт У. Грин оның шығармаларының мақсаты туралы: «Ол теңдестіктердің балансын, нәрселердің тәртібі мен сөздердің тәртібі арасындағы теңдеуді іздейді» деп атап өткен. Понжге замандас идеялары да ықпал еткен. Оның абсурдқа қатысты өз пікірлері бар, оған Альбер Камю түрлі жағынан әсер еткен. Понж өзінің "Премьер томында" тілдің сенімсіздігіне сенетінін және Камюдің бір принципті іздеуіне, бірнеше принципке қарсы тұруына сын айтқан. Бұл мақсат "Le Galet" сияқты өлеңдерде анық көрінеді, ол өзінің шағын космогониясымен көзге түседі. Жиынтақтағы әр шығарма дене дүниесіндегі бір затты зерттейді, «сөздіктің анықтамасының қысқалығы мен қатесіздігін және әдеби сипаттаманың сезімталдық аспектісін қарыз алады». "Le parti pris des choses" еңбегінің аудармашыларының бірі Ли Фансток бұл жұмысты «жаңа сипаттама формасын құру» деп сипаттады. "Le parti pris des choses" еңбегіндегі стиль Понждің өзінің ерекше белгісіне айналатын шығармасына жасаған алғашқы қадамы болды.

Мақсат

Понждің поэтикалық стилінің көп бөлігі оның "объё" (объект (зат) және jeu (ойын) сөздерінің қосындысынан жасалған сөз) немесе "ақылдың объективті ойыны" туралы идеясын көрсетеді. Объё – тілді немесе тақырыпты оның қос мағынасы, жасырын байланыстары және оқырманға сезімдік әсері үшін әдейі таңдау амалы. Оның заттарды бейнелеуге қатысты көзқарасын "Parti Pris des Choses = Compte Tenu des Mots" деген мақал жақсы түйіндейді, ол шамамен "заттардың жағын алу = сөздерді ескеру" деп аударылады. Шындығында, таза сипаттама заттың мәнін толыққанды түсіруге жеткіліксіз болғанда, Понж дыбыстық эффекттерді (мысалы, ассонанс, сибилянс және панономазия) және барлық сезімдерді қуантатын бейнелерді қолданады. Ол жануарлар мен ағаштарды оқырманға жақындату үшін антропоморфтық сипаттама береді. Фаннестоктың сөзінше, обё оған "бірнеше деңгейде бірнеше нәрсені бірден айтуға, сонымен қатар сөздер мен заттардың ерекше табиғатын көзге көрсетпестен ұсынуға" мүмкіндік берді. Дегенмен, Понж сипаттап отырған нысанының сезімін барлық мүмкін жолдармен тудыруға тырысқанмен, жақсы өлеңдердің "ең құрылымды, ең бейтарап, мүмкіндігінше суық" болатынына бірден сенді. Оның ойынша, обё қолданысы соншалықты қалыптасқан еді, эмоцияны шақыру әлі де "салқын" және "бейтарап" болуы мүмкін. Понж Сезанн, Брак және Пикассо сияқты суретшілердің өнерін бағалағандығы таңқаларлық емес – олардың миссиясы тақырыптарының формасынан өзге сезім мен мағынасын да түсіру болды, өйткені Понж олардың мақсатын бөлісті. Обё маңызды болғанымен, шығармашылық интерпретация мен сөздермен ойын ешқашан басты рөлді алған жоқ: сипаттау әрқашан басты мақсат болды. "Le Galet" туралы сөйлескенде Понж "көретін адамның "денсаулығы" үшін ең маңыздысы – оның зерттеу барысында ашқан барлық қасиеттерін атау: оны "көшіретін" бұл қасиеттер оны ақылға қонымды және нақты айту шегінен тысқары тасымалдамауы керек" деді. Бұл шеңберден шығу – субъективтікке және жеке бағалауға бой ұсыну, ал Понж осы қасиеттерді бәрінен де жоғары қоймады.

Понж пен поэзия әлемі

Пондждың шығармалары көбінесе прозалық поэзия ретінде жіктеледі, бірақ ол "ақын" деген атаудан бас тартып, "поэтикалық магманы одан арылу үшін ғана пайдаланатынын" айтты. Көптеген түсіндірмелер осыған назар аударса да, оның жазу стилінен көрініп тұрғанындай, Понджтың мәселесі поэзияның өзінде емес, кейбір ақындардың жеке басын қанағаттандыруға бағытталған лирикасында болған. Понджтың поэзиямен қарым-қатынасы өте шиленісті көрінеді. Ол "идеялар менің шеберлігім емес" деген сияқты мәлімдемелер жасаса да, оның шығармалары идеяларға толы: мансабының басында "объектіні сомдаудан гөрі, оның идеясын сомдау маңыздырақ" деп мәлімдеген, бұл пікір тіпті кейінгі туындыларымен де үйлеседі. Ал Дю Буше Пондждың сезімдік әсерлерді жеткізу стилін қабылдап, оны өзіндік ерекшелікке айналдырды. Бұл ақындар Понджға адал жандар емес, бірақ әрқайсысы өз алдыңғысынан бір нәрсе алған.

Өлеңдер

Понждың өзін "поэтикалық энциклопедия" деп жариялаған өлеңдерінің ішінде "Қабықшалар", "Тас" және "Жұмсақ денелілер" жиі зерттеледі. Әрқайсысы Понжға тән тақырыпты немесе тақырыптарды көрсетеді.

Қабыршақ

"The Pebble" немесе "Le Galet" – жинақтағы ең ұзақ өлең, тіпті прозалық поэзия жанры үшін ерекше ұзын. Бір тас туралы сипаттау үшін Понж әдеттегі сипаттамалары мен тұжырымдарынан өзгеше, уақыттың бастапқы кезендерінен, сөзбе-сөз уақыттың басынан бастайды. Оның орнына, оқырманға толыққанды космогония ұсынылады, ол алғашқы тау жынысының (Жер немесе оқырман қалай қабылдаса, солай) пайда болуын, бір түрінен "Күдіреттен құлау" аллегориясы ретінде көрсетеді. "Өмірдің тууы", "салқындау", алып тектоникалық плиталар, тіпті сол тасқа дейін, немесе "Мен [Понж] оны қолымда ұстап, айналдыра алатын тас түріне" дейін, тас – тас түрлерінің немесе жалпы тау жынысының символына айналады. Бұл өлеңдегі маңызды метафора – тас, ол Уақыттың өзі, онда "тастың үлкен шеңбері" "өсімдіктер, жануарлар, газдар мен сұйықтықтар өлім циклінде жылдам айналып тұрғанда" үздірілмей айналып тұрады. Бұл Понждың адамзатқа деген көзқарасын көрсетеді, өйткені ол "The Pebble" эссесінде өзін зерттеуді тас туралы әңгіме айтумен салыстырады. Понж үшін "барлық нәрсені белгісіз деп қарастырып, қайта-қайта басынан бастау" дұрыс.

Аудармалар

"Le Parti pris des choses" ағылшын тіліне бірнеше рет аударылған. Жинақтың немесе оның бөліктерінің аудармашылары Ли Фаннесток, Роберт Блай және Бет Арчер Бромберт.

Ли Фанесток

Фенстоктың "Le Parti pris des choses" туындысының аудармасы "Нәрселердің табиғаты" деп аталады. Ол "le parti pris des choses" фразасының нақтырақ аудармасы "нәрселердің жағын алу" немесе "нәрселердің таңдауы" сияқты болатынын мойындайды (бұл поэмадағы нәрселер адамсыз өзіндік ойларын білдіреді дегенді көрсетеді), бірақ Фенсток адамзаттың "беттен ешқашан кетпейтінін" дәлелдейді. Ол Понге өз тақырыптарына адамдық сипаттар береді деп санайды және осы ойды аудармаларына қосады. Сондай-ақ, Понгедің туындыларын аударғанда, түпнұсқаның тікелей аудармаларынан гөрі ырғақ, дыбыс және әдемі тіл бунақтарын (каламбур) пайдаланудың артық екенін айтады. Осылайша, ол аударманың мақсаты сөздердің нақты мағынасын сақтау емес, керісінше, ағылшын тілінде осы эффектілерді сақтау екенін мәлімдейді. Ол Понгедің кез келген мәтінін аударудың қиын екенін мойындайды, себебі ол әдеттегі тіл мен әдемі тіл бунақтарын қолданады, және аударма кезінде біраз нәрсе жоғалуы мүмкін, бірақ оның идеяларының әсемдігін тілдік бөгеттен тыс көрсету үшін жеткіліктісі сақталады.

Роберт Блай

Роберт Блай Фрэнсис Понждың бірнеше өлеңін аударған, ал Блайдың өзінің шығармашылығы Понждың "заттар" өлеңдерінен күшті әсер алып, шабыттанды. Онда ол әлемді ни объективті, ни субъективті бақылаудың бір түрін табады. Блай үшін Понж – поэзияда заттарды жақыннан бақылаудың шебері. Ол былай дейді: "Понж салқын, қашық немесе объективті болуға тырыспайды, тіпті "заттың өзі сөйлесін" демейді. Оның өлеңдері қызықты, сөздік қоры мол, тұлғасы ерекшеліктерге толы, бірақ өлең сезімдер мен заттардың тоғысқан жерінде қалады". Оның Понж туралы жұмысы "Роберт Блай аударған Фрэнсис Понждың он өлеңі" және "Фрэнсис Понждың өлеңдерінен шабыттанған Роберт Блайдың он өлеңі" кітаптарында көрініс тапқан.

Бет Арчер Бромберт

Аудармашы және автор Бет Арчер Бромберт 1972 жылы Понж өлеңдерінің жинағын – «Заттардың дауысы» атпен жариялады, онда оның «Le parti pris des choses» туындысының аудармасы «Заттардың жағына шығу» деп аталады. Ол Понждің «сипаттамалық-әдеби өнер шеберлігін» бағалайды, ол сөздіктің құрғақтығынан да, поэтикалық сипаттаманың жеткіліксіздігінен де сақтайды. Оның сөзіне сүйенсек, оның өлеңдері «адамның әлемге деген тұтас көзқарасы мен оған қатынасы» туралы айтады. Понждің «Le parti pris des choses» жинағындағы өлеңдерін мәрмәр блоктарымен салыстырады; сөздер – шикізат, ал Понж сипаттаған заттар «тастан пішкен мүсіндердей пайда болады». Ол бұл өлеңдердің «жасырын мағынаны ашу үшін» заттарды пайдаланатынымен, олардың ертегілерге ұқсас екенін мойындайды, бірақ олардың мақсаты ұқсату емес, сондықтан оларды дәстүрлі ертегілер деп атауға болмайды. Олар оқырманға «өмірдің мәні – өлім, бірақ өлімде де өмір бар екенін» көрсетеді және өлеңдері арқылы өлімге қарсы күрестің құралдарын сипаттайды.