Кіріспе

Халықаралық жүйедегі биліктің таралу жолдары – халықаралық қатынастардағы полярлық, биліктің халықаралық жүйеде таралуының әртүрлі нысандарының бірі. Ол кез келген уақыттағы халықаралық жүйенің сипатын көрсетеді. Әдетте, үш немесе одан көп билік орталықтары үшін жүйелердің үш түрі ажыратылады: біртұтқырлық, екітұтқырлық және көптұтқырлық. Жүйенің түрі аймақтағы немесе жаһандық деңгейдегі мемлекеттердің билік және ықпал ету таралуына толыққанды тәуелді. Ғалымдар екітұтқырлықтың немесе біртұтқырлықтың ең тұрақты және бейбіт нәтижелерге алып келуі мүмкін деген тұрғысынан әртүрлі пікірде. Кеннет Уолц және Джон Миршаймер екітұтқырлықтың салыстырмалы тұрақтылықты қамтамасыз ететінін айтады. Ал Джон Айкенбери мен Уильям Вулфорт біртұтқырлықтың тұрақтандыру әсерін дәлелдейді. Карл Дойч және Дж. Дэвид Сингер сияқты кейбір ғалымдар көптұтқырлықтың ең тұрақты құрылым екенін мәлімдеген. Суық соғыс кезеңінде АҚШ пен КСРО әлемнің екі супердержавасы ретінде екітұтқырлық деп түсіндірілді, ал Суық соғыс аяқталғаннан кейін 1990 және 2000 жылдары АҚШ әлемнің жалғыз супердержавасы ретінде біртұтқырлыққа әкелді. Ғалымдар қазіргі халықаралық жүйені қалай сипаттау керектігін талқылауда.

Біткүлдік

Бірполярлылық – халықаралық тәртіпсіздік жағдайында бір мемлекеттің күштің басымдығына ие болуы және оған теңдесе алатын мемлекеттердің болмауы. Уильям Вулфорттың пікірінше, "бірполярлы жүйеде қарсы салмақ құру мүмкін емес. Егер қарсы салмақ құру мүмкін болса, онда жүйе бірполярлы емес".

Американың басымдығы

Көптеген ойшылдар 20 ғасырдан бастап АҚШ-тың басымдығын болжады, соның ішінде Уильям Гладстон, Мишель Шевалье, Канг Ювей, Жорж Вахер де Лапуж, Х.Г. Уэллс (1900 жылғы "Күдетулер" еңбегінде) және Уильям Томас Стид. Либералдық институционалист Джон Айкенбери бірқатар ықпалды еңбектерінде АҚШ-тың Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін АҚШ-тың үстемдігін сақтаған халықаралық тәртіпті әдейі орнатқанын айтады. Майкл Бекли американдық басымдық кеңінен бағаланбайды деп санайды, себебі күш индекстері көбінесе Қытай және Үндістан сияқты басқа да күшті мемлекеттермен салыстырғанда АҚШ-тағы жан басына шаққандағы ЖІӨ-ні ескермейді. 2011 жылы Барри Позен бірполюстілік әлсіреп, әлем көпполюстілікке қарай өзгере бастағанын мәлімдеді. 2019 жылы Джон Миршаймер халықаралық жүйенің бірполюстіліктен көпполюстілікке қарай өтіп бара жатқанын айтты. 2022 жылы Уильям Вулфорт халықаралық жүйенің биполярлық немесе көпполярлық деп сипаттау мүмкін емес жүйеге қарай бет бұратынын атап өтті. Ол сондай-ақ, қазіргі халықаралық жүйеде поляризацияның маңызы азайғанын, себебі ірі державалардың халықаралық жүйедегі қалған мемлекеттерге қарағанда билік үлесі айтарлықтай төмендегенін қосты. 2023 жылы Вулфорт пен Стивен Брукс АҚШ әлі де бірполюсті екенін, бірақ АҚШ-тың күші әлсірегенін және АҚШ-тың бірполюстілігінің мәні өзгергенін мәлімдеді.

Конфликт пен ынтымақтастыққа әсері

Ғалымдар бірполюстіліктің тұрақтылығы мен бейбітшілігін талқылап келеді. Уильям Вулфорт монополярлықтың тұрақты және бейбіт екенін айтады, себебі ол гегемониялық бәсекелестік мүмкіндігін төмендетеді (өйткені ешбір мемлекет монопольге қарсы тұруға жеткілікті күшті емес) және ірі мемлекеттер арасындағы билік теңгерімінің маңыздылығы мен салмағын азайтады, соның салдарынан билік теңгерімін құру әрекеттері ірі соғысқа әкелу ықтималдығын азайтады. Вулфорт өз аргументін гегемониялық тұрақтылық теориясына және билік теңгерімі теориясын қабылдамауына негіздейді. Карла Норрлёф АҚШ-тың бірполюстілігінің тұрақтылығы үш фактордың үйлесіміне байланысты дейді: 1. Американдық доллардың әлемдік басым резервтік валюта ретіндегі мәртебесі, 2. Американың коммерциялық күші және 3. Американың әскери басымдығы. АҚШ гегемон ретіндегі мәртебесінен пропорционалды түрде көп пайда көреді. Басқа мемлекеттер АҚШ гегемониясына қарсы шықпайды, себебі олардың көпшілігі АҚШ басшылығымен құрылған тәртіптен пайда көреді, ал балама әлемдік тәртіпті құруда елеулі үйлестіру мәселелері бар. Нуньо П. Монтейро бірполюстіліктің монополь мен басқа мемлекеттер арасында да, және тек басқа мемлекеттер арасында да қақтығыстарға бейім екенін көрсетеді. Монтейро бұл тұжырымын мынадай деректермен негіздейді: "АҚШ Суық соғыс аяқталғаннан бері жиырма екі жылдың он үшінде соғыста болды. Басқаша айтқанда, АҚШ тарихының 10 пайызын құрайтын монополярлықтың алғашқы 20 жылы, елдің соғысқа кеткен жалпы уақытының 25 пайызын құрайды". Екіншіден, егер АҚШ ізгі ниетпен әрекет етсе де, мемлекеттер оған қарсы тепе-теңдік орнатуға тырысады, өйткені билік асимметриясы оны талап етеді: өзін-өзі қолдау жүйесінде мемлекеттер басқа мемлекеттердің ниеттеріне емес, олардың мүмкіндіктеріне көңіл бөледі. "Теңгерімсіз билік әлсіз мемлекеттерді алаңдатып, оларға өздерінің позицияларын нығайтуға себеп береді", - дейді Уолтс. 2021 жылғы зерттеуде Юань Кан Ванг Мин Қытайының (1368–1644) және Цин Қытайының (1644–1912) тәжірибесіне сүйене отырып, монополярлықтың тұрақтылығы монопольдің өзінің күш артықшылығын сақтап тұру қабілетіне және потенциалды қарсыластардың монопольдің әскери реакциясын тудырмастан өз күштерін арттыру қабілетіне байланысты екенін дәлелдейді.

Биполярлық

Биполярлық – биліктің екі мемлекет арасында үстемдікке ие болатын таралуы. Биполярлықта әрбір полюс төңірегінде ықпал аймақтары мен одақтастық жүйелері жиі дамиды. Мысалы, 1947–1991 жылдардағы суық соғыс кезінде көптеген батыс және капиталистік мемлекеттер АҚШ-тың ықпалына түсті, ал көптеген коммунистік мемлекеттер КСРО-ның ықпалына түсті. Вольфорт пен Брукстің сөзінше, "суық соғыс кезінде әлем күмәнсіз биполярлы болды". Дейл Коупленд Уолцтың бұл пікіріне қарсы шығып, биполярлықтың билік арасындағы теңсіздік немесе айырмашылық туған кезде соғыс қаупін тудыратынын айтты.

Көпполярлылық

Көпполярлылық – екіден астам мемлекеттің шамалас күшке ие болуымен сипатталатын билік таралуы. Наполеон соғыстарынан кейінгі және Қырым соғысына дейінгі кезеңдегі Еуропа концертi – бейбіт көпполярлылықтың мысалы болды (Еуропаның ірі державалары халықаралық және ішкі мәселелерді талқылау үшін тұрақты түрде бас қосатын), сондай-ақ Соғыс аралық кезең де осыған жатады. Соғыс кезіндегі көпполярлылықтың мысалдары: Бірінші дүниежүзілік соғыс, Екінші дүниежүзілік соғыс, Отыз жылдық соғыс, Соғысатын мемлекеттер дәуірі, Үш патшалық дәуірі және Сун, Ляо, Жин, Юань династиялары арасындағы үш бөліктік үлестірім.

Конфликт пен ынтымақтастыққа әсері

Классикалық реалист теоретиктері, мысалы Ханс Моргентау және Э. Х. Карр, көпполярлы жүйелер биполярлы жүйелерге қарағанда тұрақтырақ деп санайды, себебі үлкен державалар одақтар мен басқа державаларға тікелей бәсекелес емес, шешімді соғыстар арқылы билікке ие бола алады; классикалық реалистер биполярлы жүйелерде мұндай мүмкіндік жоқ деп есептейді. Неореалистер көпполярлы жүйелердің әсіресе тұрақсыз және қақтығыстарға бейім екенін айтады, себебі одақ жүйелерін басқару күрделірек, ал басқа мемлекеттердің ниеттерін дұрыс бағаламау қаупі жоғары. Томас Кристенсен мен Джек Снайдер көпполярлылықтың "тізбекті қақтығысқа" (одақтас мемлекеттердің салдарынан ақылға сыймас соғыстарға тартылуы) және "жауапкершілікті басқаға жүктеуге" (тікелей қауіп төнбеген мемлекеттердің қауіпке қарсы теңгерімді басқаларға жүктеу үмітімен теңгерімге түспеуі) байланысты тұрақсыздық пен қақтығыстың күшеюіне алып келетінін мәлімдейді. Джон Миршаймер де көпполярлы жүйелерде жауапкершілікті басқаға жүктеу жиі кездесетінін айтады. Көпполярлылық көпжақтылықты қамтамасыз етпейді және оған қарсы келеді. Кемал Дервиштің сөзіне сәйкес, біртұтастықтың әлсіреуі көпжақтылықта дағдарыс тудырады; көпполярлы жүйеде көпжақтылықты жандандыру мүмкін, бірақ бұл үлкен қауіп-қатерге толы және оны іске асыру үшін қажетті құрылым толыққанды дамымаған. Сонымен қатар, көпполярлы жүйелер аймақтық гегемонияларға немесе шектеулі тәртіптерге ұмтылуы мүмкін болғандықтан, келісімдер жаһандық емес, осы шектеулі тәртіптерде жасалады. Алайда, Миршаймер көпполярлылық аясында жұқа халықаралық тәртіптің сақталуын болжайды, ол кейбір көпжақты келісімдерді қамтиды.