Кіріспе

Пирзадалар тарихи тұрғыдан мұсылман елдеріндегі суфи мазары мен қасиетті орындарының ресми қамқорлары ретінде сипатталады. Олардың ең алғашқы айғақтары Ильханат, Тимуридтер және Мамлюктер кезеңінде Бағдадта, Иракта кездеседі. Көбінесе Пирзада – оларға тағайындалған қабірде жерленгендердің ұрпағы болған, сондықтан Пирзадалардың көпшілігі – Сәйедтер. Пирзада сөзі парсы тілінен шыққан, онда "Пир" (پیر) сөзі "ақсақал" немесе "үлкен" мағынасын білдіреді, ал "зада" жұрнағы "ұлы" дегенді көрсетеді. Бұл сонымен қатар көптеген Үнді-Арий мәдениеттерінде және олардың тілдерінде ата-тегі ретінде қолданылады, парсы тілінде Пирзада "әулиенің ұлы" деп аударылады. Бүгінде осы есімді көбінесе мұсылман отбасыларын әлемнің түрлі аймақтарында – Түркия, Иран, Ауғанстан, Пәкістан, Үндістан және Бангладеш сияқты елдерде кездестіруге болады. Олардың көптеген тамырлары Орталық Азияның таулы аймақтарына жетеді, оған Украина, Армения, Әзірбайжан, Түрікменстан, Чеченстан, Қырғызстан және Тәжікстан сияқты бұрынғы Кеңес Одағының республикалары кіреді. Қазіргі Пирзада диаспорасының көп бөлігі 15 ғасыр шамасында Орталық Азиядан бірнеше аймаққа бірден жасаған үлкен көші-қон қозғалысынан туындаған.

Түркияның Pirzadas

Пирзадалардың Орталық Азиядағы тамырлары Осман империясының бұрынғы аймақтарында олардың болуына әкелді. 1710 жылғы Осман империясының халық санағы деректері Стамбул, Денизли, Бурса және Токат сияқты түрік қалаларында Пирзадалардың тұрғандығын көрсетеді, олардың кәсіптері негізінен тоқыма, қаржы және әскери қызмет салаларында болды. 1741 жылғы жазбаларға сәйкес, Цюнейт Пирзада Осман империясының алты атқыштар дивизиясы – Капикулу Суварилериде Бинбашы, яғни майор шеніне ие болды. Түркиядағы Пирзадалар Үндістан субконтинентіндегі туыстарындары сияқты кілем тоқумен айналысты, Осман салық түбіртектері 1874 жылға дейін Токатта дамыған қолөнершілік дәлелдейді.

Ирандық Пирзада

Пирзадалар алғаш рет қазіргі Персияда, 1785 жылдан 1925 жылға дейін Иранды басқарған Каджар әулетінің тұсында тіркелген. Халық санағы деректері бойынша, олардың алғашқы кездесуі 1783 жылы Әзірбайжан шекарасына жақын Урмия ауылында болды, алайда олар осы аймақта шамамен бір ғасыр бұрыннан белгілі болған. Бастапқыда фермерлер қауымы болған Пирзадалар, ақырында Тегеран мен Қом қалаларындағы сақтанушы қаржы банкирлерінің білімді отбасы ретінде көзге түсе бастады. Салықтық тізілімдер олардың Каджар әулетінің шенеуніктері мен Парсыға тауарын жеткізігісі келетін шетелдіктер арасындағы сауда-саттық пен несие беруді жеңілдетушілер ретіндегі рөлін көрсетеді. Кейбір Пирзадалар қаржылық тәжірибелерін Каджар әулетінің қызметіне жұмсады, ал отбасының алты буыны 1911 жылға дейін үкіметте мемлекеттік қызметкерлер мен бюрократтар болып қызмет еткен. Бұған қоса, Пирзадалар тоқыма және қаржы саласындағы біліктіліктерін біріктіріп, Ислам өнері мен тауарларының өндіріс орталығы болған Исфаханның артықшылықтарын пайдаланды, отбасы тек тоқумен ғана айналыспай, сонымен қатар өздерінің дербес кілем бизнесін де басқарды.

Ауғанстанның Пирзадасы

Ауғанстанның пирзадалары салыстырмалы түрде аз болды: бұл қауым ешқашан бір отбасының бірнеше ондаған қолдаушысынан аспады, алайда олардың аз бөлігі Газни қаласында табылады.

Бангладештің пирзадасы

Бангладештегі пирзадалар – түрлі суфи пирлерінен тараған алуан топ. Пирзада – суфидің гадди нәшинге тағайындаған адамы саналады. Пирзада атағымен танылған көрнекті тарихи тұлғалардың қатарында Раджшахидің суфи әулиесі Пирзада Мұхаммед Ахмадулла және 1782 жылы Мұхаррам көтерілісіне басшылық еткен Силхет пирзадасы бар.

Үндістанның Пирзадасы

Ата-тегі туралы ең алғашқы жазба 1693 жылы Пәкістанның Пәнджаб аймағындағы Нурмахал қаласындағы Серай Нурмахалда қызмет еткен Нур уд-дин Пирзада есімді Моғол сарайының шенеунігінде кездеседі. Үндістан субконтиненті Британ империясының толық бақылауына өткен кезде, Эхсан Пирзада Амритсарда кілем тоқу одағын басқарды, ол кілемдерді британдық патшалық отбасының мүшелері мен Британдық Раджда тұратын ағылшын аристократтары, мысалы, Пәнджаб провинциясының алғашқы британдық губернаторы сэр Джон Лоуренс, Біріккен Үндістан үшін тоқыды.

Кашмирдің пирзадалары

Пирзада/Пирзада немесе Пир/Пир фамилиясын Кашмир аңғарындағы Үндістанның Жаму және Кашмир одақтық аумағындағы Кашмир индустары мен Кашмир мұсылмандары екеуі де қолданады. Кашмирдегі Пирзадалардың тегі Таяу Шығысқа дейін жетеді. Кашмир индуистік Пирзадалары – мұсылман билеушілерінің ғылыми еңбектері үшін марапаттаған жергілікті брахмандар; ал Кашмирдегі мұсылман Пирзадаларының көп бөлігі 14 ғасырда Иран мен Орталық Азиядан Үнді Гималайына ислам дінін тарату үшін көшіп келген Сәйідтер тегінен шыққан.

Дін

Пирзадалар саидтар немесе Пирс әулеттерімен байланысты, бірақ олардың діни ағымдары мен тармақтарында әртүрлілік бар. Олардың көпшілігі – мұсылман. Әлем бойынша кездесетін Пирзадалардың шамамен 70 пайызы сүннит мұсылмандары. Пәкістан мен Солтүстік Үндістандағы Пирзадалар исламның сүннит бағытына жақын, ал қалған 30 пайызын құрайтын азшылық Ага Ханға сенім білдіріп, шиит мұсылмандық дәстүрлерін ұстанады. Үндістанның Джамму және Кашмир аймағындағы Кашмир алқабында Пирзадалардың өте шағын бөлігі индуист брахмандарды құрайды.