Кіріспе

Тариқа (طريقة) – суфизмнің діни ордені, немесе осы орденнің мистикалық ілімі мен рухани практикасының ұғымы, мақсаты – «соңғы шындық» деп аударылатын хақиқаны іздеу. Тариқаның басшы немесе рухани жетекші рөлін атқаратын мұршид (жүргізуші) болады. Тариқаның мүшелері немесе ізбасарлары «мұрид» (бірлік murid) деп аталады, яғни «құштар», атап айтқанда, «Алланың білімін іздейтін және Алланы сүйетін» (сондай-ақ фақир деп те аталады). Тариқаның яһуди дініндегі «дұрыс жолға басшылық еткен» деген мағынаны білдіретін «цзадик» сөзімен бірдей екеніне сеніледі. «Жол, жол» метафорасы шариғат терминімен байланысты түсініледі, ол да «жол» мағынасын білдіреді, нақтырақ айтқанда – «жақсы тапталған жол; суға апаратын жол». Тариқаның «жол» метафорасы – мистик жүретін, шариғаттың «жақсы тапталған жолынан» немесе экзотерикасынан эзотерикалық хақиқаға қарай жалғасатын қосымша жол. Шариғат, тариқа және хақиқаның ілесуінен кейін келетін төртінші «станция» – марифа деп аталады. Бұл – хақиқаның «көрінбейтін орталығы» және мистиктің соңғы мақсаты, ол батыс мистикасындағы unio mystica-ға сәйкес келеді. Тасаввуф – араб сөзі, ислам мистикасы мен эзотерикасын білдіреді, ал батыста суфизм деп танылады.

Суфизм ордендері

Батыста ең танымал тарика – Жалал әд-Дин Мұхаммед Руми есімімен аталатын Мевлеви ордені. Осымен қатар, Хаджи Бекташ Вели есімімен аталған Бекташи ордені де құрылды. Оңтүстік Азиядағы бес ірі тарика: Бахауддин Нақшбанд Бұхари есімімен аталған Нақшбанди ордені; Абдул Қадир Жилани есімімен аталған Қадири ордені; Хауажа Маудуд Чишти есімімен аталған Чишти ордені, ал ең танымал шейх – Хауажа Моинуддин Чишти; Шахаб әд-Дин Сухраварди есімімен аталған Сухраварди ордені; Пәкістан мен Үндістан халқы арасында танымал бола бастаған Бурхания. Африкадағы ірі тариқаттарға Муридия, Бурхания және Тижания жатады. Басқалары тариканың тармақтары болуы мүмкін. Мысалы, Каландрияның тамырлары Маламатияда және Вафаи (Ясауия сүнниттері мен Батиния шииттерінің үйлесімі) ордендерінде, ал олар Сухраварди орденінің тармақтары болып табылады. 13-шы ғасырдағы көрнекті суфи ақыны Ашраф Жахангир Семнани есімімен аталған Ашрафия – Чишти рухани ұрпағының кіші бөлімшесі. Майзбандари тариқасы немесе Майзбандари суфи ордені – 19-шы ғасырда Бангладеште Ислам пайғамбары Мұхаммедтің 27-ші ұрпағы Гаусул Азам Шах Суфи Сәйід Ахмадулла Майзбандари (1826 – 1906) құрған еркін суфи ордені. Варси тариқасын Вәріс Әли Шах құрды. Суфи орденіне мүшелік, христиан монах ордендерінен айырмашылығы, шектеулі емес, олар билік пен қасиеттіліктердің анық шекараларымен бөлінеді. Суфилер көбінесе әртүрлі суфи ордендерінің мүшелері болады. Суфи ордендерінің шектеусіздігі суфизмнің әлеуметтік таралуына әсер етеді. Олар тек саяси талдау арқылы болжанатын нөлдік сомадағы бәсекеге қатысады деп қарастыруға болмайды. Керісінше, олардың бірлескен әсері суфизмге жеке және оқшауланған тәжірибелерден гөрі, дәстүрдің жиынтық жиынтығын сыйлайды. Көп жағдайда шейх өмір бойында халифаны немесе ізбасарын тағайындайды, ол орденді басқарады. Сирек жағдайларда, егер шейх халифаны тағайындамай қайтыс болса, тариканың шәкірттері дауыс беру арқылы басқа рухани көшбасшыны сайлайды. Кейбір ордендерде мұршидпен бірдей орденнің халифасын алу ұсынылады. Кейбір топтарда халифаның шейхтің ұлы болуы қалыпты жағдай, бірақ басқа топтарда халифа мен шейх әдетте туыс емес. Тағы басқа ордендерде ізбасарды мүшелерінің рухани армандары арқылы анықтауға болады. Тарикаларда сильсилалар (سلسلة; "шейхтердің тізбегі, шежіресі") бар. Барлық ордендер Мұхаммедке Әли арқылы жететін сильсилаға ие, тек Нақшбанди сильсиласы ғана сүнни исламның бірінші халифасы Әбу Бакрға тамыр тартады. Әр мұрид тариқаға кіргенде, мұршидінен (әдетте таң намазынан бұрын немесе кейін, түстен кейінгі және кешкі намаздан кейін оқылады) уәредін немесе күнделікті оқуларын алады. Әдетте бұл оқулар ұзақ және көп уақытты қажет етеді (мысалы, уәред белгілі бір дұғаны 99, 500 немесе тіпті 1000 рет оқудан тұруы мүмкін). Сондай-ақ, оқу орындау үшін ритуалдық тазалықта болу керек (сияқты міндетті намаздар Меккеге қарап оқылады). Оқушы (мұрид) жай ғана бастаушыдан басқа суфилік дәрежелерге (әдетте қосымша бастауды қажет ететін) көшкен сайын оқулар өзгереді. Басталу рәсімі әдеттегідей болып табылады және Құранның 1-тарауы оқылады, содан кейін бір дұға оқылады. Санада жоғарылау үшін критерийлерге сай болу керек: ең көп таралған тәсіл – бір дұға тіркесін 82 000 рет немесе одан да көп қайталау, мысалы Бурханияда, әр қол жеткізген санатпен өсетін сан. Медитация кезінде ерекше қарым-қатынас жасайтын мұридтер: "Пайғамбарды көргіңіз келе ме?" деген сияқты дауыстарды естиді немесе көрулер көреді, тіпті мұридпен байланыса алады, олар "Хадрада" бағаланады, апта сайынғы топтық дұғалар рухтарға жету үшін дұғалар айтылады, себебі олар ерекше бір нәрсені сезініп, оны жеткізе алады. Бұл мұрид басқалардан гөрі жылдам жоғарылайды. Ең сирек кездесетін әдіс – католик қасиеттіліктеріне ұқсас критерийлермен ғажайыпты жасау. Көбінесе суфизм деп аталатын исламның рухани дәстүрлерінің ізбасарлары болғандықтан, бұл топтар кейде Ұламалардан немесе ресми түрде мандат алған ғалымдардан ерекшеленіп, көбінесе исламның бейресми миссионерлері ретінде әрекет еткен. Олар сенімнің эмоционалды көріністерін қабылдауға мүмкіндік берді, және тариқалар мұсылман әлемінің барлық бұрыштарына тарады, көбінесе өздерінің көлеміне қарағанда саяси ықпалдың дәрежесін арттырды (мысалы, Сафавилер шейхтерінің Тамерлан әскерлеріне әсерін немесе Түркістандағы Моңғол және татар халқы арасындағы Әли Шир Наваидің миссионерлік жұмысын қарастырыңыз).

Тарих

Тарикалар ислам дінінің Сахара төңірегінде оңтүстікке таралуына ерекше үлес қосты. Олар 9-14 ғасырларда солтүстік Африка мен Сахарадан оңтүстікке қарай Гана және Мали патшалықтары арасындағы сауда жолдары арқылы оңтүстікке тарады. Батыс Африка жағалауында Нигер өзенінің жағалауында Завиялар құрылып, тіпті әл-Мурабитун немесе Альморавидтер сияқты тәуелсіз мемлекеттер құрылды. Әл-Хакиқа Мизан Мизаани суфи ордені терең ойға шоғу және медитациямен айналысады, олардың рухани тәжірибесі Аль-Кудра Мизан деп аталады [(АҚШ)]. Сануси ордені де 19 ғасырда Африкадағы миссионерлік қызметке белсенді қатысып, Ислам дінін және сауат ашу деңгейін Чад көліне дейін және одан да әрі таратуға ықпал етті, осы мақсатта Ислам діні оқытылатын Завиялар желісін құрды. Орталық Азияның және Оңтүстік Ресейдің көп бөлігі Тарикалардың миссионерлік жұмысы арқылы Ислам дініне көшті, ал мұсылман әскері ешқашан баспаған Индонезия халқының көпшілігі мұсылман саудагерлері мен суфи миссионерлерінің табандылығы арқасында Ислам дінін қабылдады. Үндістандағы суфизм ислам дінін элиталық және халықтық деңгейде таратуда маңызды рөл атқарды, оның музыкасы, өнері және поэзиясы жоғары дамыған парсы мәдениетінде гүлденді. Тарикалар 17 ғасырда Ма Лайчи және басқа да қытай суфилері арқылы Қытайға әкелінді, олар Мекке мен Йеменде білім алған және Кашгар суфи шебері Афак Хожаның рухани ұрпақтарының ықпалында болды. Қытай жерінде бұл мекемелер менхуан деп аталады және әдетте олардың негізін қалаушылардың қабірлерінің (гонгбей) жанында орналасқан.