Кіріспе

Суфи мұсылманның аскетикалық жолындағы адам. Исламда дервиш, дарвеш немесе дарвиш (дрүиш, дарвиш) термині суфилік бауырластықтың (тарика) мүшелерін немесе материалдық кедейлікті өз еркімен немесе қабылдау арқылы таңдаған діни тіршілікке ие адамдарды білдіруі мүмкін. Бұл мағынасы парсы және түрік тілдерінде (дервиш), сондай-ақ тамаз тілінде (адервик) жиі кездеседі, бұл арабша faqīr сөзімен сәйкес келеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, дервиш термині түрлі исламдық саяси қозғалыстарды немесе әскери ұйымдарды атау үшін де қолданылған.

Этимология

Парсы тіліндегі дарвиш (درویش) сөзінің тамыры көне заманға дейін барып жетеді және ол аустын тілінде "мұқтаж, тіршілік көзі жоқ" мағынасындағы дригу сөзінен, орта парсы тіліндегі дриёш сөзі арқылы протоирандық сөзден тараған.

Айналмалы дервиштер

Дервиштермен байланыстырылатын және айналма би деп аталатын суфи биі Батыста Түркиядағы Мевлеви орденінің (орындалуы) арқылы кеңінен танымал, және бұл Сама деп аталатын ресми рәсімнің бір бөлігі. Дегенмен, оны басқа да ордендер де орындайды. Сама – діни шабытқа (мадждхб, фана) жету үшін жасалатын көптеген суфи рәсімдерінің тек біреуі ғана. Мевлеви атауы өзі дервиш болған парсы ақыны Румиден келген. Бұл практика көңіл көтеру мақсатында болмаса да, Түркияда туристерді қызықтыратын нәрсеге айналды.

Бұйрықтар

Дервиштердің әр түрлі ордендері бар, олардың көбісі мұсылман қасиеттілері мен ұстаздарынан, әсіресе Имам Әлиден бастау алады. Ғасырлар бойында түрлі ордендер мен тармақтар пайда болып, жоғалып кетті. Дервиштер Солтүстік Африкаға, Африка мүйізіне, Түркияға, Анатолияға, Балқанға, Кавказға, Орталық Азияға, Иранға, Пәкістанға, Үндістанға, Ауғанстанға және Тәжікстанға тарады. Басқа дервиш топтарының ішінде янычерлермен байланысы бар Бекташилер және өте дәстүрлі сенімдерді ұстанатын Сенусилер бар. Басқа да бауырластықтар мен топтар Құран аяттарын оқиды, барабан шалады немесе топтасып айналады, бәрі де өздерінің ерекше дәстүрлеріне сәйкес. Олар медитациямен айналысады, Оңтүстік Азиядағы көптеген суфи ордендері сияқты, олардың көпшілігі Чишти орденіне адал немесе оның ықпалында болған. Әр бауырластық өзінің киімін, қабылдау және кірігу әдістерін қолданады, олардың кейбіреулері өте қатал болуы мүмкін. 17 ғасырда қалыптасқан суфи дәрвиштігі эзотеризмге, сабырға және бейбітшілікке негізделген.

Махдистер

Түрлі батыс тарихшылары кейде дервиш терминін кең мағынада қолданып, оны Судандағы Махдистік соғыс сияқты исламдық әскери басшылардың басқа да қақтығыстарымен байланыстырады. Мұндай жағдайларда "дервиштер" термині қарсы тұрған исламдық тарапқа және оның әскери, саяси және діни институттарының барлық мүшелеріне – тіпті "дервиш" деп есептелмейтін адамдарға да – жалпы (көбінесе қарабас) атау ретінде қолданылған болуы мүмкін. Махдистік соғыс кезінде Мұхаммед Ахмад әл-Махди өзіне келгендердің барлығын Пайғамбардың алғашқы ізбасарларының атымен – ансар деп атауға бұйрық берді. Ол өзінің жақтастарына "дервиш" деген сөзді қолдануға тыйым салды. Дегенмен, британдық әскер мен отарлық шенеуніктер ансарларды сипаттағанда бұл терминді қолдануын тоқтатпады. Кейбір британдықтар Махдидің ізбасарларын кемсіту үшін бұл сөзді пайдаланса, британдық әскерлердің естеліктерінде жеңіл қаруланған "дервиштердің" батылдығы мен қайсарлығына ризашылық білдіріліп, құрметпен айтылған. Осылайша, бұл сөз ансарлармен тығыз байланыстырып қарастырылады және бүгінгі күнге дейін Махдидің ізбасарларына қатысты дұрыс емес қолданылып келеді. Мысалы, Судандағы шайқасты бейнелейтін заманауи британдық сурет "Тоскиде дервиштердің жеңілісі" деп аталған (қ. Судан тарихы (1884–1898) #Британдық жауап).

Әдебиетте

Түрік әдебиетінде дервиштердің өмірін зерттейтін әртүрлі кітаптар табылады. Меша Селимовичтің "Өлім және дервиш" және Франсис Казанның "Дервиш" кітаптары дервиш өмірін жан-жақты қарастырады. Роберт Эрвиннің "Дервиштің естеліктері: суфилер, мистиктер және алпысыншы жылдар" сияқты басқа да кітаптарда осы тақырыпқа қатысты ұқсас еңбектер кездеседі. Мәждетдин Әли Багер Не'матуллахи суфизм – барлық нәрсенің мәні және дін мен ғылым арасындағы байланыс дейді.

Дервиштер туралы пікірлер

Дервиштер мен олардың суфилік тәжірибелері дәстүрлі сүннит мұсылмандары тарапынан қабылданады, бірақ Деобанди, Салафи сияқты түрлі топтар дервиштердің кейбір тәжірибелерін исламға қарсы деп есептейді.

Тиісті әдебиет

Ксавьер, Мерин Шобана. Солтүстік дервиштерi: Руми, айналу және Канадада суфизмнiң қалыптасуы. Торонто университетінің баспасы. 2023 жыл.