Кіріспе

Борынгы және ортағасырлық Хорватиядағы артықшылықты әлеуметтік тап – Хорватиялық дворяндығы (;) ел тарихының Антикалық және Ортағасырлық кезеңдерінде Хорватиядағы ерекше құқықтарға ие болған әлеуметтік топ. Хорватия Корольдігінің дворян отбасыларына Славония, Далмация, Истрия және Рагуза Республикасынан шыққан жоғары лауазымды тұлғалар кірді. Олардың мүшелері әдетте қандық байланысы бар патшалыққа ең жақын тұрған элиталық әлеуметтік иерархияға жатты, соның салдарынан қоғамның басқа топтарына қарағанда айтарлықтай артықшылықтар мен беделге ие болды. Мүшелік көбінесе мұрагерлікпен берілетін. Тарихи тұрғыдан алғанда, дворяндыққа қатысу және оның құқықтары монархпен реттеліп немесе мойындалған. Жеткілікті билікке, байлыққа, әскери қабілетке немесе патшаның құрметіне ие болған қарапайым адамдар дворяндыққа көтерілу мүмкіндігіне қол жеткізді. Елдің патшалық билеушілері Франция дворяндығының үлкен ықпалында болды, осының нәтижесінде корольдік сарайларының мүшелері француздық атақтар мен салт-дәстүрлерін француз оккупациясы кезінде қабылдады. Француздық тәжірибелерді қабылдау туралы дау ақсүйектер мен монархтар арасында саяси және әлеуметтік элитаризмнің кең таралуына әкелді. Дворяндық шаруаларды көрінбейтін және маңызсыз топ деп санады, бұл жоғары құрбандықтарға әкелген көтерілістер мен өлім жазаларына, сондай-ақ үнемі зорлық-зомбылыққа соқтырды. Хорватия патшалары мен королевалары жиі герцогтіктер құрды, олар Хорватия герцогтігіне дейін жетті. Герцогтар немесе герцогинялар патшалықтағы ірі аумақтарды басқарды. Елдің алғашқы патшасы тұсында Хорватия Балқандағы ең қуатты мемлекеттердің біріне айналды. Дворяндар бағынышты халыққа бұрын-соңды болмаған билікке ие болды және монархиялық абсолютизмді қолдаған патшалықтың алғашқы өкілдері болды. Көптеген дворяндар көптеген аумақтарды басқаруға жауапты болды, ал Корольдіктің билігінің шарықталу кезінде патшалар он бірге жуық жеке елді және ондаған кеңейтілген иеліктерді басқарды.

Хорват билігінің тарихы

925 жылы Хорватия корольдік мәртебеге көтерілді, ал ақсүйектік идеясы одан кейін тез дамыды. Хорватияның континенттік және аралдық мемлекеттерінің дворяндары ел тарихын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды, бірақ бүгінде тіпті мұрагерлік титул иелерінің де ерекше құқықтары, жеңілдіктері немесе міндеттері жоқ, тек шектеулі құқықтары бар арнайы атауларға ие болғандары ғана бар. Таңдалған ақсүйек отбасыларының өкілдеріне премьер-министрмен кездесуге рұхсат етіледі. Томислав – Папаның кеңсесі «патша» титулымен құрметтеген алғашқы хорват билеушісі болды. Патшаға жоғары мәртебелі қоғам өкілдеріне және тікелей ұрпақтарына титулдар беру құқығы берілді. 923 және 928 жылдар аралығында Томислав Паннония және Далмация хорваттарын біріктіруге қол жеткізді, олар бұрын герцогтармен жеке басқарылған, осылайша хорват дворяндығының және олардың басты мүдделерінің дамуына ықпал етті. Сол кезде Хорватия дворяндары он бір округті (жупания) және бір банатты басқарды. Бұл аймақтардың әрқайсысында дворян тағайындаған патша сарайының өкілі басқарған бекінілген патшалық қалалар болды. 10 ғасырда Хорватия қоғамында маңызды өзгерістер болды. Жергілікті басшылар, жупандар, корольдің адал қызметшілерімен алмастырылды, олар бұрынғы жер иелерінен жерді алып, феодалдық жүйе құрды. Бұрын еркін шаруалар крепостнойға айналып, әскерге шақырылудан бас тартты, бұл Хорватияның әскери күшін әлсіретіп, дворян сыныбының байлығын арттырды. Крешимирдің ұлы Мирославтың билігі Хорватияның біртіндеп әлсіреуімен және осыған байланысты дворяндық билігінің әлсіреуімен ерекшеленді. Дворяндар өздерінің құдайдан берілген билік құқығын зорлық-зомбылық арқылы көрсетті, оның ішінде «өртпен өртке қарсы тұру» үшін бүкіл ауылдарды өртеп жіберу де болды. 997 жылы Степан Држаслав қайтыс болғаннан кейін, оның үш ұлы – Светослав (997–1000), Крешимир III (1000–1030) және Гойслав (1000–1020) тақ үшін күрес бастады, бұл мемлекеттің күрт әлсіреуіне әкелді. Үш ағайындының әрқайсысы елдің жоғары сатысында берілген биліктен артық билікке ие болды. Үшеуі де өздерінің бағынышты әскерлерін бақылауға алып, Гойслав пен Крешимир III бір уақытта билік етуге келісетінше, бір-бірімен соғыса бастады, ал үшіншісі Хорватия герцогтігін басқарды. Петр Крешимир IV (1058–1074) билігінде ортағасырлық хорват патшалығы аумақтық жағынан ең жоғары деңгейге жетті және дворян отбасыларына бұрынғыдан да көп жер берілді. Алайда, Крешимир Византия империясын Далмация тақырыбының жоғарғы билеушісі ретінде мойындауға мәжбүр болды, бұл герцогтар мен герцогинялардың өкілеттіктерін шектеді. Осы кезеңде дворяндар Хорватияның діни істеріне Рим куриясының араласуын талап етті, бұл монархиялық билікті нығайтты, бірақ 1060 жылдан кейін Истрияның кейбір бөліктеріндегі глаголит дін қызметкерлеріне билігін бұзды. Сол кезде құрылған Хорватия он екі округтен тұрды және бұрынғы патшалықтан сәл үлкен болды. Оған ең оңтүстік Далмациядағы Пагания герцогтігі де кірді, оның ықпалы Захумлье, Травуния және Дукляға дейін жетті. Осының нәтижесінде герцогтік монархтың танымал атағына айналды. 1089 жылғы көтерілістен кейін тұрақты мемлекеттік астана болған жоқ, өйткені патшалық резиденция ішінара қиратылып, билеушілерге қарай өзгерді; барлығы бес қала патшалық орын атағын алды: Нин (Крешимир IV), Биоград (Степан Држаслав, Крешимир IV), Книн (Звонимир, Петар Свачич), Шибеник (Крешимир IV) және Солин (Крешимир II). Супетарлық карта бойынша, жаңа патшаны дворяндардың таңдалған өкілдері сайлады, оларға жеті бан кірді: Хорватия баны, Босния баны, Славония баны және т.б. Бандарды алғашқы алты хорват тайпасы сайлады, ал қалған алтысы жупандарды таңдау үшін жауапты болды (Қорватияның он екі асыл тайпасын қараңыз). Осы кезеңде Хорватиядағы дворяндық титулдар сол кездегі Еуропаның басқа бөліктерінде қолданылғандарға ұқсас болды, жупандар мен патша сарайының дворяндары үшін comes және baron, ал дворяндар үшін vlastelin қолданылды.

Арнайы артықшылықтар

Әдетте дворяндық артықшылықтары монархтың белгілі бір атаққа, лауазымға немесе иелікке ие болумен байланысты беріліп немесе мойындалған. Көптеген ақсүйектердің байлығы бір немесе бірнеше, үлкен немесе кішкентай иеліктерінен түскен, оларға егістік жерлер, жайылымдар, жеміс бақтары, орман алқаптары, аң ауруға арналған жерлер, өзендер және тағы да басқалары кіретін. Бұған сонымен қатар қамалдар, құдықтар және диірмендер сияқты инфрақұрылымдар да кірді, оларды жергілікті шаруалар белгілі бір төлем жасау арқылы пайдалануға рұқсат етілді. Дворяндық көптеген саяси лауазымдарды, мысалы, баншипті атқарды және әсіресе әскери қызметте, сарайда және көбінесе үкімет пен сот жүйесіндегі жоғары лауазымдарда мансаптық өсімдерге қол жеткізді.

Экономикалық жағдайы

Хорватия патшалықтарындағы ақсүйектердің экономикалық талдауы, олардың қаржылық жағдайларының сан алуандығын көрсетеді, бұл жағдайлар басқарылатын халықтан көбінесе айтарлықтай артық болды. Ақсүйектердің жоғарғы топтары елдегі байлықтың 90 пайыздан астамын бақылап отырды, бұл жиі шаруалар мен элита арасындағы көтерілістерге және шиеленіске себеп болды.

Құдайдың әділдігі

Хорватия аристократиясының асыл және бай топтарының белгілі бір ерекшеліктері болды, олар тікелей және жанама түрде қоғамдағы олардың мәртебесімен байланысты. Аристократтардың көптеген зәулім әдеттері римдік ақсүйектердің салтына ұқсас болды. Бұл іс-әрекеттер бос мақтанға немесе көрсетуге арналған деп есептелмей, аристократиялық топтар үшін құдайдан берілген міндет деп саналды. Ақсүйектер "жомарт" және "көңілді" болуға, қандай да бір мүдделерді көзбей, үлкен істер жасауға міндетті болды.

Етіктік

Патша сарайындағы дворянның мәртебесі лайықты және көзге түсетін тұтынуды қажет етті; қатаң әдеп сақталуы тиіс еді: патшаның бір сөзі немесе бір қарауы мансапты іске қосып немесе жоюға мүмкін еді. Дворяндар көбінесе қаладағы мәртебелі үйлерді салуға, киім-кешек, картиналар, күміс заттар, ыдыс-аяқ және өз дәрежесіне сай келетін басқа да заттарды сатып алу үшін қарызға батысты. Олардың сонымен қатар, жомарттық таныту үшін, зәулім кештерін өткізулері және өнерді қаржыландырулары да талап етілді. Дворяндар "дворянша" өмір сүруі керек еді, яғни осы мүліктерінен түсетін табыспен өмір сүруі керек еді. Кез келген қолмен еңбекке қатысты жұмысқа тыйым салынды және одан аулақ болу керек еді.

Кедейлерге деген көзқарасы

Асыл топтар бастапқыда құтқарушылық сезімге беріліп, билік жүргізуге қадірлі құқығын нығайта бастады және кедейлер мен мұқтаждарды қоғамның шақыруына, "жарыққа" бастауға көп уақыт жұмсады. Бірақ, уақыт өте келе, француздықтар Хорватияның жоғары сарайын басып алғаннан кейін, ақсүйектер кедейлерді дауыссыз және өз патшаларына адал болуға тиіс төмен тұрған топ ретінде қарастыра бастады. Осы механизм арқылы, дворяндар ең бай топтар монархиялық абсолютизмнің алғашқы нұсқаларын қолдады. Алайда, елдің дворяндары осындай қарсылыққа қатты ашуланып, Корольдік Хорват әскерлеріне патша сарайына шабуыл жасаған жүздеген шаруаларды садақпен өлтіруге бұйрық берді және олардың денелері отбасыларының үйлеріне ілінді.

Асыл тұқым

Хорватия дворяндары, ағылшын және француз дворяндары сияқты, феодализмден пайда болды. Монархтар мен олардың әскерлері арасындағы қарым-қатынас дворяндыққа әкелді, себебі билеушілер елді қорғау үшін әскерлерге жер беруге уәде берді. Осыдан Хорватиялық дворяндар жиналысы (Hrvatski plemićki zbor) құрылды, ол хорват дворяндарының тірі ұрпақтарының жалғыз бірлестігі болып табылады. 1941 және 1943 жылдар аралығында Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің королі Томислав II шамамен 60 адамға герцог, маркиз, граф, виконт және барон атақтарын берді, бірақ көбінесе шетел азаматтарына. Хорватия дворяндары мұрагер таба алмағандықтан, 1102 жылы Венгрия королі келісімшарт бойынша Хорватия тағына отырды. Осылайша Хорватия Венгриямен бірікті, 1918 жылға дейін Венгрия королі Хорватия королі де болды, ол губернатор (бан) арқылы өкілдік етті, бірақ Хорватия өз парламентін (Сабор) және маңызды автономиясын сақтап қалды. Осы кезеңде хорват дворяндары жоғарыда аталған түрлі атақтарды сақтап келді.

Таңбалар

Хорватия Корольдігі мен оның ақсүйектерінің көптеген символдары, эмблемалары және гербтері болды. Мөрлер мен гербтер көбінесе киім, қалқан, қамалдар және басқа да ақсүйек отбасыларымен байланысты заттардың бөлігі ретінде қолданылды. Хорватияның шахмат тәрізді алғашқы белгілі үлгісі Инсбрук, Австрияда (1495) бейнеленген. 1527 жылы Цетинград хаттамасының мөрінің бөлігі ретінде Хорватияның гербі қолданылды. Хорватия Корольдігі (1525–1868). Хорватия Корольдік жерінің гербі (1868 жылға дейін). Хорватия Славония Корольдігі (1868–1918). Ресми нұсқасында Хорватияның Сент-Стефан Тажының жерлерінің бөлігі болғаны үшін Сент-Стефан тажы болды. Транслейтанияның гербі (1868–1915). 1914 жылдан бергі патриоттық белгі. Транслейтанияның кіші гербі (1915–1918). Австрия-Мажарстанның ортақ гербі (1915–1918). Югославия Корольдігі (1918–1943). Хорватия банвинасы (1939–1943). Хорватия банвинасы, үлкен нұсқасы (1939–1943).