Кіріспе

Тілдік абстракцияның немесе нәрсенің тұлға ретінде бейнеленуі – тілдік абстракцияның немесе нәрсенің тұлға ретінде бейнеленуі. Басқаша айтқанда, ол тұлғаның немесе жанының көрінісі болып саналады. Көркем өнерде көптеген нысандар тұлғаландырылып бейнеленеді. Оларға қалалар, елдер мен құрлықтар сияқты көптеген жерлер, ағаштар немесе төрт маусым, төрт элемент, төрт тараптық жел, бес сезім және қасиеттер, әсіресе төрт негізгі қасиет және жеті өлімдік күнә, тоғыз Муза немесе өлім сияқты абстракциялар кіреді. Көптеген көпқұдайлы ерте діндерде құдайлардың тұлғаландыру элементтері күшті болған, мысалы, "құдай" сияқты сипаттамалармен көрсетілген. Ежелгі грек және рим діндерінде, әсіресе кіші құдайлар арасында бұл ерекше күшті болды. Көптеген құдайлар, мысалы, ірі қалалардың немесе қамқоршы құдайлары христиандық пайда болғаннан кейін де сақталды, бірақ діни мағынасынан айырылған символдық тұлғалар ретінде. Жеңіс құдайы Виктория/Нике – христиандық періште бейнесіне айналған ерекше жағдай. Жалпы, тұлғаландырулар көбінесе мифтік сюжеттерге ие болмайды, бірақ классикалық мифтер олардың көпшілігіне Олимп құдайларының ата-аналарын берген. Бірнеше тұлғалардың бейнелері "көктемгі дәуірден бастап XVIII ғасырға дейін едәуір тұрақтылықты сақтады". Әйел тұлғалары еркектерден көп, кем дегенде қазіргі ұлттық тұлғаларға дейін, олардың көпшілігі еркектер. Тұлғаландыру – аллегорияның кең таралған элементі, ал тарихшылар мен тұлғаландыру теориясы олардың жиі шатастырылатынына немесе олар туралы талқылаудың аллегориямен басымдығына шағымданады. Тұлғаландырудың жекелеген бейнелері "аллегория" деп аталады, бұл дұрыс емес болуы мүмкін. XX ғасырдың соңында тұлғаландыру сәннен шығып қалғандай көрінді, бірақ көптеген комикстердегі жартылай тұлғаландырылған супербатырлар XXI ғасырда көптеген супербатырлар фильмдерінің франшизаларында танымал киноға айналды. Эрнст Гомбрихтің айтуынша, "біз осы ерекше әйелдер саны туралы сұрақтар қоюдың орнына, оны әдеттегі нәрсе деп санаймыз, олар соборлардың кіреберістерінен қарсы алады, қоғамдық ескерткіштердің айналасында жиналады, монеталарымыз бен банкноттарымызға белгі қояды және біздің карикатураларымызда мен плакаттарымызда пайда болады; әртүрлі киім киген осы әйелдер ортағасырлық сахнада жанданды, қалаға кірген князьды қарсы алды, олар көптеген сөздерде шақырылды, қаһарманның жаны үшін күресті немесе оқиғаны бастады, ортағасырлық ақын бір көктемгі таңда сыртқа шығып, шөпті жағалауға жатқанда, осы әйелдердің бірі оған ұйқыда көрінбей, өзінің мәнін оған көптеген жолдармен түсіндірді".

Классикалық әлем

Тұлғаландыруды көркемдік құрал ретінде талқылау, егер оған нақты рухани нәрсе ретінде сену жойылған кезде оңайырақ болады; мұндай жағдай ежелгі грек-рим әлемінде, тіпті христиандық пайда болғанға дейін де болған сияқты. Басқа мәдениеттерде, әсіресе индуизм мен буддизмде, көптеген тұлғаландырылған бейнелер әлі де діни маңызын сақтайды, сондықтан олар туралы бұл жерде айтылмайды. Мысалы, Бхарат Мата 1870 жылдардағы Үндістан тәуелсіздік қозғалысындағы зиялылар ұлттық тұлға ретінде қолдану үшін индуистік қасиетті бейне ретінде ойлап тапқан, бірақ қазірде бірнеше индуистік храмдарда оған табыну бар. Тұлғаландыру классикалық әдебиетте, өнерде және драмада кеңінен кездеседі, сондай-ақ оны салыстырмалы түрде маңызсыз құдайлар немесе демондардың әртүрлі санаты ретінде қарастыру да бар. Классикалық Афинада, жергілікті басқару үшін мемлекеттің әрбір географиялық бөлігінде тұлғаландырылған құдайлар болған, оларға белгілі бір дәрежеде құлшылық ету ескеріліп, Демос – еркін азаматтардың басқарушы жиналысының еркек тұлғасы, ал Буле – басқарушы кеңестің әйел тұлғасы болған. Бұл бейнелер өнерде кездеседі, бірақ таңбаланбаса, оларды анықтау қиын. Киелі кітаптағы тұлғаландыру көбінесе әдеби әсемдеу ретінде қарастырылатын сөздермен шектеледі, бірақ Нақыл сөздер кітабындағы 1–9 тараулардағы Даналық ерекше жағдай болып табылады, онда әйел тұлғасы кеңінен талқыланады және сөз сөйлейді. Аян кітабындағы төрт атты тұлғаларды тұлғаландыру бейнелері ретінде қарастыруға болады, бірақ мәтінде олар нені бейнелейтіні нақты айтылмаған. Джеймс Паксонның осы тақырыптағы кітабында «VI ғасырға дейінгі барлық тұлғаландыру бейнелері әйелдер болған» делінеді; бірақ ірі өзендер еркек тұлғаларына ие болған және көбінесе еркек болып бейнеленген, бұл көбінесе «Суға» дейін созылады. Әйелдердің басымдығының себебі, кем дегенде, латын грамматикасы абстракция есімдеріне әйел туындысын береді. Римдік жеңіс аркаларының және ұқсас кеңістіктердің шпандельдерін қанатты жеңістер безендірген, ал ежелгі римдік монеталар бейнелердің бай көзі болған, олардың көпшілігі өз аттарын алып жүрген, бұл ортағасырлық және Ренессанс дәуіріндегі зерттеушілерге көмектескен. Империяның ірі қалаларын бейнелейтін жиынтықтар сәндік өнерде қолданылған. Көптеген қиялға келген жақсылықтар мен барлық рим провинциялары белгілі бір уақытта монеталарда тұлғаландырылған, провинциялар көбінесе жаулап алынғаннан кейін алғашқыда «CAPTA» («алынған») деп көрсетілген, ал кейінірек тік тұрып, Ренессанс немесе одан кейін қайта жаңғырылған Британия сияқты бейнелер жасалған. Лукиан (б.з.д. II ғасыр) Апелдің (б.з.д. IV ғасыр) «Апелдің жамандауы» деп аталатын жоғалған суретінің егжей-тегжейлі сипаттамасын берген, оған кейбір Ренессанс суретшілері, ең әйгілісі Боттичелли еліктеген. Бұл суретте сегіз ізгілік пен жамандық тұлғаландырылған: Үміт, Өкіну, Адалдықсыздық, Жалақорлық, Алаяқтық, Қаскөйлік, Білместік, Күдік, сондай-ақ тағы екі тұлға бейнеленген. Платонизм, кейбір түсініктемелерінде рухтардың санын қамтитын жүйелерді ұсынған, табиғи түрде тұлғаландыру мен аллегорияға қолайлы болды және классикалық дәуірден бастап барокко дәуіріне дейінгі әртүрлі қайта жаңғырулар арқылы оның қолданылуына әсер етті.

Бейнелеу өнері

Персонификациялар, көбінесе жиынтықтарда, ортағасырлық өнерде жиі кездеседі, көбінесе әдеби туындыларды бейнелейді немесе оларға сүйенеді. Ең көп таралғандары – ізгіліктер мен жамандықтар, ал ізгіліктер көптеген ірі мүсіндік жобаларда, мысалы, Шартр соборы мен Амиен соборының сыртқы әрлеулерінде кездеседі. Суреттемелерде, ізгіліктер мен жамандықтар Джоттоның (шамамен 1305 жыл) Скровегни капелласы қабырғаларының төменгі бөлігінде бейнеленген, ал Амброджио Лоренцеттидің Сиенадағы Палаццо Публикодағы «Жақсы және Жаман Үкімет» аллегориясындағы басты кейіпкерлер болып табылады. «Жаман Үкімет» аллегориясында Зорлық таққа отырған, ал оның үстінде Ашкөздік, Мақтан және Бос мақтаныш бейнеленген. Оның жанында әділет орнында Қатыгездік, Алдау, Алаяқтық, Ашу, Араздасу және Соғыс отырған, ал төменде Әділеттік тығыз байланған күйде жатыр. «Мантегна Таро» (шамамен 1465–75) – әлеуметтік топтардың, планеталар мен аспан денелерінің, сондай-ақ әлеуметтік жіктелулердің бейнеленген елу оқу картасынан тұратын жиынтық. Үлкен шіркеулердің есіктерінде бұрын жиі кездесетін Ecclesia және Synagoga жаңа жұп болып табылады. Скелет түрінде бейнеленген Өлім, көбінесе орақ пен сағат шынысымен, – соңғы ортағасырлық жаңалық, ол Қара өлімнен кейін кең таралды. Дегенмен, ол «Контрреформацияға дейін» жерлеу өнерінде сирек кездеседі. Әдеби мәтіндерді бейнелемеген немесе Ботичелли сияқты классикалық үлгіні ұстанбаған жағдайда, өнердегі персонификациялар көбінесе салыстырмалы түрде тұрақты болып келеді және ғимараттарды безендіретін мүсіндер, суреттер, гравюралар немесе фарфор фигуралары сияқты жиынтықтарда кездеседі. Кейде бір немесе бірнеше ізгіліктер жамандықтарды қабылдап, сөзсіз жеңеді. Ботичеллидің басқа суреттері, әсіресе «Primavera» және «Венераның тууы», мұндай қарапайым композициялардан ерекшеленеді, оларда бірнеше тұлғалар күрделі аллегориялар құрайды. Альбрехт Дюрердің «Меланхолия I» (1514) гравюрасында ерекше күшті жеке персонификация бейнеленген. Агноло Бронзиноның «Венера, Купидон, Ақымақтық және Уақыт» (шамамен 1545) картинасында Венера мен Купидоннан басқа бес персонификация бар. Осы барлық жағдайларда, жұмыстың мағынасы, қарқынды академиялық талқылауларға қарамастан, белгісіз болып қалады, тіпті тұлғалардың сәйкестігі туралы да пікірталас жалғасуда.

Теория

Б.з.д. 300 жылдары Димитрий Фалерский риторика туралы алғашқы жазушы болып табылады, ол просопопеяны сипаттады, ол Гомерден бастап риторика мен әдебиетте жақсы орныққан тәсіл болды. Квинтилианның ұзақ "Institutio Oratoria" еңбегі жан-жақты баяндап, кең таралған тұлғаландырудың таксономиясын ұсынады; Ренессанстан кейін ғана одан да толық баяндама жазылды. Бұл тақырыпты терең зерттеген Ренессанс кезеңінің маңызды гуманистері – Эразм өзінің "De copia" және Петрус Мозелан "Tabulae de schematibus et tropis" еңбектерінде болды, оларды 16 ғасыр бойы басқа жазушылар көшіріп алды. 16 ғасырдың соңынан бастап Карел ван Мандер сияқты теориялық жазушылар өздерінің "Schilder boeck" (1604) шығармасында тұлғаландыруды бейнелеу өнері тұрғысынан қарастыра бастады. Сонымен қатар, эмблемалық кітаптар, негізінен тұлғаландыру болып табылатын эмблемалық бейнелерді сипаттап, суреттеді, зиялылар мен суретшілердің, сондай-ақ мотивтер іздеген қолөнершілердің арасында өте танымал болды. Олардың ең танымалсы – Цезаре Рипаның "Iconologia", ол алғаш рет 1593 жылы суреттерсіз жарық көрді, бірақ 1603 жылдан бастап әртүрлі суретшілердің суреттерімен әртүрлі басылымдарда жарияланды. Бұл кем дегенде 19 ғасырға дейін көптеген тұлғаландырулардың айқындамалық атрибуттарын белгіледі. 20 ғасырдан 21 ғасырға дейін тұлғаландырудың бұрынғы қолданылуына сыншылардың қызығушылығы артып, көркемдік тәжірибесі азайды. Көптеген маңызды еңбектердің ішінде С.С. Льюисдің "Махаббат аллегориясы: Ортағасырлық дәстүрді зерттеу" (1936) – ортағасырлық және Ренессанс әдебиетіндегі ақсүйектер махаббатын зерттеуі болды.

Инновациялар

Классикалық ізгіліктер, маусымдар, қалалар және тағы басқалар репертуары 19 ғасырға дейін тақырыптардың көп бөлігін қамтамасыз етті, бірақ кейбір жаңа тұлғаландырулар қажет болды. 16 ғасырда Американың жаңа тұлғасы пайда болды және төрт құрлықты тартымды жаңа жиынтыққа айналдырды, себебі төрт фигура көптеген жағдайларда үшеуден жақсырақ сәйкес келді. Австралияның 18 ғасырдағы ашылуы геометриялық себептерге байланысты жиынтыққа бірден қосылмады; Австралия Альберт ескерткішінің (1860 жылдар) бұрыштарындағы континенттерге кірмейді. Бұл кезеңдегі ірі мемлекеттік жобаларға қойылатын талаптарға сәйкес келетін ауыл шаруашылығы, сауда, инженерлік және өндіріс салаларын бейнелейтін үш топтан тұрады. Кейінгі мысал – Нью-Йорктегі Александр Гамильтонның АҚШ кеден үйі (1901–07), кіреберісінде төрт құрлықты бейнелейтін үлкен топтар мен қасбетінде тарихтан теңізші елдерді бейнелейтін 12 фигура бар. Қозғалмалы типті баспаның ойдағыдай табылуы Лион қаласындағы (ірі баспа орталығы) шерулерде «Дам Импримери» («Баспахана ханым») және баспаның жаңа музасы «Типосин» енгізілді. AT&T компаниясы Нью-Йорктегі штаб-пәтерінің үстіне «аллегориялық» мүсіндерге маманданған Эвелин Беатрис Лонгманның үлкен алтын қоладан жасалған мүсінін тапсырыс берді. 1916 жылдан бері ол әр түрлі уақытта Телеграфияның генийі, Электрдің генийі деп аталып, 1930 жылдан бастап Байланыс рухы деп аталады. Шекспирдің Ариэль рухын скульптор Эрик Гилл радио хабарларын таратудың тұлғасы ретінде қабылдады, ол Лондондағы Broadcasting House (1932 жылы ашылған) мүсіндерінде бейнеленген.

Ұлттық тұлғалау

Бірқатар ұлттық бейнелер ескі үлгілерді сақтайды, классикалық киім киген әйел, билік, байлық немесе басқа да ізгіліктерді көрсететін атрибуттармен келеді. Римдік бостандық құдайы Либерта Рим Республикасы кезінде маңызды болған, бірақ империя тарапынан кейде қиындықтармен қабылданып, туғаннан берілген құқық емес, рим заңдарымен кейбір азаматтарға берілген құқық ретінде қарастырылды. Ол Юлий Цезарьді өлтіргендердің, Рим Республикасын қорғаушылардың монеталарында бейнеленген. Орта ғасырлық республикалар, көбінесе Италияда, өз бостандықтарын жоғары бағалады және осы сөзді жиі қолданды, бірақ тікелей бейнелеулер өте сирек кездеседі. Ұлтшылдық пен жаңа мемлекеттердің пайда болуымен көптеген ұлттық бейнелерге бостандықтың маңызды элементі енгізілді, бұл, мүмкін, Бостандық мүсінінде толыққанды көрініс тапты. Шотланд жазушысы Джеймс Томсонның 1734 жылғы «Бостандық» атты ұзақ поэмасы – «Бостандық құдайының» айтқан толымды монологы, ол ежелгі әлемдегі, содан кейін ағылшын және британ тарихындағы саяхаттарын сипаттайды, ал 1688 жылғы Даңқты революцияның шешімі оның осы елдегі орнын бекітеді. Томсон сонымен қатар «Британияны биле» әнінің сөзін жазды, және екі бейне жиі «Британдық бостандық» ретінде біріктіріліп, 1750 жылдары виг ақсүйекі Гибсайдтегі өзінің иелігінде оған үлкен ескерткіш орнатты. Бірақ кейде осы ресми бейнелермен қатар ұлттық бейнелеудің жаңа түрі пайда болды, оны Джон Булл (1712) және Сэм аға (шамамен 1812) көрсетеді. Екеуі де көбінесе сатирикалық әдебиеттегі кейіпкерлер ретінде басталып, саяси карикатуралар мен басқа да бейнелеу құралдарында қолданылғанда танымал болды. Франциядағы революциядан кейінгі Марианна, 1792 жылдан бері ресми түрде қабылданған, стильдердің аралас қоспасы, кейде формальды және классикалық, ал кейде Париж көшелеріндегі әйелдің бейнесі. Голландиялық бойжеткен – осы бейнелердің ең ертегілерінің бірі, және ол бастапқыда көбінесе бейнелі болды, оның 16 ғасылдың танымал гравюраларында көрсетілгенідей, испандық шабуылдарды тойтаруға жасаған тырыстықтарын көрсетеді.