Кіріспе

Кеңес Одағы мен Жапония арасындағы қарым-қатынас 1917 жылы коммунистер билікке келгеннен бастап 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауына дейін көбінесе жауып келді. Жапония Ресей азамат соғысы кезінде Ресейдің Шығыс аймағындағы большевиктерге қарсы күресу үшін әскер жіберді, және екі ел де Екінші дүниежүзілік соғыс пен Суық соғыс кезінде қарама-қарсы лагерьлерде болды. Сонымен қатар, Курил аралдары мен Оңтүстік Сахалинге байланысты аумақтық шиеленістер үнемі туып отырды. Бұл және бірнеше ұсақ дау-дамайлар екі елдің Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бейбітшілік шартына қол қоюына кедергі келтірді, және бүгінгі күнге дейін мәселелер толық шешілмеген. Жапония мен Кеңес Одағы арасындағы қарым-қатынастың тамыры тереңде жатыр, ол Жапония және Ресей империяларының Солтүстік-Шығыс Азияда басымдық үшін күресіне дейін барады. Кеңес үкіметі 1951 жылғы бейбіт келісімге қол қоюдан бас тартты, және Кеңес Одағы мен Жапония арасындағы соғыс күйі 1956 жылға дейін техникалық түрде сақталды, ол 1956 жылғы Кеңес-Жапон бірлескен декларациясымен тоқтатылды. Кеңес Одағы (кейін Ресей) мен Жапония арасындағы ресми бейбіт келісімге әлі қол қойылған жоқ. Соғыстан кейінгі кезеңде Кеңес Одағы мен Жапония арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға кедергі келтірген басты мәселе – Жапонияда «Солтүстік аумақтар» деп аталатын Курил аралдарына қатысты аумақтық дау болды.

Ресейлік Азамат соғысы және танылу (19171925)

1920-жылдардан бастап 1940-жылдардың соңына дейін Кеңес Одағы мен Жапония арасындағы керіс қарым-қатынас 1904–1905 жылдардағы орыс-жапон соғысында Жапонияның Ресей империясына, Кеңес Одағының алдыңғы мемлекетіне, жеңіске жеткенінен туындады. Ресей азамат соғысы кезінде (1918–1921) Жапония (Одақтас интервенциялық күштердің мүшесі ретінде) 1918 жылдан 1922 жылға дейін Владивостокты басып алды, онда 70 000-ға дейін әскер жұмылдырылды. Жапон императорлық армиясы Байкал көліне және Бурятияға дейін жетіп, 1920 жылдың қазанына дейін Трансбайкалдың Чита қаласын басып алды. Жапония 1925 жылғы қаңтарда Кеңес Одағын ресми түрде мойындады. Олар 1905 жылғы Портсмут шартының (Ресей империясы мен Жапон империясы арасындағы орыс-жапон соғысын аяқтаған шарт) күшінде қалатыны туралы келісті, ал екі ел арасындағы басқа келісімдер мен шарттар қайта қаралуға тиіс еді. Осы келісімге қол қою арқылы Жапония Кеңес Одағын ресми түрде мойындады. Ратификация құжаттары 1925 жылғы 26 ақпанда Бейжіңде алмастырылды. Келісім 1925 жылғы 20 мамырда Ұлттар Лигасының шарттар жинағына тіркелді.

1917-1925: Сахалин аралы мен Курил аралдары

1905 жылы Ресей жеңілгеннен кейін Жапония Сахалиннің оңтүстік бөлігі мен Курил аралдарын бақылауға алды. 1920 жылы большевиктер Сахалиннің солтүстік бөлігін иеленді, бірақ бірнеше айдан кейін жапондықтар оны қайта басып алып, мұнай, көмір және басқа да ресурстарын пайдалануды бастады. Халықаралық қысым нәтижесінде 1925 жылы Сахалиннің солтүстік бөлігі Кеңес Одағына қайтарылды, бірақ жапондықтар ондағы концессия құқығын сақтап қалды. 1945 жылы Кеңес Одағы Сахалиннің барлық бөлігі мен Курил аралдарын иеленді.

1925-1930: Тыныш ынтымақтастық

Дипломатиялық қарым-қатынастар орнатылған алғашқы жылдар сабырлылықпен сипатталды, бұл негізінен 1931 жылға дейін Жапон империясының экспансионистік саясатындағы ішінара ұстамалықтың, сондай-ақ кеңестік тараптың сауданы сақтау қажеттілігінің және 1929 жылғы Қытай-Совет соғысы шамасындағы Қытай-Совет қарым-қатынастарының уақытша нашарлауының нәтижесі болды. 1925 жылы қарым-қатынас орнатылғаннан кейін, Жапон үкіметі Сибирь араласуы кезінде жапон әскері басып алған Сахалиннің солтүстік бөлігінен әскерін шығарды. Осы кезеңдегі маңызды қадам – 1928 жылдың 23 қаңтарында совет-жапон балық шаруашылығы туралы келісімге қол қойылды, ол жапон азаматтарына КСРО жағалауына жақын Тынық мұхиты суларында балық аулауға мүмкіндік берді. Ратификациялық құжаттар 1928 жылдың 23 мамырында Токиода алмастырылды. Келісім 1928 жылдың 5 қыркүйегінде Ұлттар Лигасының шарттар жинағына тіркелді.

1930-1945: қатынастардың нашарлауы және соғыс

1930 жылдан бастап Польшамен қарым-қатынастар нашарлаған кезде Иосиф Сталин Польша және Жапониямен екі фронтты соғыс болуы мүмкін деп алаңдады. Ол әсіресе Жапонияның Кеңес Одағының отырықшыландыру саясатына қарсы кеңестік Орталық Азиядағы көшпелілерді көтеріліс жасауға ынталандыратынынан қорқып отырды. 1932 жылы Жапонияның Маньчжурияны басып алуынан және Маньчжукуо қуыршақ мемлекетінің құрылуынан кейін Жапония әскери мүдделерін кеңестік территорияларға бұрды. 1936 жылдан кейін совет-жапон қарым-қатынастары күрт нашарлады. Бұл Жапония мен нацистік Германия арасында 1936 жылдың қараша айында жасалған Антикоминтерн пактісіне байланысты болды, ол халықаралық коммунизмге қарсы қорғаныс ретінде есептелді. Бірінші маңызды совет-жапон шекаралық қақтығысы – Хасан көлінің шайқасы (1938) Владивостоктан көп алшақ емес Приморьеде болды. Жапондықтар мен кеңестіктер арасындағы қақтығыстар Маньчжурия шекарасында жиі орын алып, жарияланбаған шекара соғысына ұласты, ол Халхин-Гол шайқасында (1939) шешілді. Кеңес Одағы шешуші жеңіске жетіп, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапонияның одан әрі агрессия жасауына тосқауыл қойды. 1941 жылы, шекара соғысынан екі жыл өткен соң, Жапония мен Кеңес Одағы бейтараптық шартына қол қойды. Кейін 1941 жылы, Жапония нацистік Германияның Кеңес Одағына басып кіргенінен (Барбаросса операциясы) кейін шартыны бұзуды қарастырды, бірақ олар бұлай істемеді, көбінесе Халхин-Гол шайқасындағы жеңіліске байланысты, тіпті Жапония мен нацистік Германия Үшжақты келісімнің бөлігі болғанымен. 1945 жылдың ақпанында Ялтада Сталин Рузвельтке КСРО Германия жеңілгеннен кейін 90 күн ішінде Жапонияға қарсы соғысқа кіретінін уәде берді, Германия мамыр айында жеңілді. Ол Сибір арқылы ірі күштерді жылжыту арқылы осы кестеге сәйкес келді. 1945 жылдың сәуір айында Мәскеу бейтараптық шартын жойды. 1945 жылдың 8 тамызында Хиросимаға атом бомбасы тасталғаннан кейін (6 тамызда) Маньчжурияға Кеңес Одағының басып кіруі басталды. Кеңес Одағы Хоккайдоға шабуыл жасауды жоспарлаған, бірақ АҚШ-тың қарсылығына байланысты ол іске аспады.

Ричард Сорж: баға жетпес тыңшы

Ричард Сорге (1895 – 7 қараша 1944) – неміс журналисі және совет әскери барлау офицері. Ол Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның кезінде белсенді қызмет етті. Нацистік Германия мен Жапония империясында неміс журналисі ретінде жасырын жұмыс істеді. Оның кодовое аты "Рамзай" (Рамза́й) болды. Көптеген белгілі тұлғалар оны ең табысты тыңшылардың бірі деп есептейді. Сорге 1940 және 1941 жылдары Жапониядағы қызметімен танымал, ол 1941 жылы Гитлердің Кеңес Одағына шабуыл жасау жоспары туралы ақпарат берді. 1941 жылдың қыркүйек айының ортасында ол советтік тарапқа Жапонияның жақын арада Кеңес Одағына шабуыл жасамайтынын хабарлады. Бір айдан кейін Сорге Жапонияда тыңшылық қызметі үшін тұтқындалды. Оны азаптап, жақсылыққа мойын бұруға мәжбүр етті, соттады және 1944 жылдың қараша айында дарға асты. Сталин оның ісіне араласудан бас тартты. 1964 жылы ол қайтыс болғаннан кейін Кеңес Одағының Батыры атағымен марапатталды. Екі тарап та бейбіт келісімге қатысты келіссөздерді, оның ішінде аумақтық мәселелерді де жалғастыруға келісті. Сонымен қатар, Кеңес Одағы Жапонияның БҰҰ-ға мүшелігін қолдауға және Екінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан келген залаптарды өтеу туралы барлық талаптардан бас тартуға уәде берді. Бірлескен декларацияға өзара ең жақсы ұлттық режимді қамтамасыз ететін және сауданы дамытуға көмектесетін сауда хаттамасы қоса берілді. Жапония дипломатиялық қатынастарды жаңартқаннан көп пайда көре алмады. 1950 жылдардың екінші жартысында мәдени алмасулар көбейді. Алайда, советтік пропаганда Жапонияда көп сәттілікке жете алмады, себебі ол XIX ғасырдың соңында Корея, Манжурия және Қытайдағы орыс-жапон бәсекелестігінен, 1904-1905 жылдардағы орыс-жапон соғысынан және Ялта келісіміне сәйкес Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы күндерінде Жапонияға соғыс жариялағаннан туындаған ұзақ жылдар бойғы жағымсыз көзқарасқа тап болды. Кеңес Одағы Жапонияны аумақтық талаптарынан бас тартуға итермелеу үшін қысым мен ынталандыруды ауыстырып алмастырды. 1956 жылы, егер Жапония АҚШ-пен әскери одағынан бас тартса, Хабомаи аралдары мен Шикотанды қайтару мүмкіндігін қарастыруға дайын екенін білдірді. 1960 жылы Кеңес үкіметі Жапонияны АҚШ-пен өзара ынтымақтастық және қауіпсіздік туралы келісімге қол қоймауға шақырды, ал келісімге қол қойылғаннан кейін, Жапония келісімді дереу жойса ғана Хабомаи аралдары мен Шикотанды беруден бас тартатынын мәлімдеді. 1964 жылы Кеңес Одағы АҚШ Окинава мен Жапонияның негізгі аралдарындағы әскери қатысуын тоқтатса, осы аралдарды қайтаруға ұсыныс жасады.

1960-1975 жылдар: қатынастарды жақсарту

Аумақтық мәселеде екі жақ та өзара ұступ жасауға дайын болмаса да, 1960 жылдардың ортасынан кейін Жапонияның Кеңес Одағымен қарым-қатынасы айтарлықтай жақсарды. Кеңес үкіметі экономикалық даму жоспарларында Жапонияның ынтымақтастығын іздеуді бастады, ал жапондық тарап оған жағымды жауап берді. 1966 жылдың қаңтарында екі ел бес жылдық сауда келісіміне және азаматтық авиация жөніндегі келісімге қол қойды. Саяси қарым-қатынас көбінесе шиеленіскеніне қарамастан, 1970 жылдары экономикалық ынтымақтастық қарқынды дамыды. Екі елдің экономикасы бір-бірін толықтыратын сипатқа ие болды, себебі Кеңес Одағына Жапонияның капиталы, технологиясы және тұтыну тауарлары қажет болды, ал Жапонияға мұнай, газ, көмір, темір кені және ағаш сияқты кеңестік табиғи ресурстар керек еді. 1979 жылға қарай жалпы сауда көлемі жылына 4,4 миллиард АҚШ долларына жетіп, Жапонияны Германия Федеративтік Республикасынан (Батыс Германиядан) кейін Кеңес Одағының ең ірі социалистік емес сауда серігіне айналдырды. 1970 жылдары жапон-совет саяси қарым-қатынастары екіжақты байланыстарды жақсарту мүмкіндігін зерттеу мақсатында жоғары деңгейдегі сапарлардың жиі алмасуымен және аумақтық мәселеде екі тараптың да ұступ жасауға дайын болмағандықтан бейбітшілік шарты туралы қайта-қайта жүргізілген талқылаулармен сипатталды. 1972 жылдың қаңтарында Кеңес Одағының Сыртқы істер министрі Андрей Громыко АҚШ президенті Никсонның Қытайға тарихи сапарынан бір ай бұрын Токиоға келді, бұл алты жылдық үзілістен кейін министрлер деңгейіндегі келіссөздерді қайта бастау үшін жасалды. Келесі үш жыл ішінде Мәскеуде премьер-министр Танака Какуэй мен Кеңес Одағы Коммунистік партиясының бас хатшысы Леонид Брежневтің 1973 жылдың қазан айында өткен кездесуі сияқты басқа да жоғары деңгейдегі келіссөздер өтті, бірақ аумақтық мәселедегі тұйыққа қалу жалғасты, ал мәселені шешу перспективасы күңдеңдеді. Мәскеу бейбітшілік шарты бойынша келіссөздер жалғасып жатқанда, уақытша шара ретінде достық және жақсы ниет туралы шарт жасауды ұсынды. Бірақ Жапония бұл ұсынысты қабылдаудан бас тартты.

1975-1990: қатынастардағы қысым

1975 жылдан кейін Кеңес Одағы Жапонияның Қытаймен бейбіт келісімге қол қоюы, Кеңес-жапон қарым-қатынасына қауіп төндіретінін ашық түрде ескерте бастады. 1976 жылдың қаңтар айында Громыко бейбіт келісім мәселесін талқылауды қайта бастау үшін Токиоға келді. Жапония аумақтық мәселеде қайтадан мойын бұрған жоқ, сол кезде Громыко, япондықтардың сөзінше, Жапония жақсы ниет және ынтымақтастық шартына қол қойса, Кеңес Одағының иелігіндегі екі арал – Хабомаи аралдары мен Шикотанды қайтаруға ұсыныс жасады. Сондай-ақ ол Қытайға сілтеме жасай отырып, жапондарды «керісінше шиеленісті азайтуға қарсы тұратын және мемлекеттер арасындағы, оның ішінде біздің елдеріміз арасындағы қарым-қатынасты қиындатуға тырысатын күштерге» қарсы ескертті. 1978 жылдың ортасында Қытай-жапон бейбіт келісіміне қол қойылғандығы, жапон-кеңес қарым-қатынасына үлкен соққы болды. Жапония келісімдегі антигегемониялық ереже нақты бір елге қарсы бағытталмағанын айтса да, Мәскеу Токионың Вашингтон мен Пекинмен бірге кеңеске қарсы лагерьге қосылғанын көрді. Екі тарап та қарым-қатынасты жақсартуға ниет білдірді, бірақ Кеңес Одағының әрекеттері жапондықтарды алаңдатып, олардан алшақтатты. 1980 жылдары Тынық мұхитында Кеңес Одағының әскери күштерін күшейтуі осының бір мысалы еді. 1980 жылдары Жапонияның Кеңес Одағына қатысты көзқарасы қатаңдады. 1979 жылдың желтоқсанында Ауғанстанға кеңес әскерлерінің басып кіргенінен кейін, АҚШ Жапонияны дамушы елдерде кеңес күштерінің кеңеюін тежеу үшін көп жұмыс істеуге шақырып, қысым жасады. Ол бұған жауап ретінде Кеңес үкіметіне пайдалы байланыстарды үзіп, Пәкістан және Таиланд сияқты «алдыңғы қатардағы» мемлекеттерге көмек көрсетті. Премьер-министр Ясухиро Накасоне «кеңес қауіп-қатері» мәселесінде Рейган әкімшілігімен пікірлерінің сәйкестігін көрсетуге тырысты. Жапония әскери күштерін нығайтып, Жапония мен Тынық мұхитының батысындағы АҚШ күштерінің көбеюін құптады және кеңес күштерінің төндірген қауіпімен күресу үшін тығыз ынтымақтастық орнатуға уәде берді. Бұл экономикалық ынтымақтастық 1980 жылы Жапонияның Ауғанстанға басып кіргені үшін Кеңес Одағына қарсы санкцияларға қатысу туралы шешімімен, келіссөздер жүргізіліп жатқан бірқатар жобаларды тоқтата тұру, кейбір жоғары технологиялық тауарларды экспорттауға тыйым салу және Сібірді дамытуға берілген қарыздарды тоқтата тұру арқылы бұзылды. Кейіннен Токионың басқа жеткізушілерді тауып, Горбачев басшылығымен Кеңес Одағының экономикалық тұрақтылығы мен саяси дамуына қатысты күмәндануы нәтижесінде, Жапонияның Кеңес Одағымен экономикалық ынтымақтастыққа деген қызығушылығы азайды. 1988 жылы Жапония мен Кеңес Одағы арасындағы сауда көлемі шамамен 6 миллиард АҚШ долларын құрады. Қоғамдық пікір мен БАҚ кеңес күштерінің Азияда Жапонияға төндіретін қауіпке күмәнді қараса да, Мәскеудің Курил аралдарының оңтүстік шетіндегі, жапондықтардың Солтүстік аумақтары деп білетін Эторофу және Кунашириге, сондай-ақ Хоккайдоның солтүстік-шығысындағы Кішігірім Шикотан аралы мен Хабомаи аралдарына қатысты талаптарына Мәскеудің мойын бұрғысы келмегеніне қарсы күшті оппозиция болды, бұл аралдарды кеңестіктер Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы күндері басып алған. Аралдарда кеңес әскерлерінің орналасуы кеңес қауіп-қатерінің нақты дәлелі болды, ал жапондықтар басып алған аумақта кеңес әуе және теңіз күштерінің жасаған қимылдары жапондықтардың ресми саясатын нығайтуға көмектесті. 1979 жылы Жапон үкіметі Эторофу, Кунашири және Шикотан аймақтарында кеңес әскерлерінің күшеюіне наразылық білдірді. 1985 жылы Мәскеуде Михаил Горбачев режимінің келуі Азия мәселесінде сарапшы болған кеңес үкіметінің қатал дипломаттарын, Жапониямен байланысты күшейтуді қалайтын икемді өкілдермен алмастырды. Горбачев Азиядағы жаңа бастамаларды ұсынуға бастама көтерді, бірақ кеңес саясатының мәні баяу өзгерді. Әсіресе, 1980 жылдардың соңында кеңес шенеуніктері Солтүстік аумақтар мәселесінде келісімге келуге дайын болмады, Тынық мұхитының батысындағы кеңес күштері Жапонияға қауіп төндіретіндей көрінді, ал кеңес экономикалық қиындықтары мен шетел валютасының жетіспеушілігі Жапония мен Кеңес Одағы арасындағы экономикалық қарым-қатынастың болашағына күмәнді көзқарас тудырды. 1990 жылы Жапония Батыс елдерінің арасында Кеңес Одағымен байланысты күшейтуге және оған көмек көрсетуге ең аз ынталы ел болып көрінді. 1980 жылдардың ортасынан бастап Горбачев тұсында жүргізілген кеңестік саясаттағы өзгерістер, оның ішінде отандық реформаларға ұмтылыс және АҚШ пен Батыс Еуропамен қарым-қатынасты жақсартуға тырысу, жапондықтар тарапынан жағымды қызығушылықты тудырды, бірақ Жапон үкіметі Кеңес Одағының Жапония үшін маңызды мәселелерде саясатын өзгертпегенін мәлімдеді. Үкімет Мәскеу Солтүстік аумақтарды қайтарғанша Кеңес Одағымен қалыпты қарым-қатынас жасай алмайтынын айтты. Үкімет пен жапон бизнес лидерлері Жапонияның Кеңес Одағымен саудасы мен инвестициясы Солтүстік аумақтар мәселесі шешілгенше айтарлықтай өспейтінін мәлімдеді.

1990 жылдар: КСРО-ның ыдырауы

Сонымен қатар, 1990 жылы Горбачевтің 1991 жылы Жапонияға сапар жасайтыны туралы хабарлама арқылы Кеңес үкіметі Жапониямен дипломатиялық қарым-қатынастарын жандандырды. Кеңес шенеуніктері өз үкіметтерінің Жапониямен қаруды төмендету туралы келіссөздер ұсынатынын және сапар аясында Солтүстік территориялар бойынша қосымша ұсыныстар жасай алатынын мәлімдеді. Санаушылар Горбачев аралдар, қару-жарақтарды азайту және экономикалық ынтымақтастық мәселелерін қамтитын кешенді ұсыныс жасауы мүмкін деп болжады. 1990 жылдың қаңтар айында Жапония Сыртқы істер министрлігі бұрынғы позициясынан бас тарды, ол Кеңес Одағымен қаруды төмендету мәселелері бойынша келіссөздерге қатысудан бас тартқан болатын, және Жапония келіссөздерге дайын екенін көрсетті. Министрлік өкілдері үкіметтің қаруды төмендету саясатын АҚШ-пен тығыз үйлестіретінін мәлімдеді. Борис Ельцин үкіметі 1991 жылдың соңында, Кеңес Одағы тараған кезде Ресей билігін қолға алды. Мәскеу даулы территорияларды Жапонияға қайтаруға бұрынғыдан да қатаң қарсылық білдірді. Жапония Ресейге техникалық және қаржылық көмек көрсетуде Жеті дамыған ел тобымен бірге болғанымен, Жапония мен Ресей арасындағы қарым-қатынас салқын күйінде қалды. 1992 жылдың қыркүйек айында Ресей президенті Борис Ельцин Жапонияға жоспарланған сапарын кейінге шегерді. Сапар, ақыры, 1993 жылдың қазан айында өтті. Сапар барысында Солтүстік территориялар және бейбітшілік шартын жасау сияқты маңызды мәселелер талқыланғанымен, Жапония мен Ресей арасындағы қарым-қатынаста елеулі жақсару байқалмады. 1998 жылдың 30 шілдесінде жаңа сайланған Жапония премьер-министрі Кейдзо Обучи ең маңызды мәселелерге назар аударды: Ресеймен бейбітшілік шартын жасасу және 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысынан кейін Жапония экономикасын жаңғырту. Өмірінен ерте кеткеніне байланысты, ол Ресей Федерациясымен саясатын іске асыра алмады және екі ел арасындағы қарым-қатынас бейбітшілікке қол жеткізбеді.

Экономикалық қатынастар

Жапония мен Кеңес Одағы арасындағы экономикалық қатынастарды қиындатқан факторлар – суық соғыс және жоғарыда аталған аумақтық даулар. 1980 жылдардың бірінші жартысында Кеңес Одағынан импорт шамамен 1,9 миллиард АҚШ долларынан 1,5 миллиард АҚШ долларына дейін төмендеді, бірақ 1990 жылға қарай 3,4 миллиард АҚШ долларына дейін қайта өсті, бұл кезеңнің өзінде шамалы өсімді көрсетті. Кеңес Одағына экспорт тұрақтанғаннан кейін 1988 жылы 3,1 миллиард АҚШ долларынан асып, 1990 жылы 2,6 миллиард АҚШ долларына дейін төмендеді. Кеңес Одағымен коммерциялық қатынастар стратегиялық дамулармен бірге жүрді. 1970 жылдардың басында Жапония Сібірдің шикізаттарына қызығушылық танытты, себебі бағалар өсіп, жағдай жеңілдеді. Жағдайдың нашарлауы, әсіресе 1979 жылы Ауғанстанға басып кіруі және шикізат бағасының төмендеуі, Жапонияның Кеңес Одағымен сауда және инвестициялық қатынастарына елеулі шектеулер қойды. Тек 1985 жылдан бастап Михаил Горбачев басшылығымен кеңестік саясат өзгергеннен кейін ғана жапон саудасы қайтадан өсімді бастады. Жапонияның саудасы стратегиялық жоғары технология экспортын бақылайтын Көпжақты экспорттық бақылау жөніндегі үйлестіру комитеті (CoCom) арқылы да шектелді. 1987 жылы АҚШ Тошиба машина құралының Кеңес Одағына тыйым салынған тізімдегі станоктарды жібергенін анықтады, олар су асты кемелерінің винттерін жасауға қолданылды. Жапон үкіметі Тошибаны жазалауға көнбесе де (және АҚШ жауап ретінде Тошибаның АҚШ-қа экспортына санкциялар салды), нәтижесінде CoCom ережелерін бұзу үшін қадағалау күшейтіліп, жазалар қатаңдатылды.

Жапонияның Кеңес Одағындағы елшілері

Мамору Шигемицу (1936–1938) Кеңес Одағының сыртқы істер комиссары Максим Литвиновпен 1937 жылғы Амур өзеніндегі оқиға және бірнеше қараусыз аралдарға қатысты шекаралық дау туралы келіссөздер жүргізді. Шигенори Того (1938–1940) 1940 жылғы 9 маусымда қол қойылған шекаралық келісімді жасасқан. Йошицугу Татекава (1940–1942) 1941 жылғы Бейтараптық шартын жасады. Наотаке Сато (1942–1945) 1945 жылы Бейтараптық шарты жаңартылмайтыны туралы хабардар болды.