Кіріспе

Аһли Хадис қозғалысының үнді мұсылман ғалымы (1805-1902) Сәид Нәзир Хусейн Дихлауи (180513 қазан 1902) - Үндістанның ислам ғалымы, Британдық Үндістандағы Аһли Хадис қозғалысының негізін қалаушы тұлға. Алғашқы Ахли хадис ғалымдарының арасында өзінің беделін арттырғандықтан, ол шейх әл-күлл (барлығының мұғалімі немесе барлық білімнің шейхі) деген атаққа ие болды.

Ерте өмір

Хусейн Үндістанның солтүстігіндегі Бихар штатының Монгхир қаласында ақсүйек ашраф отбасында дүниеге келген. Ол шиит дінінде тәрбиеленген, бірақ кейіннен бұл дінді тастап кетті. Ол білімін Бихардағы Садықпурдан бастады. Сол жерде ол 1820 жылдары революциялық уағыздаушы Сайид Ахмад Барелвимен байланысқа келді. Кейін ол 1826 жылы Делиге көшіп, қайта жаңғырушы теолог Шах Вали Алла Дихлауидің (17031762) ұлы Шах Абд әл-Азиз (17461824), содан кейін Абдул-Азиздің немересі және мұрагері Шах Исхақ әл-Дихлауи (17781846) - Үндістанның әйгілі хадис ғалымынан білім алды. Шах Исхак Әл Дихлауи Хиджазға көшіп кеткенде, Хусейн оның орнын ұстаздыққа алды. Өзін шаһ Вали Алламен санастырып, өзін оның мұрасының рухани мұрагері ретінде қарастырған Хусейн шаһ Вали Алланың мұрагерлерімен тығыз байланысты миян сахиб атағын алды. 1846 жылы Шах Исхак әл-Дихлауидің өліміне байланысты бірнеше өзара байланысты мектептерге бөлінген Делидегі беделді Мадраса и Рахимия семинариясында Хусейн ең салафилік бағытты мектепті басқарды.

Британдықтарға деген көзқарасы

Назир Хусейн саяси тыныштықты жақтады және британдық билікті қолдаған және оған қарсы қарулы жихад шақыруларын қабылдамаған сунниттік және шииттік секталардың көптеген мұсылман ғалымдарының бірі болды. Ол сондай-ақ, британдық Үндістанды Дар-әл-Ислам (бейбітшілік мекені) деп жариялаған, Дар-әл-Харб (соғыс мекені) емес, Мекке муфтиімен бірге бірқатар мұсылман ғалымдарының бірі болды. Ол бүлікшілдікке қатысы жоқ екенін және джихадты күнәлі деп жариялауға қатаң қарсылық білдіргеніне қарамастан, 1868 жылы британдықтар оны Делидегі уахабилік бүлікшілердің басшысы деген күдікпен тұтқындап, алты ай қамауға алды, бірақ бүлікшілерді қолдамағаны белгілі болғаннан кейін айып тақпастан босатылды. Хусейн ваххабиттермен байланысын және 1857 жылғы Дели көтерілісіне қатысы бар екенін үнемі жоққа шығарып отырды. Алайда, олардың дінге қарсылық білдіруі, мешіттер мен ғибадатханаларға қарсы зорлық-зомбылық жасау, көптілікке қарсылық, жаңашылдыққа қарсылық, шииттер мен христиандарға қарсылық, Мұхаммед ибн Абд әл-Ваххаб (1703 - 1792) ізбасарларына ұқсас, басқа да мұсылман топтарының оларды уахабилер деп айыптауына кедергі болмады. Британдық Үндістан үкіметі бұл терминді уахабизммен байланысын жоққа шығарып, үкіметке бұл терминді қолдануды тоқтатуға шақырған Ахли Хадистің басшылары 1885 жылы кітап шығарғанға дейін қолданған жоқ. Хусейн жарты ғасыр бойы Делиде хадис оқытты, бұл салада халықаралық атақ-даңққа ие болды және Үндістанның, Ауғанстанның, Орталық Азияның әртүрлі бөліктерінен студенттерді тартты. Хусейн Ахмад Сирхинди мен Шах Валиулла Дехлавидің ілімдеріне сәйкес келетін ғалымдардың желісін біріктірді, бірақ олар сенімдегі кінәлі жаңалықтар мен төрт сүнни заң мектебінің заңдылығын қабылдамай, оларды қабылдамауда одан да берік болды. Британдықтардың қамқорлығы Хусейнге Алигарх институтына қатысы бар модернист мұсылмандар арасында да жақындады. Оның Алигарх институтының газетінде 1902 жылы тоқсан жеті жасында қайтыс болған кезде оны мақтап, некролог арналды. Хусейннің өзі суфизмге қарағанда аздаған ауызша және суфизмге қарағанда көбірек бейімделді. Ол Ахли Хадистің кейінгі өкілдерінен, шәкірттерінен одақ ант беруді (бай'а) талап етті, бұл әдетте суфизммен байланысты, тіпті суфилер арасындағы ұлы Ибн Арабиді мақтады. Дегенмен, жалпы алғанда, бұл ілімдер уахаби ғалымдарымен тығыз байланыстардың дамуына әкелді, бірақ Ханафи мектебінің қатаң ұстануын қолдаған Ахли Хадис пен Деобандилер арасындағы қатал дау-дамайлар болды. Мұхаммед Қасым Нанавтави мен Рашид Ахмад Гангохи - Деобанди қозғалысының негізін қалаушылар; Дегенмен, белгілі деобанди ғалымдары, соның ішінде Мұфтий Мұхаммед Таки Усмани оған қарсы фетвалар шығарды. Хусейн Ахмадияның негізін қалаушы Мирза Ғұлам Ахмадиге ықпал еткен болуы мүмкін, бірақ Ахмад ешқашан оның қолында оқымаған. Ахмадтың ең басты шәкірті және мұрагері Хаким Нур-ул-Дин де Хусейннің қолында қысқа уақыт оқыды. Хусейннің басқа да шәкірттері: ауғандық үнді ғалымы Абдулла Газнави; Пәнжабтағы екі ірі Ахли хадис жақтаушысы: Мұхаммед Хусейн Баталви және Санаулла Амрицари; және үнді хадис ғалымы Шамс әл Хак Азимабади. Алигарх қозғалысының және мұсылман университетінің негізін қалаушы модернист, Сайед Ахмад Хан да 1850 жылдары Хусейннің қолында оқыған.