Кіріспе

Британдық Үндістандағы саяси партия
3=Мұсылман лигасы (нақтылау)

Бүкіл Үндістан мұсылман лигасы (AIML) – 1906 жылы Даккада құрылған саяси партия. Партияның құрылу мақсаты – Үндістан субконтинентінде мұсылман мүдделерін қорғау еді. Бұл партия британдық Үндістанда мұсылмандардың саяси өкілдігіне қажеттілік туындағаннан пайда болды, әсіресе 1905 жылғы Бенгалияның бөлінуіне қарсы Үнді ұлттық конгресінің үлкен қарсылығы кезінде. 1906 жылы Даккадағы Исрат Манзил сарайында өткен Бүкіл Үндістан мұсылман білім беру конференциясының жылдық мәжілісінде Дака науаны Ходжа Салимулла британдық Үндістанда мұсылмандардың мүдделерін қорғайтын саяси партия құру туралы ұсыныс енгізді. Лахордың көрнекті мұсылман көшбасшысы сэр Миан Мұхаммед Шафи партияны «Бүкіл Үндістан мұсылман лигасы» деп атауды ұсынды. Конференцияда бұл ұсыныс бірауыздан қабылданды, нәтижесінде Даккада Бүкіл Үндістан мұсылман лигасы ресми түрде құрылды. 1937 жылға дейін бұл ұйым элиталық сипатта болды, содан кейін басшылығы мұсылман халқын біріктіруді бастады, бұл Лиганы халықтық ұйымға айналдырды. 1930 жылдары жеке мемлекет құру идеясы және белгілі философ сэр Мұхаммед Икбалдың Солтүстік-Батыс Британдық Үндістандағы төрт провинцияны біріктіру туралы көзқарасы екі ұлт теориясын одан әрі нығайтты. Конгресс партиясы Ұлыбританияның Үндістан халқымен ақылдаспай-ақ, біржақты түрде Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуына қарсылық көрсеткен кезде, Мұсылман лигасы британдық соғыс күшін қолдауға көшті. Мұсылман лигасы 1940 жылдары шешуші рөл атқарды, ол Үндістанның діни негізде бөлінуіне және 1947 жылы Пәкістанның мұсылман мемлекеті ретінде құрылуына түрткіс берді. Үндістанның бөлінуінен және Пәкістанның құрылуынан кейін Бүкіл Үндістан мұсылман лигасы Үндістанда ресми түрде таратылды. Лиганың орнына Пәкістан мұсылман лигасы келді, ол кейін бірнеше саяси партияларға бөлінді. Басқа топтардың ықпалы азайды, олар тек Үндістанның Керала штатында ғана азды-көпті партия ретінде сақталды. Бангладеште Мұсылман лигасы 1976 жылы қайта құрылды, бірақ оның көлемі кішірейіп, саяси аренада маңызсыз күшке айналды. Үндістанда «Үндістан мұсылман лигасы» деп аталатын тәуелсіз ұйым құрылды, ол бүгінгі күнге дейін Үндістан парламентінде өкілдігін сақтап келеді.

Қор

Конгресс көшбасшыларының мұсылмандарды өз сессияларына тартуға жасаған шын ниетіне қарамастан, исламдық басшылықтың көпшілігі (Сэр Сәйед Ахмед Хан мен Сәйед Әмір Әли сияқты исламдық білім мен ғылыми дамуға көбірек ден қойған бірнеше ғалымдарды қоспағанда), Үндістанда Конгресс сессияларында бөлек өкілдік етуі тиіс екі ерекше қауым бар деген пікірді қабылдамады. Сәйед Ахмед Хан 1888 жылы Мератта: «Осы ұзақ кіріспеден кейін мен өз ұлтымның – тіпті осы елдің барлық халқының саяси мәселелерде қандай жол ұстануы керек екенін түсіндіргім келеді. Сіздердің назарларыңызды аудару үшін Үндістанның саяси мәселелерін жүйелі түрде қарастырамын. Біріншісі – Үндістанның басқаруы мен империясы кімнің қолында болуы керек? Егер барлық ағылшындар мен олардың әскері Үндістаннан кететін болса, барлық қару-жарақтарын алып кететін болса, онда кім Үндістанды билейді? Осы жағдайда екі ұлт – мохаммедандар мен индустар бір таққа отыра ала ма және күш жағынан тең бола ала ма? Әрине, жоқ. Олардың біреуі екіншісін жеңіп, басып тастауы керек. Екеуі де тең бола алады деп үміттену – мүмкін емес және қиялдауға келмейтін нәрсе». 1886 жылы Сэр Сәйед Мұхаммедтік білім беру конференциясын құрды, бірақ өзіне салған тыйым саясатты талқылауға мүмкіндік бермеді. Оның бастапқы мақсаты – Үндістан мұсылмандары арасында ағылшын білімін, әсіресе ғылым мен әдебиетті насихаттау болды. Конференция, Сэр Сәйедтің Әлигарх мұсылман университетіне қаражат жинаумен қатар, мұсылман жоғарғы сыныбын білім беруді кеңейтуге шақырып, оны Әлигарх қозғалысы деп атады. Мұсылман қажеттіліктеріне жаңа назар аудару мұсылман элиталары арасында саяси сананы оятуға көмектесті. Олардың біразы үшін, Сэр Сәйед Ахмед Ханның қайтысынан кейін көп жылдар өткен соң, Бангладештегі Даккада Бүкіл Үндістан мұсылман лигасы құрылды. 1901 жылы ұлттық деңгейде мұсылман саяси партиясын құру қажет деп есептелді. Оның құрылуының алғашқы кезеңі 1906 жылдың қыркүйегінде Лакхнауда өткен кездесу болды, онда бүкіл Үндістаннан келген өкілдер қатысты. «Барлық Үндістан мұсылмандары» саяси партиясын құру туралы шешім қабылданды және одан әрі шаралар «Барлық Үндістан Мұхаммедтік білім беру конференциясының» келесі отырысына дейін тоқтатылды. Симла делегациясы мәселені 1906 жылдың қазанында қайта қарады және Дахада өтетін білім беру конференциясының жылдық кездесуі кезінде партияның мақсаттарын белгілеуді шешті. Осы уақытта Наваб Салимулла Хан партияның толық схемасын жариялап, оны «Барлық Үндістан мұсылман конфедерациясы» деп атауды ұсынды. Бұрын Лакхнаудағы, кейін Симлада өткен кездесулерде қабылданған шешімдерге сәйкес, Бүкіл Үндістан Мұхаммедтік білім беру конференциясының жылдық кездесуі 1906 жылдың 27 желтоқсанынан 30 желтоқсанына дейін Даккада өтті. Кездесуге үш мың делегат қатысты.

1908 жылдың 1 қазанында реформалар туралы ұсынылған жобада мұсылмандарға барлық кеңестерде орын бөлінді, тек Пәнджабта ғана тағайындамалар сақталды. Бұл хабарламада үкімет мұсылмандардың талаптарын қаншалықты қанағаттандырғанын және императорлық және провинциялық заң шығарушы органдарда мұсылмандардың өкілдігінің артқанын көрсетті. Бірақ мұсылман лигасының талаптары тек Біріккен провинциялар мен Мадраста ғана толық орындалды. Дегенмен, үкімет бөлек сайлау жүйесін қабылдады. Бұл идея Мемлекеттік хатшы тарапынан қабылданбады, ол аралас сайлау коллегияларын ұсынды, бұл мұсылман лигасының қарсылығына және мұсылман баспасөзінің Симла делегациясына вице-корольдің уәдесіне опасыздық деп санаған наразылығына әкелді. 23 ақпанда Морли Лордтар палатасына мұсылмандар бөлек өкілдік талап еткенін және олардың талаптары қабылданғанын мәлімдеді. Бұл Лиганың алғашқы жеңісі болды. Бірақ Үндістан кеңестері туралы заң жобасы мұсылман лигасының талаптарын толық қанағаттандыра алмады. Ол 1908 жылдың қазан айындағы коммюникеге негізделген, онда мұсылмандарға тек бірнеше орын ғана берілген. Мұсылман лигасының Лондон филиалы заң жобасына қарсы шығып, бірнеше парламентарийлердің қолдауын алды. 1909 жылы мұсылман лигасының мүшелері мұсылман наразылығын ұйымдастырды. Минто кеңесінің реформалар комитеті мұсылмандардың пікірін дұрыс деп есептеп, Минтоға кейбір мұсылман басшыларымен сөйлесуді ұсынды. Үкімет келісім бойынша мұсылмандарға тағы бірнеше орын ұсынды, бірақ Лиганың талабын толық қанағаттандыруға келіспеді. Минто мұсылмандарға жеткілікті берілді деп сенді, ал Морли мұсылмандардың үкіметке тигізуі мүмкін қысымға байланысты әлі де күмәнданып отырды. Мұсылман лигасының орталық комитеті 1909 жылдың 12 қыркүйегінде тағы да бөлек сайлау жүйесін және көбірек өкілдік талап етті. Минто қарсы болса да, Морли Лиганың қолдауысыз заң қабылдалмауы мүмкін деп қорқып, мұсылман өкілдігін тағы да Лига басшылығымен талқылады. Бұл сәтті аяқталды. Аға Хан мұсылмандарға императорлық кеңесте тағы екі орын берілуіне келісім берді. Мұсылман лигасы тартымдылықпен келісімге келді.

Алғашқы жылдар

Сұлтан Мұхаммед Шах (Ага Хан III) Мұсылман Лигасының бірінші құрметті президенті болып тағайындалды, бірақ ол Даккадағы ашылу сессиясына қатыспады. Бастапқыда үш жыл мерзімге пропорционалды түрде әртүрлі провинциялардан алты вице-президент, хатшы және екі орынбасар хатшы тағайындалды. Лиганың конституциясы 1907 жылы қалыптастырылып, Мұхаммед Әли Жоһар жазған "Жасыл кітапта" жарияланды. Аға Хан III Ахмад Ханның мұсылмандар саясатқа араласпас бұрын жоғары білім арқылы әлеуметтік капиталын құруы керек деген пікірін бөлісті, бірақ кейіннен британ үкіметіне мұсылмандар Үндістан ішінде жеке ұлт ретінде қарастырылуы тиіс екенін батыл айтты. 1912 жылы AIML президенті лауазымынан кеткеніне қарамастан, ол Лиганың саясаты мен күн тәртібіне елеулі әсер еткізе берді. 1913 жылы Мұхаммед Әли Джинна Мұсылман Лигасына қосылды. Алигарх мұсылман университетінен интеллектуалдық қолдау және жас белсенділер тобы пайда болды. Тарихшы Муширул Хасан 20 ғасырдың басында студенттерді британ үкіметіне қызмет етуге дайындау үшін құрылған бұл мұсылман институты саяси белсенділікке ұшырады деп жазады. 1939 жылға дейін профессорлық-оқытушылар құрамы мен студенттер жалқы үнділік ұлттық қозғалысты қолдады. 1939 жылдан кейін, алайда, студенттер мен оқытушылар Джинна мен Мұсылман Лигасының артынан жиналғанда, мұсылман сепаратистік қозғалысына көзқарас күрт өзгерді.

Коммунализмнің өркендеуі

Саяси тұрғыдан алғанда, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін мұсылман және индус көшбасшылары арасында белгілі бір біртұтастық болды, оны Халифат қозғалысы көрнекті түрде бейнеледі. Аталған науқан 1922 жылы аяқталғаннан кейін қарым-қатынастар күрт суытылды. Діни араздық тез өсіп, екі топты бөліп тастады. 1923-1927 жылдар аралығында көптеген қалаларда ірі дүрбелеңдер болды, соның ішінде тек Уттар-Прадеште 91 рет орын алды. Көшбасшылық деңгейде Конгресс партиясының делегаттары арасында мұсылмандардың үлесі 1921 жылы 11% болса, 1923 жылы 4% төмендеді. Мұхаммед Әли Джинна индус-мұсылман одағын құруға жасаған тырысысы сәтсіз аяқталғаннан кейін саясаттан көңілі қалды және 1920-шы жылдардың көп бөлігін Ұлыбританияда өткізді. Лиганың басшылығын сэр Мұхаммед Иқбал өз қолына алды, ол 1930 жылы Үндістанда жеке мұсылман мемлекетін құру туралы алғашқы талапты қойды. "Екі ұлт теориясы" – индустар мен мұсылмандар бір елде бірге өмір сүре алмайтын екі бөлек ұлт деген сенім мұсылмандар арасында кең тарады. Конгресс көшбасшылары екі мемлекеттік шешімді қабылдамады, олар біртұтас Ұндістанды, ортақ ұлттық бірегейлікке негізделгенін жақтады. Конгресс әрқашан "діни араздықты" – яғни, саясатты діни сәйкестікке негіздеуді – қабылдамады. Иқбалдың Солтүстік-Батыс шекаралық провинция, Белуджистан, Пәнджәп және Синдті мұсылман көпшілігі бар жаңа мемлекетке біріктіру саясаты Лиганың саяси платформасының бір бөлігіне айналды. Лига Комитет есебін (Нехру есебін) мұсылмандарға өте аз өкілдік бергендігі үшін (жалпы өкілдердің тек төрттен бірі) қабылдамады, колонияның ресми жазу жүйесі ретінде деванагариді орнатуды және Үндістанды орталықтағы барлық қалдық өкілеттіктермен де-факто унитарлық мемлекетке айналдыруды талап етті. Лига заң шығарушы органда кем дегенде үштен бір бөлігін және мұсылман провинцияларына айтарлықтай автономияны талап етті. Джинна ұсынысқа енгізілген шағын түзетулерге қатысты өтініштері түбегейлі қабылданбағаннан кейін "жолдардың айырылысын" хабарлады, Конгресс пен Лига арасындағы қарым-қатынас нашарлай бастады.

Пәкістан

Британдық Үнді империясы таратылғаннан кейін, Мұсылман лигасы Пәкістандағы қазіргі консерватизмнің қалыптасуында және елде демократиялық процестің енгізілуінде маңызды рөл атқарды. Пәкістандық түрі бастапқыда Пәкістанның негізін қалаушы Мұхаммед Әли Джинна, кейін премьер-министр Лиақат Әли Хан басқарды, бірақ 1958 жылғы әскери араласудан кейін қиын жағдайға тап болды. Оның бір тобы 1962 жылға дейін президент Әйүп Ханды қолдады, содан кейін барлық топтар Нұрұл Әмин басқаратын Пәкістан Мұсылман лигасына қайта құруға және 1965 жылғы президенттік сайлауда Фатима Джиннаны қолдауға келісті. Бұған қоса, 1970 жылы өткен сайлауда Шығыс және Батыс Пәкістанның екеуінен де дауыс алған жалғыз партия осы лига болды. Пәкістанның түрлі кезеңдерінде Пәкістан Мұсылман лигасы елдегі билікті кезекпен жүргізетін үкіметтік партиялардың біріне айналды.

Үндістан

1947 жылы Үндістанның бөлінуінен кейін Бүкіл Үндістан мұсылман лигасы таратылды. Оның орнына жаңа Үндістанда Үндістан одағы мұсылман лигасы келді. Үндістан одағы мұсылман лигасы Үндістан Конституциясы негізінде Үндістанның жалпы сайлауларына қатысады. Елдің барлық аймақтарындағы саяси партиялар Пәкістандағы жалпы сайлауды қолдады, мұсылман лигасынан басқа. 1954 жылы Парламентке заң шығарушы сайлаулар өтетін болды.