Мирза Ғұлам Әһмәд: Әһмадия қозғалысының негізін қалаушысы

Кіріспе

Үндістанның діни қайраткері (1835–1908)

Мирза Ғұлам Ахмад (13 ақпан 1835 – 26 мамыр 1908) – үнді дінбасы және исламдағы Ахмадия қозғалысының негізін қалаушы. Ол өзінің уәде етілген Мәсіх және Махди ретінде тағайындалғанын мәлімдеді, бұл Исаның (матил Иса) екінші келуінің метафорасы, соңғы заманға қатысты исламдық болжамдардың орындалуы, сондай-ақ 14-шы ғасырдағы Мужаддид (ғасырлық жаңартушы). Пәнджабтың ауылдық аймағындағы Кадиан қаласында әулеттік тамырлары бар отбасында дүниеге келген Ахмад исламның жазушысы және дебатшысы ретінде танылды. Ол қырық жасқа келгенде әкесі қайтыс болды, және сол шамада Құдай оған хабарласа бастады деп сенді. 1889 жылы ол Лудхиянада қырық қолдаушысынан адалдық серт алды және өзінің құдайлық нұсқау деп мәлімдеген ізбасарлар қауымын құрды, он қағиданы белгілеп, Ахмадия қозғалысының құрылуын қадағалады. Оның айтуынша, қозғалыстың мақсаты – Алланың толық бірлігін қайта орнату, исламдық идеалдар бойынша қоғамды жақсарту арқылы исламды жаңарту және исламның бастапқы түрінде әлемдік таралу. Христиандық және басым исламдық көзқарасқа қарамастан, Исаның (немесе Исаның) соңында қайта оралу үшін көкте тірі екендігіне, Ахмад өзі айқышқа шегеленіп, табиғи өлімге ұшырады деп мәлімдеді. Ол діни идеяларын уағыздап, Пәнджаб аймағында кеңінен саяхаттап, реформалық бағдарламаны Құдайдан алған аянмен біріктіріп, өмірінде көптеген ізбасарларды, сондай-ақ мұсылман ғалымдарының қарсылығын тудырды. Ол христиан миссионерлерімен, мұсылман ғалымдарымен және индуист жаңартушыларымен көптеген қоғамдық пікірсайыстар мен диалогтарға қатысты. Ахмад өнімді автор болды және 1880 жылы «Барахин-и Ахмадия» (Ахмадияның дәлелдері, оның алғашқы маңызды еңбегі) томының жарық көргенінен бастап 1908 жылғы өліміне дейін діни, теологиялық және моральдық тақырыптар бойынша тоқсаннан астам кітап жазды. Оның көптеген жазбалары исламды қорғау және оның дін ретінде басымдығын рационалды аргументация арқылы орнатуға бағытталған, көбінесе исламдық ілімдердің өзіндік түсіндірулерін ұсынады. Ол исламды бейбіт таратуды жақтады және қазіргі замандағы жағдайларды ескере отырып, әскери жиһадқа рұқсат етілмейтінін қатаң түрде айтты. Өліміне қарай, ол шамамен 400 000 ізбасарын жинады, әсіресе Біріккен провинциялар, Пәнджаб және Синд аймақтарында, және атқарушы органы мен өзінің баспаханасы бар серпінді діни ұйым құрды. Оның орнына жақын серігі Хаким Нур уд Дин келді, ол «Халифатул Масих» (Мәсіхтің мұрагері) атағын алды. Ахмади мұсылмандары Ахмадиді уәде етілген Мәсіх және Имам Махди ретінде құрметтесе де, Мұхаммед Ахмадия Исламындағы орталық тұлға болып қала береді. Ахмадтың исламда бағынышты пайғамбар (уммати) екендігі туралы талабы оның ізбасарлары мен Мұхаммедті соңғы пайғамбар деп санайтын басым мұсылмандар арасындағы даудың негізгі мәселесі болып қала береді.

Mirza Ghulam Ahmad (13 February 1835 – 26 May 1908) was an Indian religious leader and the founder of the Ahmadiyya movement in Islam. He claimed to have been divinely appointed as the promised Messiah and Mahdī—which is the metaphorical second coming of Jesus (mathīl iʿIsā), in fulfillment of the Islamic prophecies regarding the end times, as well as the Mujaddid (centennial reviver) of the 14th Islamic century. Born to a family with aristocratic roots in Qadian, rural Punjab, Ahmad emerged as a writer and debater for Islam. When he was just over forty years of age, his father died and around that time he believed that God began to communicate with him. In 1889, he took a pledge of allegiance from forty of his supporters at Ludhiana and formed a community of followers upon what he claimed was divine instruction, stipulating ten conditions of initiation, an event that marks the establishment of the Ahmadiyya movement. The mission of the movement, according to him, was the reinstatement of the absolute oneness of God, the revival of Islam through the moral reformation of society along Islamic ideals, and the global propagation of Islam in its pristine form. As opposed to the Christian and mainstream Islamic view of Jesus (or Isa), being alive in heaven to return towards the end of time, Ahmad asserted that he had in fact survived crucifixion and died a natural death. He traveled extensively across the Punjab preaching his religious ideas and rallied support by combining a reformist programme with his personal revelations which he claimed to receive from God, attracting thereby substantial following within his lifetime as well as considerable hostility particularly from the Muslim Ulama. He is known to have engaged in numerous public debates and dialogues with Christian missionaries, Muslim scholars and Hindu revivalists. Ahmad was a prolific author and wrote more than ninety books on various religious, theological and moral subjects between the publication of the first volume of Barahin i Ahmadiyya (The Proofs of Ahmadiyya, his first major work) in 1880 and his death in May 1908. Many of his writings bear a polemical and apologetic tone in favour of Islam, seeking to establish its superiority as a religion through rational argumentation, often by articulating his own interpretations of Islamic teachings. He advocated a peaceful propagation of Islam and emphatically argued against the permissibility of military Jihad under circumstances prevailing in the present age. By the time of his death, he had gathered an estimated 400,000 followers, especially within the United Provinces, the Punjab and Sindh and had built a dynamic religious organisation with an executive body and its own printing press. After his death he was succeeded by his close companion Hakīm Noor ud Dīn who assumed the title of Khalīfatul Masīh (successor of the Messiah). Although Ahmad is revered by Ahmadi Muslims as the promised Messiah and Imām Mahdi, Muhammad nevertheless remains the central figure in Ahmadiyya Islam. Ahmad's claim to be a subordinate (ummati) prophet within Islam has remained a central point of controversy between his followers and mainstream Muslims, who believe Muhammad to be the last prophet.

Ұрпағы мен отбасы

Мырза Ғұлам Ахмад Барлас тайпасының мүшесі, Мырза Хади Бегтің ұрпағы болды. 1530 жылы Мырза Хади Бег Самарқандтан (қазіргі Өзбекстан) өзінің отбасымен, қызметшілерімен және ізбасарларымен, барлығы екі жүз адаммен бірге көшіп келді. Самарқан арқылы саяхаттап, олар ақырында Пәнджабқа қоныстанды, ал Мырза Хади Мұғал императоры Бабурдың қатысты туысы болғандықтан, қазіргі Қадиан қаласын құрды. Үндістанның британдық үкіметтік жазбаларында олардың барлығы Мұғалдар деп аталған, себебі Мұғал империясы мен сарайларында жоғары лауазымдарды иеленген. Мырза Хади Бегке бірнеше жүз ауылдың жері (жагир) берілді және ол Қадиан мен айналасындағы ауданның қадиі (судьясы) болып тағайындалды. Мырза Хади Бегтің ұрпақтары Мұғал империясында маңызды лауазымдарды атқарған және Қадианның басшылары болған. Ол Құранның араб тіліндегі мәтінін оқыды және Фазыл и Иллахи есімді ұстаздан араб грамматикасының негіздерін және парсы тілін үйренді. 10 жасында Фазл Ахмад есімді ұстаздан білім алды. 17-18 жасында Гүл Али Шах есімді ұстаздан сабақ алды. Сонымен қатар, ол әкесі, дәрігер болған Мирза Ғұлам Муртазадан медицина бойынша да кейбір еңбектерді оқыды. Ахмадтың әкесі, Мирза Ғұлам Муртаза, сикх армиясында қызмет еткен жергілікті басшы (раиc) болды. 1864 жылдан 1868 жылға дейін әкесінің тілегімен Ахмад Сиалкотта кеңсе қызметкері болып жұмыс істеді, онда ол христиан миссионерлерімен байланысқа түсіп, олармен жиі пікір таластырды. 1868 жылдан кейін ол әкесінің қалауымен Қадианға оралды, онда оған мүлік мәселелерін қарау тапсырылды. Осы уақытқа дейін Ахмад қоғамнан уақтап, көп уақытын діни кітаптарды оқып, жергілікті мешітте дұға ете отырып, оңашада өткізді. Уақыт өте келе ол христиан миссионерлерімен көбірек араласа бастады, әсіресе олардың сынағандарына қарсы Исламды қорғады. 1886 жылы Ария Самаджының бірнеше жетекшілері Ахмадпен Исламның рас екендігі туралы пікір алысып, Исламның тірі дін екенін дәлелдейтін белгі сұрады. Осы мақсатта арнайы дұғалар оқу үшін және одан әрі Алладан басшылық іздеу үшін Ахмад Хошиярпурға сапар шекті, ол Алладан нұсқау алғанын мәлімдеді. Мұнда ол қырық күн бойы оңашада болды, бұл амал "чилла нашини" деп аталады. Ол үш серігімен бірге ізбасарларының бірінің кішкентай екі қабатты үйіне барды және дұға оқып, ойға шолып, серіктері оған тамақ әкеліп, оған ештеңе айтпастан жалғыз қалдырды. Ол үйден тек жұма күндері ғана шығып, жұма намазын тастап кеткен мешітте оқыды. Осы кезеңде ол Алланың өзіне ұлы ұл сыйлайтынын жариялады.

Mirza Ghulam Ahmad was a descendant of Mirza Hadi Beg, a member of the Barlas tribe. In 1530, Mirza Hadi Beg migrated from Samarkand (present day Uzbekistan) along with an entourage of two hundred people consisting of his family, servants and followers. Travelling through Samarkand, they finally settled in the Punjab, India, where Mirza Hadi founded the town known today as Qadian during the reign of Mughal emperor Babur his distant relative. The family were all known as Mughals within the British governmental records of India probably due to the high positions it occupied within the Mughal Empire and their courts. Mirza Hadi Beg was granted a Jagir of several hundred villages and was appointed the Qadi (judge) of Qadian and the surrounding district. The descendants of Mirza Hadi are said to have held important positions within the Mughal Empire and had consecutively been the chieftains of Qadian. He learned to read the Arabic text of the Qur'an and studied basic Arabic grammar and the Persian language from a teacher named Fazil e Illahi. At the age of 10, he learned from a teacher named Fazl Ahmad. Again at the age of 17 or 18, he learnt from a teacher named Gul Ali Shah. In addition, he also studied some works on medicine from his father, Mirza Ghulam Murtaza, who was a physician. Ahmad's father, Mirza Ghulam Murtaza, was a local chieftain (ra'is) who served in the Sikh Army. From 1864 to 1868, upon his father's wishes, Ahmad worked as a clerk in Sialkot, where he would come into contact with Christian missionaries with whom he frequently engaged in debate. After 1868, he returned to Qadian, as per his father's wishes, where he was entrusted to look after some estate affairs. During all this time, Ahmad was known as a social recluse because he would spend most of his time in seclusion studying religious books and praying in the local mosque. As time passed, he began to engage more with the Christian missionaries, particularly in defending Islam against their criticism. In 1886, certain leaders of the Arya Samaj held discussion and debate with Ahmad about the truthfulness of Islam and asked for a sign to prove that Islam was a living religion. In order to dedicate special prayers for this purpose and so as to seek further divine guidance, Ahmad travelled to Hoshiarpur upon what he claimed was divine instruction. Here, he spent forty days in seclusion, a practice known as chilla nashini. He travelled accompanied by three companions to the small two storied house of one of his followers and was left alone in a room where his companions would bring him food and leave without speaking to him as he prayed and contemplated. He only left the house on Fridays and used an abandoned mosque for Jumu'ah (Friday prayers). It is during this period that he declared God had given him the glad tidings of an illustrious son.

Байаның алынуы

Ахмад 1882 жылы реформатор ретінде құдайдан тағайындалғанын мәлімдеді, бірақ адалдық серт беру немесе қабылдану рәсімі болған жоқ. 1888 жылдың желтоқсан айында Ахмад өзінің ізбасарларының оған адалдық ант беруі және «байъа» жасауы Алланың әмірі екенін жариялады. 1889 жылдың қаңтарында ол бір кітапша жариялады, онда өмір бойы сақтауға тиіс он талап немесе мәселені баяндады. 1889 жылдың 23 наурызында Ахмад қырық ізбасардан ант қабылдап, Ахмадия қауымын құрды.

Оның талаптары

Мырза Ғұлам Ахмад өзінің Уәде етілген Мәсіх және Махди екенін жариялады. Ол әлемдік діндердегі олардың негізін қалаушыларының қайта оралуына қатысты түрлі пайғамбарлықтардың орындалғанын мәлімдеді. Мырза Ғұлам Ахмадтың ізбасарлары оның он тоғыз ғасыр бұрын өмір сүрген Иса (ғ.с.) екендігін ешқашан айтпағанын айтады. Мырза Ғұлам Ахмад Исаның (ғ.с.) табиғи өлімге ұшырағанын, мұсылмандық дәстүрдегі Исаның (ғ.с.) көкке көтерілуі және христиандық сенімдегі айқышқа шегеленуі туралы дәстүрлі көзқарастарға қайшы екенін мәлімдеді. Ол кітаптарында исламдық өмірдің жалпы құлдырауы мен мессияның үлкен қажеттілігі туралы жазды. Ол Исаның (ғ.с.) Мұсадан кейін 14 ғасырда пайда болғаны сияқты, уәде етілген Мәсіх, яғни Махдидің де Мұхаммедтен (с.ғ.с.) кейін 14 ғасырда келуі керек деп аргументтеді. «Тәзкиратуш шаһадатайнда» ол түрлі пайғамбарлықтардың орындалуы туралы жазды. Онда ол Құран мен Хадистен Махдидің келуіне және оның заманының сипаттамаларына қатысты түрлі пайғамбарлықтар мен сипаттамаларды тізбектеді, оларды өзіне және өз заманына жатқызды. Бұған оның Хадисте физикалық келбетімен сипатталғаны және басқа да түрлі белгілерді көрсеткені туралы мәлімдемелер кіреді; олардың кейбіреулері кең ауқымды, мысалы, әлемдік оқиғалардың белгілі бір нүктеге жетуі, мұсылман қауымындағы нақты жағдайлар, сондай-ақ әртүрлі әлеуметтік, саяси, экономикалық және физикалық жағдайларға назар аудару.

Талаптан кейінгі

Уақыт өте келе, Мирза Ғұлам Ахмадтың өз дәуірінің муджаддиды (реформаторы) екенін айтуы анықталды. Оның ең белгілі және мақтаулы еңбектерінің бірі – "Барахин е Ахмадия" атты ауқымды кітабында ол өзін Исламның Мәсіхі деп жариялады. Ал Мирза Ғұлам Ахмад Исаның айқышқа шегеленіп өлмегенін, керісінше, Кашмирге көшіп, сонда қартайып қайтыс болғанын айтты. Мирза Ғұлам Ахмадтың пікірінше, уәде етілген Махди – көптеген мұсылмандардың сенгеніне қарамастан, Иса Мәсіх түріндегі әскери басшы емес, рухани лидердің символы. Осы мәлімдемесімен ол қарулы жиһад идеясын да жобады және мұндай жиһадқа қазіргі заманда жағдайлардың орынды еместігін, Исламды қорғау үшін қылыш емес, қалам мен тіл қажеттігін айтты. Мирза Ғұлам Ахмад "Тухфа е Кайсерия" және "Ситара е Кайсерия" атты екі кітап жазды, онда ол Виктория патшайымын Ислам дінін қабылдап, христиандықтан бас тартуға шақырды.

Діни ғалымдардың реакциясы

Кейбір дінтанушылар оған қарсы шықты және ол жиі діннен тайған деп айыпталды, бірақ көптеген дінтанушылар, Сэр Сайед Ахмет Хан, Маулана Абу Калам Азад және тағы да көптеген басқалар Исламды қорғағаны үшін оны мақтады. Оның қайтысынан кейін, қарсыластары қарулы жихадты тоқтату себепті британ үкіметі үшін жұмыс істеді деп айыптады, себебі оның Махди екендігі туралы мәлімдемесі Суданның Махдиі (Мухаммед Ахмад) мәлімдемесімен шамалас уақытта жасалды. Өзінің "Уәғдаланған Мессия" және "Махди" екенін жариялағаннан кейін, оның қарсыластарының бірі Мирза Ғұлам Ахмедқа қарсы сенімсіздік туралы Фәтва (діни үкім) шығарды, оны қапір (сенімсіз), алдаушы және жалғаншы деп жариялады. Бұл үкім оны және оның ізбасарларын өлтіруге рұқсат берді. Ол бүкіл Үндістанға таратылды және шамамен екі жүз дінтанушы қол қойды. Бірнеше жыл өткен соң, көрнекті мұсылман көшбасшысы және дінтанушысы Ахмет Раза Хан Мекке мен Медине дінтанушыларының пікірін жинау үшін Хеджазға сапар шекті. Ол бұл пікірлерді өзінің "Хұсамул Харамәйн" (Екі қасиетті мешіттің қылышы) атты еңбегінде жинақтады. Онда Ахмед тағы да діннен тайған деп танылды. Шамамен отыз төрт дінтанушының бірауыздан келген пікірі бойынша, Ахмедтің сенімдері құдайға қарсы және діннен тайғанын көрсетеді, сондықтан оны түрмеге қамау керек және қажет болған жағдайда өлім жазасына кесу керек.

Делиге сапар

Ахмад 1891 жылы діни білім орталығы және көптеген көрнекті діни көшбасшылардың мекені саналған Делиге барды, онда ол шындықты жалғаннан ажыратуды мақсат тұтты. Ол өзінің талабын қабылдауға және Исаның (Иса пайғамбардың) өмірі мен өлімі жөнінде, әсіресе, жетекші діни ғалым Муалала Сайед Назир Хусейнмен (1805–1901) пікірсайысқа түсуге шақыратын жарнама жариялады. Ол мұндай пікірсайыс үшін үш талап қойды: бейбітшілікті сақтау үшін полиция күші болуы керек, пікірсайыс жазбаша түрде жүргізілуі керек (әңгімелерді тіркеу үшін), және пікірсайыс Исаның өлімі тақырыбында болуы керек. Ақыры келісімге келді, Ахмад он екі ізбасарымен бірге Делидің Джама Масжидіне (басты мешіт) барды, онда шамамен 5000 адам жиналған еді. Пікірсайыс басталмас бұрын талаптар талқыланды, нәтижесінде пікірсайыс Исаның өлімі емес, Мырза Ғұлам Ахмадтың талаптары туралы болуы керек деген шешімге келді. Ол өзінің талабын тек Исаның өлімі дәлелденгеннен кейін ғана талқылауға болатынын түсіндірді, себебі көптеген адамдар Исаны тірі деп санайды және ол Жерге өзі түсетін болады деп есептейді. Осы сенім жоққа шығарылғаннан кейін ғана оның Мәсіх екендігі туралы сөз қозғалуы мүмкін. Бұл сөздерді естіген жұрт арасында қыжыршылық туды, Мырза Ғұлам Ахмадқа қарсы тараптың оның ислами сенімдеріне қайшы келетінін және дінсіз екенін айтқандықтан, ол өз сенімдерін нақтыламаса, онымен пікірсайысқа түсуге болмайды деді. Ахмад өзінің сенімдерін қағазға жазып, оны оқып берді, бірақ жұрттың шуынан оны естімеді. Көпшілік бақылаудан шығып, зорлық-зомбылыққа ұласу қаупі туғандықтан, полиция бастығы жиналғандарды таратып жіберуге бұйрық берді, сондықтан пікірсайыс өтпеді. Бірақ бірнеше күннен кейін Мырза Ғұлам Ахмад пен Бхопал қаласынан келген Мәүли Мұхаммед Башир арасында жазбаша пікірсайыс өтті, ол кейін жарияланды. Ахмад өмірінің осы кезеңінде Солтүстік Үндістанды кеңінен аралап, ықпалды діни көшбасшылармен түрлі пікірсайыстар өткізгені мәлім.

Ahmad went to Delhi, which was at the time considered a centre of religious learning and home to many prominent religious leaders, in 1891, with the intention of distinguishing what he believed to be the truth from falsehood. He published an advertisement in which he invited the scholars to accept his claim and to engage in a public debate with him regarding the life and death of Isa (Jesus), particularly Maulana Syed Nazeer Husain (1805–1901), who was a leading religious scholar. He also proposed three conditions that were essential for such a debate: that there should be a police presence to maintain peace, the debate should be in written form (for the purpose of recording what was said), and that the debate should be on the subject of the death of Jesus. Eventually, it was settled, and Ahmad travelled to the Jama Masjid (main mosque) of Delhi accompanied by twelve of his followers, where some 5,000 people were gathered. Before the debate started, there was a discussion on the conditions, which led to the conclusion that the debate should not be upon the death of Jesus, but upon the claims of Mirza Ghulam Ahmad. He explained that his claim could only be discussed after the death of Jesus was proven, for Jesus was considered by many to be living and the one who will descend to Earth himself. Only when this belief was refuted could his claim to be the Messiah be discussed. Upon this, there was a clamour among the crowds, and Mirza Ghulam Ahmad was informed that the other party alleged that he was at odds with Islamic beliefs and was a disbeliever; therefore, it was not proper to debate with him unless he clarified his beliefs. Ahmad wrote his beliefs on a piece of paper and had it read aloud, but due to the clamour among the people, it could not be heard. Seeing that the crowd was drifting out of control and that violence was imminent, the police superintendent gave orders to disperse the audience, and the debate did not take place. A few days later, however, a written debate did take place between Mirza Ghulam Ahmad and Maulwi Muhammad Bashir of Bhopal, which was later published. Ahmad is known to have travelled extensively across Northern India during this period of his life and to have held various debates with influential religious leaders.

Қарсыластарға қарсылық

Ахмад "Аспан бұйрығы" деп аталатын кітап жариялады, онда ол қарсыластарын "рухани күреске" шақырды, онда кімнің мұсылман екені немесе емесі мәселесі Құранда көрсетілген төрт критерий бойынша Құдай тарапынан шешілетін болатын, атап айтқанда, мінсіз иманды адам Құдайдан жиі қуанышты жаңалықтар алады, оған Құдайдан жасырын нәрселер мен болашақ оқиғалар туралы білім беріледі, оның көптеген дұғалары қабыл болады және ол Құранның жаңа, ұсақ-түйек, нәзік және терең мағыналарын түсінуде басқалардан озады.

Сот ісі

1897 жылы христиан миссионері Генри Мартин Кларк Лудиана қаласындағы округтік судья капитан Монтагу Уильям Дугластың сотына Ахмадқа қатысты адам өлтіруге талпыныс жасады деген шағым түсірді. Оған тағылған айып – Кларкты өлтіру үшін Абдул Хамид есімді адамды жалдағандығы болды. Бірақ, оны полиция ұстамады және сол кездегі судья капитан Дуглас оны кінәсіз деп таныды.

Джон Александр Доуиге қарсы іс-қимыл

1899 жылы Шотландияда туған американдық дін қызметкері Джон Александр Доуви Мәсіхтің екінші келуінің алғы құрметі екенін мәлімдеді. Ахмад 1903-1907 жылдар аралығында онымен хат алмасып тұрды. Ахмад оны дұға бәсекесіне шақырды, онда екеуі де Құдайға екіншісін жалған пайғамбар екенін көрсетуге шақырады. Ахмад былай деді:

Доуидің Құдайы рас па, әлде біздің Құдайымыз ба, оны анықтаудың ең дұрысы – Доуи мырза барлық мұсылмандардың қырылуы туралы болжамдарын тоқтатуы керек. Оның орнына, маған ғана ойын жұмылдырып, егер біреуіміз жалған айтса, екіншімізден бұрын өліп қалсын деп дұға етуі керек. Ахмад пайғамбарлық жасайды:

"Дұға бәсекесі" шақыруы Мирза тарапынан 1902 жылдың қыркүйек айында жасалған. Американдық биографиялық сөздікке сәйкес, Доуи өзінің отбасының қатысуымен болған көтеріліс кезінде биліктен қуылғаннан кейін, сот арқылы билігін қайтаруға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады және соңғы ауруында галлюцинациялардан зардап шеккендіктен, қандай да бір манияның құрбаны болған болуы мүмкін. Доуи 1907 жылдың наурыз айында Мирзадан бұрын қайтыс болды.

Агапемониттермен кездесу

1902 жылдың қыркүйек айында Джон Хью Смит Пиготт (1852-1927) пастор өзін Мәсіх деп жариялады және Лондонның Клэптон қаласындағы "Келісім сандығы" деп аталатын шіркеуде уағыз айтып, Құдай екенін мәлімдеді. Бұл шіркеуді ағапомониттер, яғни англикан дін қызметкері Генри Джеймс Принс құрған діни ағым салған. Мырза Ғұлам Ахмад Смит Пиготтқа мұндай құрметсіздікке адамның құқығы жоқ екенін, және ол болашақта мұндай талаптар қоюдан бас тартса, әйтпесе жойылатынын хабарлап хат жазды. Бұл хабар 1902 жылдың қараша айында жіберілді. Америка және Еуропа газеттері Мырза Ғұлам Ахмадтың хабарламасын жариялады. Осы болжамға қарамастан, Смит Пиготт 1908 жылы Мырза Ғұламның қайтыс болуынан бұрын да, кейін де өзін құдай деп мәлімдеуін, сол кездегі түрлі газеттер хабарлады.

Соңғы сапар

1907 жылдың соңы мен 1908 жылдың басында Мирза Ғұлам Ахмад өзінің жақын арада қайтысы жайлы көптеген уахилар алғанын мәлімдеді. 1908 жылдың сәуір айында ол отбасы және серіктерімен Лахорға сапар шекті. Сол жерде ол көптеген лекциялар оқыды. Құрметті қонақтарға банкет ұйымдастырылды, онда Ахмад, сұраныс бойынша, шамамен екі сағат бойы өзінің талаптарын, үйретулерін түсіндіріп, оған қарсы қойылған шағымдарды жоққа шығарды; сондай-ақ ол индустар мен мұсылмандар арасындағы келісімді насихаттады. Өлімінен бір күн бұрын ол "Бейбітшілік туралы хабар" деген соңғы еңбегін аяқтады.

Өлім

Ахмад Лахорда доктор Сайед Мұхаммед Хусейннің (сонымен қатар оның дәрігері) үйінде болғанда, 1908 жылдың 26 мамырында қарттық пен әлсіздік салдарынан дүние салды. Оның денесі кейін Қадианға апалып жерленді; ол бұрын періште оған сол жерде жерленетінін айтқандығын мәлімдеген еді. Ол қайтыс болған кезде шамамен 400 000 ізбасары болды, әсіресе Біріккен провинциялар, Пәнджаб және Синд аймақтарында.

Некелер мен балалар

Мырза Ғұлам Ахмад екі рет үйленген. Оның бірінші әйелі анасының туысы Хурмат Биби болды. Кейін олар ажырасып, ұзақ уақыт бөлек өмір сүрді. Екінші рет үйленген кезде Хурмат Биби оған екінші әйелмен бірге тұруға рұқсат беріп, ажырасудан бас тартты.

Мұра

Мирза Ғұлам Ахмадтың мессиялық талаптары, әсіресе мұсылман басшыларының қарсылығын тудырғанымен, оған қатысты пікірлер толығымен жағымсыз болған жоқ. Оның замандастары немесе онымен байланыста болған көптеген жетекші мұсылман ғалымдары, дінтанушылар мен көрнекті журналистер, сенім мәселелерінде онымен келіспесе де, оның жеке мінез-құлқын мақтап, ислам ісіндегі еңбектері мен басқа діндерді жариялаушыларға қарсы аргументтеу тәсілдерін жоғары бағалады. Ахмадтың Иса пайғамбардың айқышқа шегеленіп өлмегені, сол жерде қоныстанған израиль тайпаларын іздеп шығысқа көшіп кеткені және жер бетінде табиғи өлімге ұшырағаны туралы ұстанымдары христиан шіркеуінің негізгі сенімдеріне қайшы келеді, христиан дінінің екі маңызды доктринасы – өлімнен қайта тірілу және құрбандық арқылы кешірім туралы ілімдерді жоққа шығарады. Батыс ғалымдары мен тарихшылары бұл фактіні Ахмадтың мұрасының ерекшелігі ретінде мойындады. Ахмад Иса Мәсіхтің айқыштағы азаптан кейін Үндістанға сапар шегуді алғашқы болып ұсынды және осы жердегі жергілікті халықтан басқа, Кашмирдегі Роза Бал қабірлемесін Иса пайғамбардың қабірі деп анықтаған алғашқы адам болды. Оның өлімінен кейін осы идеялар Ахмадия қозғалысынан тәуелсіз Ахмадилер мен жеке тұлғалар тарапынан одан әрі дамытылды. Алайда, бұл көзқарастар әлі де даулы болып қала береді, себебі оларды кейбіреулер жоққа шығарса, ал басқалары қолдайды. Антропологиялық зерттеулер Израиль тайпалары мен Оңтүстік/Орталық Азия халықтары, әсіресе Ауғанстанның пуштун және Кашмир халқы арасындағы байланысты растайды, бұл туралы Ахмад өзінің «Иса Үндістанда» кітабында (және басқалар) айтқан. Генетикалық дәлелдерден алынған нәтижелер әлі де нақты емес. Исаның айқышқа шегеленіп өлмеуі және табиғи өлімі Ахмади сенімінің маңызды бөлігіне айналды және Ахмадилер осы тақырыпта кеңінен жарияланымдар жасады. Көптеген қазіргі заманғы мұсылман ғалымдары мен зиялылары Ахмадтың осы мәселеге қатысты ұстанымына сәйкес, джихадты негізінен бейбіт діни міндет деп қарастырады, әскери күрес емес. Сонымен қатар, кейбір ислам ғалымдары Исаның қайтыс болғанын (Ахмадтың мәлімдемесі) айтты немесе осы мәселеде өздерінің қыңырлығын білдірді, бірақ көптеген мұсылмандардың дәстүрлі ұстанымы өзгерген жоқ. Ахмадтың өмірінде және одан кейін де туындаған даудың негізгі себебі – өзіне қатысты «наби» («пайғамбар») және «расул» («елші») терминдерін қолдануы. Көптеген Ахмадия емес мұсылмандар Мұхаммедті соңғы пайғамбар деп санайды және Ахмадтың осы терминдерді қолдануы Пайғамбарлықтың аяқталғаны туралы ұғымды бұзу деп есептейді. Оның жақтастары осы мәселеде екі топқа бөлінеді. Ахмадия мұсылман қауымы, Ахмадилердің басым көпшілігін құрайды, Ахмадтың пайғамбарлық мәртебесі Мұхаммед пайғамбарлығының түпкіліктілігіне ешқандай нұқсан келтірмейді, оған толық бағынышты және одан ажырамас болып табылады, сондай-ақ Исламдағы Мәсіхтің келуі туралы Киелі кітаптардағы болжамдарға сәйкес келеді. Бұл топты қазіргі уақытта Ахмадтың бесінші халифасы немесе мұрагері басқарады, ол «Халифатул Мәсих» атағын иеленеді, бұл институт оның қайтысынан кейін құрылған деп саналады. Лахор Ахмадия қозғалысы, барлық Ахмадилердің аз бөлігін құрайды және Ахмадқа қатысты осы терминдерді аллегориялық тұрғыдан түсінеді. 1914 жылы Мирза Махмуд Ахмадтың екінші халифа болып сайлануынан кейін бірқатар көрнекті Ахмадилер негізгі ұйымнан бөлініп шыққанда құрылды. Бұл топты «Анжуман-и-Ишаат-э-Ислам» («Исламды тарату қозғалысы») деп аталатын, әмір басқаратын кеңес басқарады. Ахмад бастаған қозғалыс негізгі мұсылмандар тарапынан көбінесе жағымсыз (кейде жаулы) реакцияға тап болды, олар Ахмадты жалған мессия деп санайды және оның ілімдерін еретик деп есептейді, әсіресе ол пайғамбар болды деген ұстанымды. Пакистан – паспорты немесе жеке куәлігі үшін өтініш бергенде, әрбір пакистандық мұсылман Ахмадты жалғаншы деп, оның жақтастарын мұсылман емес деп айтуға міндетті жалғыз мемлекет.

Although Mirza Ghulam Ahmad aroused much opposition particularly from Muslim leaders owing to his messianic claims, opinion of him was not entirely negative. Many leading Muslim scholars, theologians and prominent journalists who were his contemporaries or had come into contact with him, had, despite differing with him in matters of belief, praised his personal character and acclaimed his works in the cause of Islam and the manner of his argumentation against proclaimants of other religions. The teachings that Jesus survived crucifixion, migrating towards the east in search of the Israelite tribes that had settled there and that he died a natural death upon earth, as propounded by Ahmad, have been a source of ongoing friction with the Christian church since they challenge the core beliefs of Christianity and would nullify the doctrines of vicarious atonement and resurrection, the two principal tenets of Christianity. Western scholars and historians have acknowledged this fact as one of the features of Ahmad's legacy. Ahmad was the first to propose a post crucifixion journey to India for Jesus and the first—other than the local people—to identify the Roza Bal shrine in Kashmir as the tomb of Jesus. These ideas have been further expanded upon since his death in light of subsequent findings, both by Ahmadis and individuals independent of the Ahmadiyya movement. However, the views remain controversial having been dismissed by some while being supported by others. Anthropological research tends to corroborate a link between the tribes of Israel and the peoples of south/central Asia, specifically the Pashtuns of Afghanistan and the people of Kashmir – as suggested by Ahmad in his book Jesus in India (and by others) – while findings from genetic evidence seem to remain equivocal. Jesus' survival of crucifixion and his natural death have become an important element of Ahmadi belief and Ahmadis have published extensively on this topic. A number of modern Muslim scholars and Muslim intellectuals seem to conform to the idea of Jihad as fundamentally a peaceful religious endeavour rather than chiefly (or unconditionally) a militaristic struggle, in accordance with Ahmad's standpoint on the issue. Furthermore, some Islamic scholars have opined that Jesus has died (Ahmad's assertion) or have expressed their own confusion on this matter, though the majority orthodox position of most Muslims with regard to this issue has not changed. One of the main sources of dispute during his lifetime and continuing since then is Ahmad's use of the terms nabi ("prophet") and rasul ("messenger") when referring to himself. Most non Ahmadi Muslims consider Muhammad to be the last of the prophets and believe that Ahmad's use of these terms is a violation of the concept of the Finality of Prophethood. His followers fall into two factions in this regard. The Ahmadiyya Muslim Community, which comprises by far the majority of Ahmadis, believes that Ahmad's prophetic status does not in any way infringe the finality of Muhammad's prophethood – to which it is wholly subservient and from which it is inseparable – and is in accordance with scriptural prophecies concerning the advent of the Messiah in Islam. This group is currently headed by Ahmad's fifth caliph, or successor, carrying the title of Khalifatul Masih, an institution believed to have been established soon after his death. The Lahore Ahmadiyya Movement, which comprises a small fraction of all Ahmadis and believes in an allegorical understanding of these terms with reference to Ahmad, formed in 1914 when a number of prominent Ahmadis seceded from the main body soon after the election of Mirza Mahmud Ahmad as the second caliph. This group is administered by a body of people called the Anjuman Ishaat e Islam ("Movement for the Propagation of Islam"), headed by an Emir. The movement initiated by Ahmad, it has received a largely negative (often hostile) response from mainstream Muslims who view Ahmad as a false messiah and his teachings as heretical, particularly the teaching that he was a prophet. Pakistan is the only state that specifically requires every Pakistani Muslim to denigrate Ahmad as an impostor and his followers as non Muslims when applying for a passport or a national ID card.