Маулана Абул Калам Азад: Үндістан тәуелсіздігі үшін күрескен саясаткер және білім беруші.

Кіріспе

Әбу Калам Ғұлам Мұхиуддин Ахмет бин Хайруддин әл-Хусейни Азад (; 11 қараша 1888 – 22 ақпан 1958) – үнді тәуелсіздік күрескері, жазушы және Үндістан Ұлттық Конгресінің жетекші тұлғасы. Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін ол Үндістан үкіметіндегі алғашқы білім министрі болды. Ол көбінесе Маулана Азад ретінде танылады; «Маулана» сөзі «біздің ұстазымыз» деген мағынаны білдіреді, ал ол «Азад» (Бос) сөзін қаламдығы ретінде қабылдаған. Оның Үндістанда білім беру негізін қалауға қосқан үлесі бүкіл елде оның туған күнін Ұлттық білім күні ретінде атап өту арқылы танылған. Жастығында Азад урду тілінде поэзия жазып, дін және философия туралы трактаттар жазған. Ол журналист ретінде көзге түсіп, британдық үстемдікті сынап, үнді ұлтшылдығын қолдаған. Азад Халифат қозғалысының жетекшісі болды, осы кезеңде ол үнді көшбасшысы Махатма Гандимен жақын байланысқа түсті. Халифат қозғалысының сәтсіз аяқталуынан кейін ол Конгресске жақындады. Азад Гандидің зорлықсыз азаматтық наразылық идеясын ынталы түрде қолдады және 1919 жылғы Роулат заңдарына қарсы наразылық ретінде ынтымақсыздық қозғалысын ұйымдастыруға жұмыс істеді. Азад Гандидің идеалдарына, соның ішінде Свадеши (жергілікті) өнімдерді қолдауға және Үндістан үшін Сварадж (өз билігі) ісіне адалдығын танытты. 1923 жылы, 35 жасында ол Үндістан Ұлттық Конгресінің президенті қызметін атқарған ең жас адам болды. 1920 жылдың қазан айында Азад британдық отаршылдық үкіметінен көмек алмастан, Уттар-Прадеш штатындағы Алигархта Джамия Миллиа Исламияны құру үшін арналған комиссия мүшесі болып сайланды. 1934 жылы ол университеттің кампусын Алигархтан Нью-Делиге көшіруге көмектесті. Университеттің бас қақпасы (№7 қақпа) оның құрметіне аталды. Азад 1931 жылы Дхарасана Сатьяграхасын ұйымдастырушылардың бірі болды және сол кездегі ең маңызды ұлттық көшбасшылардың бірі ретінде көзге түсті, индустар мен мұсылмандардың бірлігін қорғады, сондай-ақ секуляризм мен социализм идеяларын қолдады. Ол 1940-1945 жылдары Конгресс президенті қызметін атқарды, осы кезеңде «Үндістанды тастау» көтерілісі басталды. Азад Конгресс басшылығының барлық мүшелерімен бірге түрмеге қамалды. Ол «Аль-Хилал» газеті арқылы индустар мен мұсылмандардың бірлігі үшін де жұмыс істеді.

Indian politician

Abul Kalam Ghulam Muhiyuddin Ahmed bin Khairuddin Al Hussaini Azad (; 11 November 1888 – 22 February 1958) was an Indian independence activist, writer and a senior leader of the Indian National Congress. Following India's independence, he became the First Minister of Education in the Indian government. He is commonly remembered as Maulana Azad; the word Maulana is an honorific meaning 'Our Master' and he had adopted Azad (Free) as his pen name. His contribution to establishing the education foundation in India is recognised by celebrating his birthday as National Education Day across India. As a young man, Azad composed poetry in Urdu, as well as treatises on religion and philosophy. He rose to prominence through his work as a journalist, publishing works critical of the British Raj and espousing the causes of Indian nationalism. Azad became the leader of the Khilafat Movement, during which he came into close contact with the Indian leader Mahatma Gandhi. After the failure of the Khilafat Movement, he became closer to the Congress. Azad became an enthusiastic supporter of Gandhi's ideas of non violent civil disobedience, and worked to organise the non co operation movement in protest of the 1919 Rowlatt Acts. Azad committed himself to Gandhi's ideals, including promoting Swadeshi (indigenous) products and the cause of Swaraj (Self rule) for India. In 1923, at an age of 35, he became the youngest person to serve as the President of the Indian National Congress. In October 1920, Azad was elected as a member of foundation committee to establish Jamia Millia Islamia at Aligarh in U. P. without taking help from British colonial government. He assisted in shifting the campus of the university from Aligarh to New Delhi in 1934. The main gate (Gate No. 7) to the main campus of the university is named after him. Azad was one of the main organizers of the Dharasana Satyagraha in 1931, and emerged as one of the most important national leaders of the time, prominently leading the causes of Hindu–Muslim unity as well as espousing secularism and socialism. He served as Congress president from 1940 to 1945, during which the Quit India rebellion was launched. Azad was imprisoned, together with the entire Congress leadership. He also worked for Hindu–Muslim unity through the Al Hilal newspaper.

Ерте өмір

Азад 1888 жылғы 11 қарашада Осман империясының бір бөлігі болған, қазіргі Сауд Арабиясының құрамына кіретін Меккеде дүниеге келді. Оның нағыз аты – Сәйід Ғұлам Мухиуддин Ахмед бин Хайруддин әл-Хусейни, бірақ ол Маулана Әбул Калам Азад деп танылды. Оның анасы – шейх Алия бинт Мұхаммед, шейх Мұхаммед бин Захер әл-Ватридің қызы, ол Мәдиналық белгілі ғалым болған және оның абыройы Арабияның шегінен де асып түскен. 1890 жылы Азад отбасымен бірге Калькуттаға көшіп келді.

Білім және ықпал

Азад үйде оқыды және өздігінен білім алды. Араб тілін ана тілі ретінде еркін меңгергеннен кейін, Азад бенгал, хиндустани, парсы және ағылшын тілдерін де игерді. Ол 15 жасында өзінен екі есе үлкен студенттерге сабақ берді, ал 16 жасында дәстүрлі білім беру бағдарламасын аяқтады, бұл оның құрбыларынан 9 жылға ертерек болды, сондай-ақ сол жасында журнал шығарды. 13 жасында ол Зулайха Бегум атты жас мұсылман қызына үйленді. Ол "Махзан", "Ахсанул Ахбар" және "Хаданг е Назар" сияқты урду тіліндегі журналдар мен басылымдарға мақалалар жариялады. Содан кейін Шибли Номанидің шақыруымен ол Надватул-Уламаның исламдық теологиялық журналы "Аль-Надваға" қосылды. 1906 жылдың сәуірінен қараша айына дейін Амритсар қаласындағы "Вакил" газетінің редакторы болып жұмыс істеді. Ол қысқа мерзімге Калькуттаға көшіп, "Дар-ул-Салтунат"пен байланыста болды. Бірнеше айдан кейін ол Амритсарға оралып, "Вакил" газетінің редакторы қызметін қайта бастады және 1908 жылдың шілдесіне дейін сонда жұмыс істеді.

Ынтымақтастық жасамау қозғалысы

Бостандыққа шыққан соң Азад британдық үстемдікке қарсы наразылық пен көтеріліс рухымен қайнасқан саяси атмосфераға оралды. 1919 жылы азаматтық бостандықтар мен жеке құқықтарды шектеген Роулат заңдарының қабылдануы үнді халқының ашуын тудырды. Осының салдарынан мыңдаған саяси белсенділер тұтқындалды және көптеген басылымдарға тыйым салынды. 1919 жылғы 13 сәуірде Амритсардағы Жаллианвала Багта қарусыз бейбіт тұрғындарды өлтіру бүкіл Үндістанда зор ашу-ыза тудырып, бұрынғы британдық қолдаушылардың өзін қоса, көптеген үндістерді биліктен алшақтатып жіберді. Халифат күресі де Осман империясының Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілуімен және Түркиядағы Тәуелсіздік соғысының қайнап жатқан кезеңімен байланысты, Халифаттың мәртебесін күмәнді етіп, өршіген шаруашылыққа жетті. Үндістанның басты саяси партиясы – Үнді ұлттық конгресі Махатма Гандидің жетекшілігіне көшті. Ганди 1918 жылы Чампаран және Кеда шаруаларын британдық билікке қарсы сәтті көтеріліске бастап, бүкіл Үндістанда қызығушылық оятып, үлкен әсер етті. Ганди аймақ халқын ұйымдастырып, сатьяграха өнерін қалыптастырды – жаппай азаматтық мойынсұнбаушылықты толық бейбітшілік пен өзін-өзі қамтамасыз етумен үйлестірді. Конгресс төрағасы болып сайланған Ганди Халифат күресін де қолдап, индус-мұсылман саяси айырмашылықтарын азайтуға көмектесті. Азад пен Әли ағайындары – Маулана Мұхаммед Әли мен Шәүкат Әли Конгресс тарапынан көрсетілген қолдауды қуанышпен қабылдап, барлық үндістерді британдық мектептерге, колледждерге, соттарға, мемлекеттік қызметтерге, полиция мен әскери қызметке бойкот етуге шақыра отырып, ынтымақтастыққа қарсы бағдарлама бойынша бірлесіп жұмыс істеді. Зорлық-зомбылықсыздық пен индус-мұсылман бірлігіне ерекше мән берілді, сондай-ақ шетелдік тауарларға, әсіресе киімге бойкот жарияланды. Азад Конгресске қосылып, Бүкіл Үндістан Халифат комитетінің президенті болып сайланды. Азад және басқа да көшбасшылар жақын арада тұтқындалса да, қозғалысқа миллиондаған адам бейбіт шерулерге, ереуілдерге және наразылық акцияларына қатысты. Бұл кезең Азад өмірінде маңызды өзгеріс болды. Халифат басшылары Мұхтар Ахмед Ансари, Хаким Аджмал Хан және басқалармен бірге Азад Гандимен және оның философиясымен жақын танысты. Үшеуі Делидегі Джамия Миллиа Исламия білім беру орнын құрды, оны британдық қолдау мен бақылаусыз, тек үндістер басқарады. Азад пен Гандидің екеуі де дінге шын ниетпен берілді және олар арасында жақын достық қарым-қатынас орнады. Ол Ислам пайғамбары Мұхаммедтің қарапайым өмір сүру, материалдық игіліктерден және ләззаттардан бас тарту қағидаларын қабылдады. Ахимсаға (зорлық-зомбылықсыздыққа) берілген Азад Жавахарлал Неру, Читтаранжан Дас және Субхас Чандра Бос сияқты ұлтшылдармен жақын болды. Ол "Пайгам" газетінің редакторы Абдул Разак Махилабадимен бірге тұтқындалып, бір жылға бас бостандығынан айырылды. 1922 жылы Азад және басқа да көшбасшылар түрмеде отырған кезде Халифат және ынтымақтастықсыздық қозғалысы да қиындыққа тап болды. Қозғалыстың қарқыны төмендеді, зорлық-зомбылық оқиғалары көбейді; 1922 жылы Чаури Чаурада ұлтшыл топ 22 полицейді өлтірді. Көтеріліс зорлық-зомбылыққа ұшырауынан қорқып, Ганди үндістерден көтерілісті тоқтатуды өтінді және өкініш білдіріп, басқаларды да көтерілісті тоқтатуға шақыру үшін бес күндік ораза ұстады. Қозғалыс бүкіл Үндістанда тоқтағанына қарамастан, бірнеше конгресс көшбасшылары мен белсенділері Гандиден көңілі қалды. 1923 жылы Әли ағайындары Ганди мен Конгресске қатысты сыншыл көзқарас білдірді. Азаддың жақын досы Читтаранжан Дас Гандидің басшылығынан бөлініп, "Сварадж" партиясын құрды. Азат жағдайға қарамастан, Гандидің идеалдары мен басшылығына берік адалдығын сақтады. 1923 жылы ол Конгресс президенті болып сайланған ең жас адам болды. Азад Нагпурда "Флаг Сатьяграха" акциясын ұйымдастыруға жетекшілік етті. 1924 жылы Делиде өткен Бірлік конференциясында Азад төрағалық етті, осы лауазымын Свараджшілер мен Халифат көшбасшыларын Конгресс туының астында біріктіру үшін пайдаланды. Қозғалыстан кейінгі жылдары Азад Үндістанды аралап, Гандидің көзқарасын, білім беруді және әлеуметтік реформаларды насихаттау үшін көп еңбек етті.

Upon his release, Azad returned to a political atmosphere charged with sentiments of outrage and rebellion against British rule. The Indian public had been angered by the passage of the Rowlatt Acts in 1919, which severely restricted civil liberties and individual rights. Consequently, thousands of political activists had been arrested and many publications banned. The killing of unarmed civilians at Jallianwala Bagh in Amritsar on 13 April 1919 had provoked intense outrage all over India, alienating most Indians, including long time British supporters, from the authorities. The Khilafat struggle had also peaked with the defeat of the Ottoman Empire in World War I and the raging Turkish War of Independence, which had made the caliphate's position precarious. India's main political party, the Indian National Congress came under the leadership of Mahatma Gandhi, who had aroused excitement all over India when he led the farmers of Champaran and Kheda in a successful revolt against British authorities in 1918. Gandhi organised the people of the region and pioneered the art of Satyagraha— combining mass civil disobedience with complete non violence and self reliance. Taking charge of the Congress, Gandhi also reached out to support the Khilafat struggle, helping to bridge Hindu Muslim political divides. Azad and the Ali brothers – Maulana Mohammad Ali and Shaukat Ali – warmly welcomed Congress support and began working together on a programme of non co operation by asking all Indians to boycott British run schools, colleges, courts, public services, the civil service, police and military. Non violence and Hindu Muslim unity were universally emphasised, while the boycott of foreign goods, especially clothes were organised. Azad joined the Congress and was also elected president of the All India Khilafat Committee. Although Azad and other leaders were soon arrested, the movement drew out millions of people in peaceful processions, strikes and protests. This period marked a transformation in Azad's own life. Along with fellow Khilafat leaders Mukhtar Ahmad Ansari, Hakim Ajmal Khan and others, Azad grew personally close to Gandhi and his philosophy. The three men founded the Jamia Millia Islamia in Delhi as an institution of higher education managed entirely by Indians without any British support or control. Both Azad and Gandhi shared a deep passion for religion and Azad developed a close friendship with him. He adopted the Islamic prophet Muhammad's ideas by living simply, rejecting material possessions and pleasures. Becoming deeply committed to ahimsa (non violence) himself, Azad grew close to fellow nationalists like Jawaharlal Nehru, Chittaranjan Das and Subhas Chandra Bose. He along with the editor of Paigham, Abdul Razzak Mahilabadi was arrested by the government and sentenced to one year imprisonment. During the course of 1922, both the Khilafat and the non cooperation movement suffered blow while Azad and other leaders like the Ali brothers were in jail. The movement had a sudden decline with rising incidences of violence; a nationalist mob killed 22 policemen in Chauri Chaura in 1922. Fearing degeneration into violence, Gandhi asked Indians to suspend the revolt and undertook a five day fast to repent and encourage others to stop the rebellion. Although the movement stopped all over India, several Congress leaders and activists were disillusioned with Gandhi. By 1923, Ali brothers grew distant and critical of Gandhi and the Congress. Azad's close friend Chittaranjan Das co founded the Swaraj Party, breaking from Gandhi's leadership. Despite the circumstances, Azad remained firmly committed to Gandhi's ideals and leadership. In 1923, he became the youngest man to be elected Congress president. Azad led efforts to organise the Flag Satyagraha in Nagpur. Azad served as president of the 1924 Unity Conference in Delhi, using his position to work to re unite the Swarajists and the Khilafat leaders under the common banner of the Congress. In the years following the movement, Azad travelled across India, working extensively to promote Gandhi's vision, education and social reform.

Конгресс басшысы

Азад Конгресс жұмыс комитетінің мүшесі болып, көп рет бас хатшы және президент лауазымдарында қызмет етті. 1928 жылы Үндістандағы саяси орта жаңарып, конституциялық реформалар ұсыну үшін тағайындалған Саймон комиссиясына қарсы ұлтшыл ашу туды. Комиссия құрамына ешбір үндістандық кірмеді, тіпті үндістандық көшбасшылармен және сарапшылармен де кеңес жүргізбеді. Жауап ретінде Конгресс және басқа да саяси партиялар Мотилал Неру басшылығымен конституциялық реформалар ұсыну үшін комиссия құрды. 1928 жылы Азад Али ағайындылары мен Мұсылман лигасының саясаткері Мұхаммед Али Джинна сынға алған Неру есебін қолдады. Азад дін бойынша жеке сайлау жүйесін жоюды қолдады және тәуелсіз Үндістанның секуляризмге берілгенін қалады. 1928 жылы Гувахатиде өткен Конгресс сессиясында Азад Гандидің бір жыл ішінде Үндістанға доминион мәртебесін беруге шақыруын қолдады. Егер бұл қабылданбаса, Конгресс Үндістанның толық саяси тәуелсіздігін мақсат тұтады. Гандиге деген жақындығына қарамастан, Азад жас радикал көшбасшылар Джавахарлал Неру мен Субхаш Бозға да жақын болды, олар толық тәуелсіздік талабындағы кешігуді сынаған еді. Азад Нерумен тығыз достық қарым-қатынас орнатып, теңсіздік, кедейлік және басқа да ұлттық мәселелермен күресу құралы ретінде социализмді қолдауға кірісті. Азад Мұсылман саяси партиясының атын Мәжліс-э-Ахрар-ул-Ислам деп атады. Ол сондай-ақ "Бүкіл Үндістан Мәжлісі мен Ахрар" партиясын құрған Сейед Ата Улла Шах Бухаридің досы болды. Гандидің 1930 жылы тұз сатьяграхын басталған Данди тұз жорығына қатысқанда, Азад тұз салығына және оның өндірісі мен сатылуына қарсы наразылық білдіру үшін Дхарасана тұз зауытына ұлттық шабуылды ұйымдастырып, басшылық етті. Он жылдық аралықтағы ең ірі ұлтшылдық көтеріліс кезінде Азад миллиондаған адамдармен бірге тұтқындалды және 1930 жылдан 1934 жылға дейін ұзақ мерзімге түрмеге жабылды. 1931 жылы Ганди-Ирвин келісімінен кейін Азад миллиондаған саяси тұтқындармен бірге босатылды. 1935 жылғы Үндістан Үкіметі заңы бойынша сайлау жарияланғанда, Азад Конгресс сайлау науқанын ұйымдастыруға, қаражат жинауға, үміткерлерді іріктеуге және бүкіл Үндістанда еріктілер мен митингтер ұйымдастыруға тағайындалды. Азад уақытын бридж ойынымен және әріптестері өткізген теннис матчтарында төрешілікпен өткізді. Ертеңгі сағаттарда Азад өзінің классикалық урду шығармасы "Губар и хатир" жұмысын бастады. Күнделікті шаруалармен айналысып, Азад бірнеше серіктеріне парсы және урду тілдерін, сондай-ақ Үндістан және әлем тарихын оқытты. Көшбасшылар түрмедегі азаптарын күшейтуге әкелуі мүмкін кез келген дау тудырмау үшін саясат туралы әңгімелесуден жалтарды. Алайда, жыл сайын 26 қаңтарда, сол кезде Пурна Сварадж (Толық Тәуелсіздік) күні деп есептелген күні, көшбасшылар өздерінің мақсатын еске алып, бірге дұға ететін. Азад, Неру және Патель ел және болашақ туралы қысқаша сөз сөйлейтін. 1943 жылы Азад пен Неру британдықтармен келісімге келу туралы бастама ұсынды. Көтеріліс уақыты дұрыс таңдалмағанын айтып, Азад әріптестерін Конгресс британдықтармен келіссөздер жүргізуге келісуі және егер британдықтар билікті беруге келіссе, мойынсұнбаушылықты тоқтатуға шақыруы керектігіне көндіруге тырысты. Оның ұсынысы басым көпшілікпен қабылданбағанымен, Азад және тағы бірнеше адам Ганди мен Конгресс жеткілікті жұмыс істемегеніне келісті. 1944 жылы олар Гандидің Джиннамен Мумбайда келіссөздер жүргізгені туралы білгенде, Азад Гандидің бұл қадамын нәтижесіз және дұрыс емес деп сынады.

Azad served on the Congress Working Committee and in the offices of general secretary and president many times. The political environment in India re energised in 1928 with nationalist outrage against the Simon Commission appointed to propose constitutional reforms. The commission included no Indian members and did not even consult Indian leaders and experts. In response, the Congress and other political parties appointed a commission under Motilal Nehru to propose constitutional reforms from Indian opinions. In 1928, Azad endorsed the Nehru Report, which was criticised by the Ali brothers and Muslim League politician Muhammad Ali Jinnah. Azad endorsed the ending of separate electorates based on religion, and called for an independent India to be committed to secularism. At the 1928 Congress session in Guwahati, Azad endorsed Gandhi's call for dominion status for India within a year. If not granted, the Congress would adopt the goal of complete political independence for India. Despite his affinity for Gandhi, Azad also drew close to the young radical leaders Jawaharlal Nehru and Subhash Bose, who had criticised the delay in demanding full independence. Azad developed a close friendship with Nehru and began espousing socialism as the means to fight inequality, poverty and other national challenges. Azad decided the name of Muslim political party Majlis e Ahrar ul Islam. He was also a friend of Syed Ata Ullah Shah Bukhari, founder of All India Majlis e Ahrar. When Gandhi embarked on the Dandi Salt March that inaugurated the Salt Satyagraha in 1930, Azad organised and led the nationalist raid, albeit non violent on the Dharasana salt works to protest the salt tax and restriction of its production and sale. The biggest nationalist upheaval in a decade, Azad was imprisoned along with millions of people, and would frequently be jailed from 1930 to 1934 for long periods of time. Following the Gandhi–Irwin Pact in 1931, Azad was amongst millions of political prisoners released. When elections were called under the Government of India Act 1935, Azad was appointed to organise the Congress election campaign, raising funds, selecting candidates and organising volunteers and rallies across India. Azad occupied the time playing bridge and acting as the referee in tennis matches played by his colleagues. In the early mornings, Azad began working on his classic Urdu work, the Ghubhar i Khatir. Sharing daily chores, Azad also taught the Persian and Urdu languages, as well as Indian and world history to several of his companions. The leaders would generally avoid talking of politics, unwilling to cause any arguments that could exacerbate the pain of their imprisonment. However, each year on 26 January, which was then considered Poorna Swaraj (Complete Independence) Day, the leaders would gather to remember their cause and pray together. Azad, Nehru and Patel would briefly speak about the nation and the future. Azad and Nehru proposed an initiative to forge an agreement with the British in 1943. Arguing that the rebellion had been mistimed, Azad attempted to convince his colleagues that the Congress should agree to negotiate with the British and call for the suspension of disobedience if the British agreed to transfer power. Although his proposal was overwhelmingly rejected, Azad and a few others agreed that Gandhi and the Congress had not done enough. When they learnt of Gandhi holding talks with Jinnah in Mumbai in 1944, Azad criticised Gandhi's move as counter productive and ill advised.

Үндістанның бөлінуі

Соғыс аяқталған соң, британдықтар билікті үндістердің қолына беруге келісті. 1946 жылы барлық саяси тұтқындар босатылды және Азад Үндістанның конституциясын жасайтын жаңа Конституциялық Ассамблеяға сайлауда Конгресске жетекшілік етті. Ол Конгресс президенті лауазымындағы алтыншы жылында британдық Кабинет миссиясымен келіссөздер жүргізу үшін делегацияны басқарды. Джиннаның Пәкістан талабына және 16 маусымдағы 1946 жылғы миссияның Үндістанды бөлуді көздеген ұсынысына қарсы шыққанда, Азад миссияның 16 мамырдағы бұрынғы ұсынысын қатты қолдады. Бұл ұсыныс орталық үкіметтің шектеулі болуымен және провинциялардың дербестігімен федеративтік жүйені ұсынды. Орталық үкімет қорғаныс, сыртқы істер және байланыс салаларын басқарса, провинциялар өздерінің қалауынша кейбір өкілеттіктерді орталық үкіметке бермесе, қалған барлық салаларды басқаратын болды. Бұған қоса, ұсыныста провинцияларды діни белгі бойынша "топтарға бөлу" көзделген. Бұл батыстағы мұсылман көпшілігі бар провинцияларды "В" тобы, Бенгал және Ассам провинцияларын "С" тобы, ал Үндістанның қалған бөлігін "А" тобы ретінде біріктіретін еді. Ганди және басқалар бұл тармаққа күмәнмен қараса, Азад Джиннаның Пәкістан талабын тоқтатып, мұсылман қауымының алаңдаушылығын басатынын мәлімдеді. Азад бен Пателдің қолдауымен Жұмыс комитеті Гандидің кеңесіне қайшы келіп, қарар қабылдады. Азад сондай-ақ, Джиннаның ұсынысқа келісуіне қол жеткізіп, барлық үнді мұсылмандарының игілігін атап көрсетті. Мұсылман лигасының саясаткерлері Азадты мұсылмандардың индустардың мәдени және саяси үстемдігіне түсуіне жол бергені үшін айыптады. Азад индус-мұсылман бірлігіне деген сенімін былай білдірді: "Мен үндіс екенімді мақтан тұтамын. Мен үнді ұлтының ажырамас бірлігінің бір бөлігімін. Мен осы асыл құрылыстың қажетті бөлігімін, менсіз бұл сұлу құрылым толық емес. Мен Үндістанды құруға қатысқан маңызды элементпін. Мен бұл талабымнан ешқашан бас тартпаймын". 1947 жылдың басында зорлық-зомбылық оқиғалары көбейген кезде Конгресс-Лига коалициясы жұмыс істеуге күш жіберді. Бенгал және Пәнджаб провинциялары діни негізде бөлінуге тиіс болды, ал 3 маусымда британдықтар Үндістанды діни негізде бөлу туралы ұсыныс жасады, княздық мемлекеттерге екі доминионның бірін таңдау еркі берілді. Бұл ұсыныс Бүкіл Үндістан Конгресс Комитетінде қызу талқыланды, мұсылман көшбасшылары Сайфуддин Кичлев және Хан Абдул Гаффар Хан оған қарсы күшті оппозиция көрсетті. Азад бұл ұсынысты Гандимен, Пателмен және Нерумен жеке талқылады, бірақ қарсылығына қарамастан Лиганың танымалдылығын және Лигамен кез келген коалицияның мүмкін еместігін жоққа шығара алмады. Азаматтық соғыс қаупіне тап болған Азад резолюцияға дауыс беруден бас тартты, АИКК сессиясы барысында үнсіз қалды және сөйлемеді, нәтижесінде жоспар мақұлданды. Азад, соңғы әрекетіне дейін біртұтас Үндістанға берілгендіктен, Пәкістан жақтастары, әсіресе Мұсылман лигасы тарапынан айыпталып, жазаланды. Пател комиссардың жақпаушылық танытпағанын айтты және оны қызметтен босатуға мәжбүрлеу индустар мен сикхтердің наразылығын тудырып, қалалық полицияны бөледі. Кабинет отырыстарында және Гандимен болған талқыларда Пател мен Азад Дели мен Пәнджабтағы қауіпсіздік мәселелері, сондай-ақ көмек пен қалпына келтіру үшін ресурстарды бөлу мәселелері бойынша келіспеушіліктерге ұшырады. Пател Азад бен Нерудің Пәкістанға кеткен мұсылмандар бос қалдырған үйлерді зорлық-зомбылықтан зардап шеккен Үндістан мұсылмандарына беру ұсынысына қарсы болды. Азад премьер-министр Нерудің жақын серігі, қолдаушысы және кеңесшісі болды және ұлттық саясатты қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Азад мектептер мен колледждер салудың ұлттық бағдарламаларын құрып, балалар мен жасөспірімдерді мектепке қабылдауды кеңейту арқылы жалпыға бірдей бастауыш білім беруді ілгерілетуге жетекшілік етті. 1952 жылы Рампур округінен Барелли округінің Батыс Лок Сабха округінен және 1957 жылы қайтадан сайланған Азад Нерудің социалистік экономикалық және өнеркәсіптік саясатын, сондай-ақ әйелдер мен әлеуметтік жағдайы нашар үндістердің әлеуметтік құқықтары мен экономикалық мүмкіндіктерін қолдады. 1956 жылы Делиде өткен ЮНЕСКО Бас конференциясының төрағасы болды. Азад өмірінің соңғы жылдарын "Үндістан азаттыққа жеңді" атты кітабын жазуға арнады, бұл кітап 1959 жылы жарық көрді және Үндістанның азаттық күресі мен оның көшбасшыларының толық есебін қамтиды. Үндістанның бірінші Білім министрі ретінде ол ауылдық кедейлер мен қыздарды білім беруге баса мән берді. Білім беру жөніндегі Орталық Кеңестің төрағасы ретінде ол ересектерге сауат ашуды, барлық балаларға 14 жасқа дейін тегін және міндетті білім беруді, қыздарға білім беруді және орта білім беру мен кәсіби оқытуды әртараптандыруды итермеледі. 1948 жылғы 16 қаңтарда Бүкіл Үндістан білім беру конференциясында сөз сөйлегенде Маулана Азад былай деді: Оның басшылығымен Білім министрлігі 1951 жылы бірінші Үндістан технологиялық институтын және 1953 жылы Университеттерді қаржыландыру комиссиясын құрды. Ол сондай-ақ Бангалор қаласындағы Үндістан ғылым институтының және Дели университетінің технология факультетінің дамуына баса мән берді. Ол Үндістан үшін IIT-лердің жарқын болашағын көріп отырды:

With the end of the war, the British agreed to transfer power to Indian hands. All political prisoners were released in 1946 and Azad led the Congress in the elections for the new Constituent Assembly of India, which would draft India's constitution. He headed the delegation to negotiate with the British Cabinet Mission, in his sixth year as Congress president. While attacking Jinnah's demand for Pakistan and the mission's proposal of 16 June 1946 that envisaged the partition of India, Azad became a strong proponent of the mission's earlier proposal of 16 May. The proposal advocated a federal system with a limited central government and autonomy for the provinces. The central government would have Defence, Foreign Affairs and Communication while the provinces would win all other subjects unless they voluntarily relinquished selected subjects to the Central Government. Additionally, the proposal called for the "grouping" of provinces on religious lines, which would informally band together the Muslim majority provinces in the West as Group B, Muslim majority provinces of Bengal and Assam as Group C and the rest of India as Group A. While Gandhi and others expressed scepticism of this clause, Azad argued that Jinnah's demand for Pakistan would be buried and the concerns of the Muslim community would be assuaged. Under Azad and Patel's backing, the Working Committee approved the resolution against Gandhi's advice. Azad also managed to win Jinnah's agreement to the proposal citing the greater good of all Indian Muslims. Muslim League politicians accused Azad of allowing Muslims to be culturally and politically dominated by the Hindu community. Azad continued to proclaim his faith in Hindu Muslim unity:
"I am proud of being an Indian. I am part of the indivisible unity that is Indian nationality. I am indispensable to this noble edifice and without me this splendid structure is incomplete. I am an essential element, which has gone to build India. I can never surrender this claim." Amidst more incidences of violence in early 1947, the Congress League coalition struggled to function. The provinces of Bengal and Punjab were to be partitioned on religious lines, and on 3 June 1947 the British announced a proposal to partition India on religious lines, with the princely states free to choose between either dominion. The proposal was hotly debated in the All India Congress Committee, with Muslim leaders Saifuddin Kitchlew and Khan Abdul Ghaffar Khan expressing fierce opposition. Azad privately discussed the proposal with Gandhi, Patel and Nehru, but despite his opposition was unable to deny the popularity of the League and the unworkability of any coalition with the League. Faced with the serious possibility of a civil war, Azad abstained from voting on the resolution, remaining silent and not speaking throughout the AICC session, which ultimately approved the plan. Azad, committed to a united India until his last attempt, was condemned by the advocates of Pakistan, especially the Muslim League. Patel argued that the commissioner was not biased, and if his dismissal was forced it would provoke anger amongst Hindus and Sikhs and divide the city police. In Cabinet meetings and discussions with Gandhi, Patel and Azad clashed over security issues in Delhi and Punjab, as well as the allocation of resources for relief and rehabilitation. Patel opposed Azad and Nehru's proposal to reserve the houses vacated by Muslims who had departed for Pakistan for Muslims in India displaced by the violence. Azad remained a close confidante, supporter and advisor to prime minister Nehru, and played an important role in framing national policies. Azad masterminded the creation of national programmes of school and college construction and spreading the enrolment of children and young adults into schools, to promote universal primary education. Elected to the lower house of the Indian Parliament, the Lok Sabha in 1952 from Rampur district cum Bareilly district West Lok Sabha seat and again in 1957, Azad supported Nehru's socialist economic and industrial policies, as well as the advancing social rights and economic opportunities for women and underprivileged Indians. In 1956, he served as president of the UNESCO General Conference held in Delhi. Azad spent the final years of his life focusing on writing his book India Wins Freedom, an exhaustive account of India's freedom struggle and its leaders, which was published in 1959. As India's first Minister of Education, he emphasised on educating the rural poor and girls. As Chairman of the Central Advisory Board of Education, he gave thrust to adult literacy, universal primary education, free and compulsory for all children up to the age of 14, girl's education, and diversification of secondary education and vocational training. Addressing the conference on All India Education on 16 January 1948, Maulana Azad emphasised, Under his leadership, the Ministry of Education established the first Indian Institute of Technology in 1951 and the University Grants Commission in 1953., He also laid emphasis on the development of the Indian Institute of Science, Bangalore and the Faculty of Technology of the Delhi University. He foresaw a great future in the IITs for India:

Бұл кітап негізінен оның жақын досы Маулана Хабибур Рахман Хан Шерваниға жазған 24 хаттан тұрады. Бұл хаттар түрмеде болған кезде жіберілмеді, ал 1946 жылы босатылғаннан кейін ол барлық хаттарды досы Аджал Ханға берді, ол оларды алғаш рет 1946 жылы жариялады. Кітап хаттар жинағы болғанымен, бір-екі хаттан басқа барлық хаттар бірегей және көптеген хаттарда Құдайдың болуы, діндердің пайда болуы, музыканың пайда болуы және діндегі орны сияқты күрделі мәселелер талқыланады. Кітап негізінен урду тілінде жазылған, бірақ бес жүзден астам шумақ бар, көбінесе парсы және араб тілдерінде. Себебі Маулана парсы және араб тілдері урдудан гөрі жиі қолданылатын отбасында дүниеге келген. Ол Меккеде дүниеге келді, парсы және араб тілдерінде формальды білім алды, бірақ оған ешқашан урду тілін үйретпеді. Оның "Үндістан азаттыққа жеңді" кітабы оның саяси өмірі туралы, ал "Ғубар е Хатир" оның әлеуметтік және рухани өмірі туралы екені жиі айтылады.