Кіріспе

Италиялық сәулетші және мүсінші (1400–1469) Антонио ди Пьетро Аверулино (; – ), Филарете (филаˈrɛːте; φιλάρετος, "қадірліні жақсы көретін" деген мағынаны білдіреді) деп белгілі, Флоренция Ренессансының сәулетшісі, мүсінші, медальер және сәулет теориясының маманы. Ол, ең алдымен, Ренессанс кезеңінің алғашқы идеал қала жоспары – Сфорцинданы жобалағанымен танымал.

Өмірбаян

Антонио ди Пьетро Аверлино шамамен 1400 жылы Флоренцияда дүниеге келген, онда ол, әдетте, қолөнерші ретінде оқыған болуы мүмкін. Көздер оның итальян суретшісі, сәулетшісі және өмірбаяншысы Лоренцо Гибертитің басшылығымен Флоренцияда жұмыс істегенін көрсетеді, ол оған «Филаретте» деген әйгілі есімін берген, бұл «ерлікке құштар» дегенді білдіреді. 15 ғасырдың ортасында Филарет Иоанн Баптисттің басын ұрлауға тырысқан деген айыппен Римнен қуылды, содан кейін Венецияға, одан соң Миланға көшті. Ол герцогтың инженері болып тағайындалды және келесі он бес жыл бойы түрлі сәулеттік жобалармен айналысты. Оның өмірбаяншысы Вазаридің мәлімдемесіне сәйкес, Филарет шамамен 1469 жылы Римде қайтыс болды.

Ескі Санкт-Петер базиликасының қола есіктері

Папа Евгений IV-нің тапсырмасы арқасында Филарет он екі жыл бойы Римдегі Ескі Әулие Петр базиликасының бронзадан жасалған орталық есіктерін құйды, олар 1445 жылы аяқталды. Ренессанс дәуірінде жасалғандықтарына қарамастан, есіктерде білінетін Византиялық ықпал бар және олар ортағасырлық дәуірмен байланысты сияқты. Кейбір сыншылар бұл есіктер Филареттің ой-санасына үңілуге мүмкіндік беретінін айтады, олар оның "күрделі ортағасырлық санасы, қызықты, бірақ толыққанды сіңбеген классикалық біліммен толған" екенін көрсетеді.

Сәулет жұмыстары

Миланда Филарет Ospedale Maggiore (шамамен 1456) салды, оның жалпы пішіні шаршы ішіндегі крест ретінде рационалды жоспарланды, ал аурухана шіркеуі жоспардың ортасында орналасқан. Көп рет қайта жаңартылған құрылыстың сақталған бөліктері Миланның Quattrocento қолөнер дәстүрлерінің готикалық әшекейлерін көрсетеді, бұл Филареттің all'antica немесе "көне үлгідегі" дизайнымен үйлеспейді. Филарет сонымен қатар Кастелло Сфорцеско немесе Сфорца қамалы және Дуомо ди Милано немесе Милан кафедралық соборында жұмыс істеді.

Филареттің сәулет және Сфординдин қаласына арналған трактаты

Филарет өзінің сәулет туралы маңызды кітабын шамамен 1464 жылы аяқтады, оны ол өзінің Libro architettonico ("Сәулет кітабы") деп атады. Ол да, оның замандастары да оны Trattato ("Трактат") деп атаған жоқ, бірақ қазір көбінесе осылай атайды. Жиырма бес томдық "Либро" Ренессанс дәуірінде қолжазба түрінде кеңінен таралды. "Либроның" ең белгілі және жақсы сақталған данасы – Мальябекиан кодексі деп аталатын, көптеген суреттері бар қолжазба (вероятно, 1465 жылы дайындалған, қазір архивіде сақталады). Мальябекиан кодексі Пьеро де Медичиге арналған және Флоренцияда сақталғандығы Филареттің туған Флоренцияда Миланға адалдығына қарамастан құрметтелгенін көрсетеді. Кітап, ойша құрылған баяндама түрінде жазылған, негізінен сәулет өнерінің техникалық аспектілерінен (мысалы, жер учаскесі мен материалды таңдау, сурет салу, құрылыс әдістері және т.б.) және Филареттің Солтүстік Италияның готикалық стилін "барбарлық заманауи стиль" деп атап, оған қарсы күресінен тұрады. Филарет классикалық римдік үлгілерді пайдалануды ұсынады. Кітабының ең танымал бөлігі – Франческо Сфорцаның құрметіне аталған, идеалды қала Сфорзиданың жоспары. Сфорзида ешқашан салынбаған, бірақ оның кейбір аспектілері егжей-тегжейлі сипатталған. Қаланың негізгі жоспары – екі шаршыны біріне-бірі қабаттастыру арқылы жасалған сегіз қырлы жұлдыз, барлық бұрыштары бірдей қашықтықта орналасқан. Бұл пішін толық дөңгелек орға жазылған. Бұл пішін иконографиялық және Филареттің сиқыр мен астрологияға деген қызығушылығымен байланысты болуы мүмкін. Quattrocento немесе он бесінші ғасырдың геометрияның талисмандық күші және астрологияның маңыздылығы туралы түсініктеріне сәйкес, Филарет материалдар, құрылыс және бекіністер туралы нақты кеңестермен қатар, Сфорзидадағы аспан үйлесімділігін қалай қамтамасыз ету туралы ескертулер береді. Оның сәулеттік және, әсіресе, Мальябекиан кодексінің шеттеріне салынған аллегориялық суреттері – мысалы, Ерлік аллегориясы және Ақыл-ойы мен Ерік аллегориясы – Филареттің классикалық көздерді жақсы білуін көрсетеді, бұл білім оның досы Франческо Филельфо да Толентиноның кеңесі арқылы да белгілі болуы мүмкін, ол Милан сарайындағы басты гуманист еді. Жоспарлау тұрғысынан алғанда, жұлдыздың сыртқы нүктелерінде мұнаралар, ал ішкі бұрыштарында қақпалар орналасқан. Әр қақпадан белгілі бір тауарларға арналған базар алаңынан өтетін радиалды даңғылдар шыққан. Барлық даңғылдар орталықта орналасқан үлкен алаңда біріккен. Қала үш алаңнан тұрды: ханзада сарайы үшін, собор үшін және базар үшін. Ренессанс дәуірінде каналды қалаларға қызығушылық зор болғандықтан, Филареттің Сфорзидасында әрбір екінші көшеде жүк тасымалы үшін канал болған. Сфорзиданың жоспары ортағасырлық Италия қалаларына тікелей жауап ретінде жасалған болуы мүмкін, олардың өсуі қала құрылысына байланысты болмаған, сондықтан оларда бағдарлау қиын болды. Сонымен қатар, Ренессанс гуманистерінің классикалық мәтіндерге деген қызығушылығы қала жоспарларында геометрияға қызығушылықты күшейткен болуы мүмкін, мысалы, Платонның Атлантида сипаттамасындағыдай. Филареттің идеалды жоспары қоғамды бейнелеуге арналған: кемелді қала формасы кемелді қоғамның бейнесі болар еді, бұл идея жоғары Ренессанс дәуірінде кең таралған гуманистік көзқарасқа тән. Осылайша, Ренессанстың идеалды қала формасы орталықтандырылған билік қажеттілігі мен тиранияның ықтимал шындығы арасындағы шиеленіс арасында болды деп айтуға болады.

Сәулет және қала құрылысына әсері

Филареттің Сфорзида жоспары Ренессанс дәуіріндегі алғашқы идеал қала жоспары болды, ал оның құрылымын мұқият ұйымдастыру бұрынғы ешбір қала құрушыдан артық саналы жоспарлау деңгейін көрсетті. Сфорзиданың дизайнында ортағасырлық символизмге көп сілтемелер болғанымен, қаланың қағидалары Жоғары Ренессанс кезеңінде гуманистік қаланың үлгісіне айналды. Бұл еңбек Джангалеаццо Сфорца және Пьеро де Медичи сияқты көптеген маңызды тұлғалардың қызығушылығын тудырды, ал кейіннен Франческо ди Джорджо мен Леонардо да Винчи өзіндік идеал қалаларын жоспарлай бастағанда, Филареттен идея алды. Сфорзида ешқашан салынбаса да, ол болашақ қала жоспарларына үлкен шабыт берді. Мысалы, 16 ғасырда Ренессанс дәуірінің әскери инженерлері мен сәулетшілері Филареттің идеал қала схемаларын, әлеуметтік-саяси мақсаттарға негізделген қорғаныс құрылыстарымен біріктірді. Идеал және бекінілген қаланы үйлестіру туралы осы ұғым Еуропа және одан тыс аймақтарда кеңінен тарады.