Тан әулетінің соңғы императоры Чжаоцзун

Кіріспе

Қытайдың Тан әулетінің соңғы императоры (888-904)

Тан императоры Чжаоцзун (31 наурыз 867 - 22 қыркүйек 904), туғанда Ли Цзе аталған, кейін Ли Мин және Ли Е деп есімін өзгерткен, Қытайдың Тан әулетінің соңғы императоры болды. Ол 888 жылдан 904 жылға дейін билік құрды (бірақ 900 жылы евнух Лю Цзишу оны қысқа мерзімге тақтан түсірді, ал 901 жылы қайта орналастырды). Император Чжаоцзун – император Ицзоңның жетінші ұлы және император Сицзоңның кіші інісі. Кейін Ли Цзеді Чжу Вэнь өлтірді, ол кейін Лиян әулетінің негізін қалаушы император атанды. Император Чжаоцзунның билігі кезінде Тан әулеті толыққанды хаоске және көтерілістерге ұшырады, бұл оның ағасы император Сицзоңның билігінен бері жалғасып келді, өйткені бүкіл елде көтерілістер болып, императорлық үкіметтің билігі жоғалып кетті. Осының бәрінің ортасында император Чжаоцзун құлдырап бара жатқан әулетті құтқаруға тырысты. Алайда, императорлық билікті қайта орнатуға жасаған әрекеттері көбінесе сәтсіз аяқталды, өйткені Ли Кэён, Чэнь Цзиньчуань және Ли Маожэньге қарсы өткізген сәтсіз жорықтары олардың билігін нығайтуға ғана мүмкіндік берді. Соңында, ірі әскербасшы Чжу Вэнь императорлық үкіметті басып алып, 904 жылы Тан тағын иелену үшін император Чжаоцзунды өлтірді. Чжу сонымен қатар император Чжаоцзунның көптеген министрлерін, оның ішінде канцлер Цюй Инды да өлтірді. Одан кейін Чжу Чжаоцзунның 13 жасар ұлын марионетка император (Император Ай) етіп тағайындады. 907 жылы Чжу өзі таққа отырып, Тан әулетін жойды және жаңа Лиян әулетін құрды. Император Чжаоцзунның билігі шамамен 16 жылға созылды және ол Хэ мавзолейіне (和陵) жерленді. Ол 37 жаста болған.

Өмірбаян

Ли Цзе 867 жылы әкесі, император Ицзунның тұсында, императорлық астана Чанъаньдағы шығыс сарайында дүниеге келді. (Ли Цзе ағасы Ли Янмен бір анадан туған деген қауесет болғандықтан,) Ли Цзе император Сидзоңмен тығыз қарым-қатынаста болды, себебі олардың анасы бір болған, және 880 жылы Хуан Чао бастаған шаруалар көтерілісінен Чанъаньнан қашқанда император Сидзоңға ілесіп кетті. Сол қашқанда, он үш жастағы Ли Цзе шаршап, евнух Тянь Лингзиден жылқы сұрады, ол император Сидзоңның сарайында үстемдік құрған еді; Тянь бас тартты және Ли Цзедің қызметшісін өтініш айтқаны үшін қамшылады. Осыдан кейін Ли Цзе Тяньға зор реніш ұстады. Император Чжаоцзонг Ченді Чанъаньға қайтаруға бұйрық берді және оның орнына Вэй Чжаодуды тағайындады. Чэнь алмастырылудан бас тартқанда, император Чжаоцзонг оған қарсы жалпы науқанға бұйрық берді, оған Вэй басшылық етті, ал Ван, Гу және Ян Фугонның асырап алған шөбересі Ян Шоулиан, Шаннан батыс округінің (山南西道, қазіргі Ханчжун, Шэньсиде орналасқан) әскери губернаторы көмектесті. Ян Фугон император Чжаоцзонгтың император болуына үлкен көмек көрсеткенімен, 889 жылы император мен бас евнух арасында келіспеушіліктер туды, осыдан келіп Конг Вэй канцлерімен Ян арасында ашық пікірталас болды. Алайда, бұл дау туралы одан әрі жарияланбады. Бірақ, императордың кеңесшісі Чжан Цзюнь, императордың тікелей бағынысындағы күшті әскердің императорлық билікті қалпына келтіру үшін қажет екенін айтқандықтан, император Чжаоцзонг императорлық әскер құруға кірісті, ол 890 жылдың көктеміне қарай 100 000 сарбазға жетті. Ли Маочжэнь Шаннан батыс округін өзінің аумағына қосуды қалағандықтан, император Чжаоцзонгтың Фэньсянь және Шаннан батыс округін сақтап қалуға рұқсат беретініне толық сеніммен, Шаннан батыс округінің әскери губернаторы болуды сұрады. Бірақ император Чжаоцзонг оны Шаннан батыс және Вудинг (武定, қазіргі Ханчжун қаласында орналасқан) округтерінің әскери губернаторы етіп тағайындады, ал канцлер Сюй Янруо Фэньсянь округінің әскери губернаторы болды. Канцлер Ду Ранньненгтің күмәндануына қарамастан, император Чжаоцзонг Ли Маочжэньге қарсы науқан бастады, Ду логистиканы басқарды, ал Цинь ханзадасы Ли Сичжоу (李嗣周) императорлық гвардияға басшылық етті, оларды император Чжаоцзонг жаңадан шақырылған сарбаздармен толықтырған еді. Императорлық әскердің моральдық жағдайы төмен болды және шайқас тәжірибесі жоқ еді, сондықтан Ли Сичжоу Ли Маочжэнь мен Ван Синьюдың тәжірибелі әскерлерімен шайқасқа кіріскенде, әскер құлдырады. Ли Маочжэнь Чанъаньға жақындап, Дудың өлімін талап етті. Император Чжаоцзонг Дуға өзін-өзі өлтіруге бұйрық берді және Ли Маочжэньге Фэньсянь, Шаннан батыс, Вудинг және Тяньсионг округтерін сақтап қалуға рұқсат берді. Осыдан кейін Ли Маочжэнь мен Ван Синью канцлер Цуй Чжаовеймен одақтасып, императорлық басқаруға үлкен ықпал етті, сондықтан император олар қарсы болған кез келген шараны жүзеге асыруға батыл болмады. Ли Маочжэнь, Ван Синью және Ханның әрекеттері Ли Кэённың күшті наразылығын тудырды, ол әскерін шығарып, Сары өзеннен өтіп, оларға шабуыл жасауға дайындалды. Ли Маочжэнь мен Ван Синью императорды тұтқындап, өздерінің аймақтарына алып кетуді жоспарлап отыр деген қауесет тарады. Император Чжаоцзонг өз шенеуніктерімен бірге Цинлинг тауларына қашып кетті, ал Чанъань халқы олардың артынан қашып кетті. Осы уақытта Ли Кэён Ванг пен Ли Маочжэньнің әскерлерін жеңіп, Вангтың астанасы Бин префектурасын қоршауға алды. Ван қашып кетіп, өз қол астындағылары оны өлтірді. Ли Маочжэнь мен Хан император Чжаоцзонгтан кешірім сұрап, құрмет көрсетті. Чанъаньға оралған император Чжаоцзонг Ли Кэёнға және оның негізгі қол астындағыларына үлкен құрмет көрсетті, бірақ Ли Кэён Ли Маочжэньге шабуыл жасауды ұсынғанда, күмән білдірді, себебі Ли Кэён Ли Маочжэнді жойса, билік тепе-теңдігі бұзылады деп сенді. Сондықтан ол Ли Кэёнға Ли Маочжэньге шабуыл жасауға тыйым салды. Ли Кэён Хедонг округіне қайтып келді және, ақырында Жу Куанчжунның қолынан жеңілгендіктен, қайта орала алмады. 898 жылдың көктемінде император Чжаоцзонг Ли Маочжэньмен келісім жасады, осылайша Ли Маочжэньнен бұрын алып тастаған атақтарын қайта қалпына келтірді. Жу Куанчжун императорды астананы шығыстағы астана Луоянға көшіруге шақырғанда, Хан мен Ли Маочжэнь императорды басып алу үшін әскерді жібереді деп қорқып, Чанъаньдағы сарайлар мен үкіметтік кеңселерді жөндеп қойды. 898 жылдың күзінде император Чжаоцзонг Чанъаньға оралды, бірақ оның қасында енді тек евнухтар бақылап отырған Шэньцзю әскерлері ғана болды, және ол Жу Куанчжунмен одақтас болды. Ол Цуймен евнухтарды қырғын жасауды жоспарлап отырды. Бірақ Цуйдің әріптес канцлері Ван Туань мұндай әрекетке қарсы болды, бұл жоспарлар тым радикалды деп есептеді, сонда Цуй Ванды қуатты евнухтар Жу Даоби (朱道弼) және Цзин Усю (景務脩)пен байланыста болды деп айыптады, олар сарайлық хабарласу директорлары (Шумиши) қызметін атқарды. Цуйдің айыптауынан кейін император Чжаоцзонг Ван, Жу Даоби және Цзинге өзін-өзі өлтіруге бұйрық берді, және осыдан кейін Цуй сарайдағы жетекші тұлғаға айналды, евнухтар одан ашуланып, қорқып жүрді. Дегенмен, Фэньсянь қорғанысы берік болды және 902 жылдың күзіне қарай Жу, жаңбыр мен әскерлердің ауруларына байланысты шабуылдарын тоқтата тұрып, қайтарылуды қарастырып жатты. Бірақ Жудың офицері Гао Цзичан ұсынған және орнатқан тұзақ Ли Маочжэньді қала қабырғасының сыртында Жудың әскеріне шабуыл жасауға итермеледі, онда олар Жудың әскерлерімен талқандалды. Осыдан кейін Ли Маочжэнь Жуға қарсы күресе алмады және 902 жылдың қысында Фэньсянь халқының жағдайы соншалықты нашар болды, олар каннибализмге жүгінуге мәжбүр болды. 903 жылдың көктемінде Ли Маочжэнь Жудан бейбітшілік сұрады, император Чжаоцзонгты және императорлық үйді оған тапсырды, сонымен қатар Ханды және басқа да жетекші евнухтарды, сондай-ақ Ли Цзиюнь, Ли Цзихуэй және Ли Янбиді өлтірді. Жу императорды Чанъаньға қайтарды, онда Жу мен Цуй жасаған алғашқы әрекеттердің бірі - қолдау көрсеткендеріне қарамастан, қалған евнухтарды қырғын жасау болды. Осымен Шэньцзю әскерлерінің құлауына нүкте қойылды.

Li Jie was born in 867, during the reign of his father Emperor Yizong, in the eastern palace at the imperial capital Chang'an. (As Li Jie was also said to have been from the same mother as his older brother Li Yan,) It was said that Li Jie was particularly close to Emperor Xizong since they shared the same mother, and he followed Emperor Xizong in flight from Chang'an from the attack of the agrarian rebels led by Huang Chao in 880. While on this flight, Li Jie, who was then 13, ran out of energy and requested a horse from the eunuch Tian Lingzi, who dominated Emperor Xizong's court; Tian refused and whipped Li Jie's attendant for the request. Li Jie thereafter bore a deep resentment for Tian. Emperor Zhaozong ordered Chen back to Chang'an and commissioned Wei Zhaodu as his replacement. When Chen refused to be replaced, Emperor Zhaozong ordered a general campaign against him, with Wei in command, assisted by Wang, Gu, and Yang Fugong's adoptive nephew Yang Shouliang the military governor of Shannan West Circuit (山南西道, headquartered in modern Hanzhong, Shaanxi). Even though Yang Fugong had been instrumental in having Emperor Zhaozong made emperor, by 889 conflicts had begun between the emperor and the chief eunuch, leading to a public argument between Yang and the chancellors Kong Wei on one occasion over Kong's accusation that Yang was disrespecting the emperor. Nothing further came of the dispute publicly at this point, however. Nevertheless, at the suggestion of Kong's colleague Zhang Jun, who advocated that a strong imperial army directly under the emperor was essential for the restoration of imperial power to counteract the warlords and the eunuch commanded Shence Armies, Emperor Zhaozong began recruiting an imperial army that eventually numbered 100,000 by spring 890. Li Maozhen wanted to add Shannan West to his territory, so he requested to be Shannan West's military governor, fully expecting that Emperor Zhaozong would allow him to retain both Fengxiang and Shannan West. Instead, Emperor Zhaozong issued an edict making him the military governor of Shannan West and Wuding (武定, headquartered in modern Hanzhong) Circuits, while making the chancellor Xu Yanruo the military governor of Fengxiang. Despite the misgivings of the chancellor Du Rangneng, Emperor Zhaozong launched a campaign against Li Maozhen, with Du in charge of the logistics and Li Sizhou (李嗣周) the Prince of Qin in command of the imperial guards, which Emperor Zhaozong had rebuilt with new recruits. The imperial army had low morale and little battle experience, however, and when Li Sizhou set to engage Li Maozhen and Wang Xingyu's experienced armies, the army collapsed. Li Maozhen approached Chang'an, demanding Du's death. Emperor Zhaozong capitulated, ordering Du to commit suicide and allowing Li Maozhen to retain Fengxiang, Shannan West, Wuding, and Tianxiong. It was said that after this point, Li Maozhen and Wang Xingyu, in alliance with the chancellor Cui Zhaowei, were heavily influencing imperial governance, such that the emperor would not dare to carry out any measures that they opposed. The actions of Li Maozhen, Wang Xingyu, and Han, in turn, drew a strong reaction from Li Keyong, who launched his army, crossed the Yellow River, and prepared to attack the three of them. Rumors developed that Li Maozhen and Wang Xingyu both wanted to seize the emperor and take him to their domains. Emperor Zhaozong, in response, fled into the Qinling Mountains with his officials, and the people of Chang'an followed in droves. Meanwhile, Li Keyong engaged and defeated Wang's and Li Maozhen's troops, then put Wang's capital Bin Prefecture (邠州) under siege. Wang fled and was killed by his own subordinates in flight. Li Maozhen and Han capitulated, sending apologies and tributes to Emperor Zhaozong. Emperor Zhaozong, who returned to Chang'an, bestowed great honors on Li Keyong and his key subordinates, but hesitated when Li Keyong proposed to attack Li Maozhen, believing that if Li Keyong destroyed Li Maozhen, the balance of power would be lost. He therefore forbade Li Keyong from attacking Li Maozhen. Li Keyong withdrew to Hedong Circuit, and, owing to his eventual defeats at the hands of Zhu Quanzhong, would not be able to return again. Emperor Zhaozong made peace with Li Maozhen in spring 898, restoring the titles that he had previously stripped from Li Maozhen. With Zhu Quanzhong urging the emperor to move the capital to the eastern capital Luoyang, Han and Li Maozhen became apprehensive that he would launch an army to seize the emperor, and therefore repaired the palaces and governmental offices at Chang'an (which Li Maozhen's army had destroyed). In fall 898, Emperor Zhaozong returned to Chang'an, but with no army around him now other than the eunuch controlled Shence Armies. and who was allied with Zhu Quanzhong. was planning with Cui to slaughter the eunuchs. When Cui's fellow chancellor Wang Tuan urged against such action, believing the plans to be too drastic, Cui accused Wang of being in league with the powerful eunuchs Zhu Daobi (朱道弼) and Jing Wuxiu (景務脩), who served as the directors of palace communications (Shumishi). Upon Cui's accusations, Emperor Zhaozong ordered Wang, Zhu Daobi, and Jing to commit suicide, and it was said that from this point Cui became the leading figure at court, with the eunuchs angry at and fearful of him. Still, Fengxiang's defenses were holding, and by fall 902, Zhu, with his attacks hampered by rains and illnesses to the soldiers, was considering a withdrawal. A trap advocated by and set by Zhu's officer Gao Jichang, however, induced Li Maozhen to send his troops outside the city walls to attack Zhu's troops, where they were crushed by Zhu's troops. From this point on, Li Maozhen could not fight back against Zhu any more, and by winter 902, Fengxiang was in such a desperate shape such that the residents were resorting to cannibalism. In spring 903, Li Maozhen sued for peace with Zhu, surrendering Emperor Zhaozong and the imperial household to him while killing Han and the other leading eunuchs, as well as Li Jiyun, Li Jihui, and Li Yanbi. Zhu took the emperor back to Chang'an, where one of the first actions Zhu and Cui carried out was to slaughter the remaining eunuchs, regardless of whether they supported Han's actions. This would be the effective end of the Shence Armies.