Кіріспе

Ресей Федерациясы мен Жапония арасындағы қарым-қатынастар - Жапонияның 1917 жылдан 1991 жылға дейін Кеңес Одағымен және 1855 жылдан 1917 жылға дейін Ресей империясымен қарым-қатынасының жалғасы. Тарихи тұрғыдан алғанда, екі ел арасында тығыз қарым-қатынас болды, бірақ солтүстік-шығыс Қытайдың Маньчжурия аймағындағы аумақтық амбициялар қақтығысы 1904 жылы орыс-жапон соғысына әкеліп соқты. Бұл жапондық жеңіске ұшырап, Ресейде монархияның әлсіреуіне ықпал етті. Кейін Жапония 1918 жылдан 1922 жылға дейін Ресейдің Азамат соғысына араласып, Ресейдің Қиыр Шығысы мен Сібірге әскерлерін жіберді. Сосын 1930 жылдары жаңа Кеңес Одағы мен Жапон империясы арасындағы шекаралық қақтығыстар болды. Екі ел 1941 жылы агрессиясыздық туралы келісімге қол қойды, бірақ 1945 жылдың тамызында Кеңес үкіметі Жапонияға соғыс жариялады, жапондық марқұм штаты Маньчжукоға шабуыл жасап, Жапонияның солтүстігіндегі Курил аралдар тізбегін басып алды. Екі ел 1956 жылғы Кеңес-Жапон бірлескен декларациясымен ресми соғыс жағдайын аяқтады, бірақ 2022 жылға дейін Курил аралдарының иелігіне қатысты аумақтық дауды шешпеді. 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруіне байланысты Жапония Ресейге қарсы санкциялар енгізгеннен кейін қарым-қатынастар өте шиеленісті болды. Ресей Жапонияны Тайвань, Оңтүстік Корея, Сингапур, АҚШ, Еуропалық Одақ мүшелері, НАТО мүшелері (Түркиядан басқа), Канада, Австралия, Жаңа Зеландия, Норвегия, Швейцария, Микронезия және Украинамен бірге "дос емес елдер" тізіміне енгізді. 2018 жылы Ресейдің Левада орталығы жариялаған сауалнамада ресейліктердің 61% Жапонияға оң көзқарас танытса, 20% жағымсыз пікір білдірді. 2017 жылғы Pew Global Attitudes Project зерттеуінде жапондықтардың 64% Ресейге жағымсыз қараған, ал 26% жағымды қараған. 50 жастан асқандар Ресейге оң көзқараспен қарауы 18-29 жастағыларға қарағанда (16%) әлдеқайда аз (53%). Дегенмен Жапония үкіметі Ресейді аймақтағы Қытай мен Солтүстік Кореяның қауіпсіздігі мен тепе-теңдігі үшін маңызды серіктес ретінде қарастырады. Осыған байланысты, 2014 жылы Еуромайдан басталғаннан бастап және Қырымды аннексиялағаннан кейін, Жапонияның батыс одақтастары Ресейге қарсы санкцияларға қарамастан, Ресеймен қарым-қатынасын жалғастырды. Екі елдің үкіметтері қарым-қатынастарды арттыруға күш салды, соның ішінде Жапонияның Ресейге инвестициялауы, әскери ынтымақтастық. Жапония мен Ресей бірнеше дипломатты шығарып салды, ал Ресей Курил аралдары даусын шешу жөніндегі келіссөздерді қамтитын Жапониямен бейбіт келіссөздерді тоқтатты.

Тарих

Ресейлік кемеші Адам Лаксманды Ұлы Екатерина Жапонияға кемеден қашып кеткен Дайкокуя Кодайуды қайтару үшін жіберді. Ресейлік дипломат Николай Резановқа сауда келісімін жасасу үшін Александр I Ресейдің Жапониядағы елшісі ретінде тапсырма берді, бірақ оның күш-жігерін жапон үкіметі бұзды.

Патша дәуірі (1855-1917 жж.)

Екі империя арасындағы дипломатиялық және сауда қатынастары 1855 жылдан бастап орнатылды. Жапония мен Ресей Қытайдағы Боксерлер көтерілісін басуға қатысқан. 1855 жылға дейін қарым-қатынастар аз болды, негізінен 1855 жылдан 1890 жылдардың басына дейін достық қарым-қатынас болды, содан кейін Кореяның мәртебесіне қарсылық білдірді. Екі мемлекет Маньчжурия мен Кореяны басқаруға қарсы шығып, 1904-1905 жылдардағы орыс-жапон соғысында жапондықтардың жеңісіне әкелді. Ресей Транссибір теміржолын салуды бастады, бұл оған алғаш рет Сібір мен оған іргелес аймақтарға оңай кіруге мүмкіндік берді. Бұл арада 1894-95 жж. Қытай-Жапон соғысында Жапонияның жеңілісі Жапонияның әскери жаңғыруын және Кореяны бақылауға ұмтылуын көрсетті. Ресей мен Жапония Қытай аумақтарына, әсіресе Маньчжурияға басып кіруде. Екі жақ та Маньчжурияның оңтүстігіне ағылшындар мен америкалықтардың қарсыласуының күшімен қозғала алмады. 1905-1917 жылдар аралығында екі ел арасындағы қарым-қатынас жақсы болды, өйткені екі ел Маньчжурия мен Сыртқы Моңғолияны бөлісті.

Кеңес дәуірі (1917-1991)

1917 жылы коммунистер билікті басып алғаннан 1991 жылы коммунизм құлағанға дейін қарым-қатынас жауыздыққа ұласты. Жапония Ресейдің Қиыр Шығысындағы болшевиктердің қоныстануына қарсы тұру үшін әскер жіберді, бірақ ешқандай табысқа жетпей қалды. 1930 жылдары қарым-қатынас шиеленісті болды, өйткені Жапония 1931 жылы Маньчжурияны толық бақылауға алды және 1937 жылы Қытайға қарсы соғыс бастады. Мәскеу Қытайға жақтасты. 1939 жылы Номонхан оқиғасында Ресей Жапонияны жеңді. Жапондық басшылар КСРО-мен соғыстан аулақ болып, солтүстікке қарай Ұлыбритания, Нидерланды және АҚШ-қа қарсы бет бұрды. 1945 жылы тамызда КСРО Жапонияға соғыс жариялады және Корея мен Маньчжурияның жапондық аймақтарын басып алды, қорғаушыларды тез тұтқынға алды. Мәскеу соғыстан кейін тұтқындарды бірнеше жыл бойы ұстап, оларды мәжбүрлі еңбекке жұмсады. Бұл мәселе Жапонияның Советтерге қарсы тұтқындықты қолдауына себеп болды. АҚШ-тың Жапонияны толықтай бақылауы болды, бұл Мәскеудің ашуын туғызды. Бұған жауап ретінде Мәскеу 1951 жылғы бейбіт келісімге қол қоюдан бас тартты. Сондықтан, Кеңес Одағы мен Жапония арасындағы соғыс жағдайы 1956 жылға дейін техникалық тұрғыдан сақталды, ол 1956 жылғы Кеңес-Жапония бірлескен декларациясымен аяқталды. Бейбітшілік туралы келісімге әлі қол қойылмаған. Соғыстан кейінгі кезеңде Кеңес Одағы мен Жапония арасындағы қарым-қатынастарды жақсартудағы басты кедергі - Курил аралдары туралы аумақтық дау болды, олар Жапонияда Солтүстік аумақтар деп аталады. 1975 жылдан кейін Кеңес Одағы Жапонияның Қытаймен бейбіт келісім жасасуы Кеңес Одағы мен Жапония арасындағы қарым-қатынасқа қауіп төндіретінін ашық ескерте бастады. 1978 жылдың ортасында Қытай-Жапония бейбіт келісімшартына қол қою Жапонияның Кеңес одағымен қарым-қатынасына үлкен кедергі болды. Мәскеу бұны Токионы Вашингтон мен Пекинмен бірге советке қарсы лагерьге орналастыру деп қарастырды. Советтердің әрекеттері жапондықтарды үрейлендіріп, олардан алшақтатты. 1980 жылдары Тынық мұхит аймағында Кеңес Одағының әскери күштерін көбейтуі мысалға келтірілген. 1980 жылдары Жапонияның Кеңес Одағына деген көзқарасы қатты қатайды. Жапонияға 1979 жылы желтоқсанда Ауғанстанға совет әскерінің басып кіргенінен кейін, АҚШ-тың дамушы елдерде кеңеюші кеңестік күштерді тоқтату үшін көбірек күш салуға қысым жасады. Ол бұған жауап ретінде Кеңес өкіметіне пайдалы байланыстарды тоқтатып, Пәкістан мен Таиланд сияқты "алдыңғы қатардағы" мемлекеттерге көмек көрсетті. Премьер-министр Ясухиро Накасоне тұсында Жапония "совет қауіп-қатері" туралы Рейган әкімшілігімен көзқарастарының тығыз сәйкестігін көрсетуге тырысты. Жапония өз әскери күштерін тұрақты түрде арттырып, Жапония мен Тынық мұхиттың батысындағы АҚШ күштерінің көбеюін құптайды және Кеңес өкіметі төндірген қауіппен күресу үшін тығыз ынтымақтастық орнатуға уәде береді. Бұл экономикалық ынтымақтастық 1980 жылы Жапонияның Ауғанстанға басып кіргені үшін Кеңес Одағына қарсы санкцияларға қатысу туралы шешімі және келіссөздер жүргізіліп жатқан бірқатар жобаларды тоқтата тұру, кейбір жоғары технологиялық бұйымдарды экспорттауға тыйым салу және Сібірдің дамуына қарыздарды тоқтата тұру арқылы үзілді. Кейіннен Токионың басқа жеткізушілерді тауып, Горбачевтің басшылығымен Кеңес Одағының экономикалық өмір сүру мүмкіндігі мен саяси тұрақтылығы туралы күмәндануы нәтижесінде Жапонияның Кеңес Одағымен экономикалық ынтымақтастыққа деген қызығушылығы азайды. 1988 жылы Жапония мен Кеңес Одағының сауда-саттығы 6 миллиард АҚШ долларына жуық бағаланды. Қоғам мен БАҚ-тың пікірлері Азиядағы совет күштерінің Жапонияға төнген қауіп-қатерге күмәнданып қараса да, Жапонияда Мәскеудің Курил аралдары тізбегінің оңтүстік шетіндегі, Жапонияның Солтүстік аумақтардағы, Жапонияға Эторофу және Кунашири деп аталатын, және Кішігірім Шикотан аралы мен Хабомаи аралдары, Хоккайдоның солтүстік-шығысында, екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы күндері Кеңестер басып алған. Совет әскерлерінің аралдарға орналасуы совет қауіп-қатерінің нақты дәлелін берді, ал жапондықтар жаулап алған аумақтағы совет әуе және теңіз күштерінің қозғайтын маневрлері жапондықтардың ресми саясатын нығайтуға қызмет етті. 1979 жылы Жапон үкіметі совет әскерлерінің Еторофу, Кунашири және Шикотан аймақтарында жиналуына наразылық білдірді. 1985 жылы Мәскеуде Михаил Горбачев режимі пайда болғаннан кейін, Азия мәселесі бойынша сарапшы болған совет үкіметінің қатал диплома�...

Совет одағынан кейінгі кезең (19911999)

1990 жылдардың аяғында Ресей басшылығы Батыстан Шығысқа қарай бұрылуға кірісті, осы күш-жігердің бір бөлігі ретінде Жапониямен қарым-қатынасты жақсартуды қарастырды және премьер-министр Рютаро Хасимотоның позициясын мүмкіндік ретінде қарады. Президент Борис Ельцин 1997 жылы 1 қарашада Красноярск қаласында премьер-министр Хашимотомен кездесті. Ельцин сондай-ақ Хашимотодан Ресейге 3 немесе 4 миллиард доллар көлемінде қаржылай көмек көрсетуді қарастыруды өтінді. Хашимото сондай-ақ экономикалық ынтымақтастықты арттыру идеясын алға тартты, оны Хашимото-Ельцин жоспары деп атады. 1998 жылдың сәуір айының ортасында екі көшбасшы арасындағы Канава саммитіне Хашимотоның төрт даулы Курил аралдарын Жапонияның егемендігіне беру туралы ұсынысын енгізгенін атап өткен жөн. Елцин бұл туралы ашық мәлімдеме жасап, оны қабылдауға ниетті екенін айтты, бұл Ресей үкіметі мен БАҚ-ты оған қарсы бірігуге итермеледі. 1998 жылдың күзінде бұл ұсыныс Ресейдегі көп қарсылықтан кейін өліп қалды, ал Хашимото 1998 жылдың шілдесінде өткен парламенттік сайлаудан кейін қызметінен кетті. Дегенмен, Дүниежүзілік банк пен ХВҚ Ресейге берген қарыздың шамамен 1,5 миллиард доллары Жапониядан келді. 1998 жылдың қарашасында Мәскеуде Сыртқы істер министрі Кейзо Обучи мен Ельциннің кездесуі өтті, онда Ресей Жапонияға аралдарға қатысты арнайы мәртебе беруді Ресеймен бірге уақытша құқықтық режим ретінде ұсынды. Жапон тарапы ұсынысқа абай қарады, 1999 жылы аумақтық мәселе бойынша тұрақсыз жағдай пайда болды, ал экономикалық бастамалар іске асырылу процесінде тоқтады. 1998 жылдың 30 шілдесінде Жапонияның жаңа сайланған премьер-министрі Кейдзо Обучи негізгі мәселелерге назар аударды: Ресеймен бейбітшілік келісімін жасасу және Жапонияның экономикасын жаңарту. Алайда ол көп ұзамай қайтыс болды.

Қазіргі қарым-қатынастар (1999 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

2014 жылдың наурыз айында Ресейдің Қырымды аннексиялауына байланысты Жапония Ресейге қарсы бірнеше санкция енгізді, оның ішінде екі ел арасындағы визалық ережелерді жеңілдету жөніндегі консультацияларды тоқтату және инвестициялық ынтымақтастық, бірлескен ғарыш зерттеулері және қауіпті әскери іс-әрекеттің алдын алу туралы келіссөздерді тоқтату. 2018 жылдың 27 сәуірінде Мәскеуде "Керекшелік нүктелері" атты төртінші Ресей-Жапония форумы өтті, онда тараптар екі елдің сауда-экономикалық қатынастарына қатысты өзекті мәселелерді талқылады. Форумның арнайы қонағы болып Жапонияның билік басындағы Либералды-демократиялық партиясының бас хатшысы Тошихиро Никай болды. Кездесуге қатысушылар екі елдің туризм саласындағы ынтымақтастығын, Қиыр Шығыс пен Ресейдің басқа да өңірлеріне арналған инвестициялық жобаларды, сондай-ақ инфрақұрылым, технология және энергетика салаларындағы өзара іс-қимылды талқылады. 2018 жылдың 23 маусымында Ресей мен Жапония екі ел арасындағы ынтымақтастықты кеңейту үшін Ресейдің Қиыр Шығыс Саха Республикасында (Якутия) өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды. 2018 жылдың маусым айында Жапонияның ханшайымы Хисако Такамадо Ресейге ФИФА әлем чемпионатында өз құрама командасын көтермелеу үшін барды. Ол 1916 жылдан бері Ресейге келген император отбасының алғашқы мүшесі. 2019 жылдың қарашасында Жапонияның сыртқы істер министрі қарым-қатынасты жақсарту мақсатында желтоқсанда Ресейге барып, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасалған бейбіт келісім туралы сөйлесетінін мәлімдеді. 2022 жылдың 7 наурызында Кеңесшілер палатасының Бюджет комитетінің отырысында Жапонияның премьер-министрі Фумио Кишида Хоккайдоның ең солтүстік префектурасының жағалауындағы Ресеймен ұзақ уақыттан бері дауласқан шағын аралдар тізбегін Жапонияның "тұқым қуалайтын аумағы" деп сипаттады. Сонымен қатар, Ресейдің Украинаға басып кіруіне байланысты Украинамен ынтымақтасу мақсатында Жапония Ресей мен Беларуське қарсы Батыс бастаған санкцияларды жүзеге асыруға қосылды. ЛДП заң шығарушыларының ұсыныстарына қарамастан, премьер-министр Кишида 2022 жылдың тамызында реорганизация кезінде Ресеймен экономикалық ынтымақтастық министрі лауазымын жоймады. Жаңадан тағайындалған министр Ясутоси Нишимура Ресейдегі Сахалин II мұнай-газ жобасына, әлемдегі ең ірі мұнай-газ жобаларының біріне, Gazprom, Shell, Mitsui және Mitsubishi иелік ететін саясатты өзгертпейді деп мәлімдеді.

Курил аралдары туралы дау

Ресей мен Жапония арасындағы қарым-қатынас Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері Курил аралдарының егемендігі туралы даумен және бейбітшілік шартының жасалуымен анықталды. 1992 жылдың көктемінде Ресейдің Бас штабы жапондықтардың солтүстік аумақтарды қайтару мүмкіндігін талқылай бастағаны туралы хабар алды. 1992 жылы Президент Борис Ельцин Оңтүстік Курилдерді беруді қарастырып отырған. 1990 жылдары президент Ельцин мен премьер-министр Кейдзо Обучи арасында келісімге келу үшін күш-жігер жұмсалды. Обучидің мақсаттарының бірі 2000 жылға қарай Ресеймен бейбіт келісімге қол қою болды, бірақ ол қол жеткізе алмады. 1998 жылдың қарашасында Ресейге барды. 2006 жылдың 16 тамызында Ресейдің теңіз органдары даулы Курил аралдары маңындағы суларда жапондық балықшыны өлтіріп, рабты аулайтын қайықты ұстады. Ресейдің сыртқы істер министрлігі өлімге "бос ұңғыма" себеп болғанын мәлімдеді. 2006 жылдың 28 қыркүйегінде Ресейдің сыртқы істер министрі Сергей Лавров Ресей "Жапонияның жаңа үкіметімен диалогты жалғастыратынын" айтты. Біз қарым-қатынасымызды екі елдің халқы қалай қаласа, солай дамытамыз. Ол кездегі Сыртқы істер министрі Таро Асо үкіметтегі лауазымында қалды. Бізде ұзақ уақыттан бері жақсы қарым-қатынас бар, біз әзірленген бағдарлама бойынша әрекет етеміз". Оңтүстік Курил аралдары туралы дау 2008 жылдың 16 шілдесінде Жапон үкіметі жапон балаларын Курил аралдарына өздерінің егемендігі бар екенін үйрету үшін мектеп оқулықтарына жаңа нұсқаулық жариялаған кезде Ресей-Жапония қарым-қатынасын нашарлатты. Ресейдің көпшілігі бұл әрекетке ашуланып, үкіметтен қарсы әрекет етуді талап етті. Ресейдің Сыртқы істер министрлігі 2008 жылдың 18 шілдесінде "бұл әрекеттер екі ел арасындағы оң ынтымақтастықты дамытуға, дауды шешуге ықпал етпейді" деп жариялады және аралдарға өзінің егемендігін қайта растады. 2010 жылы Ресей президенті Дмитрий Медведев Курил аралдарына мемлекеттік сапармен барған алғашқы Ресей президенті болды. Медведев көп ұзамай Курил аралдарындағы ресей қорғанысына елеулі күшейтулер енгізуді тапсырды. Медведевтің орнын 2012 жылы Владимир Путин басқарды. 2013 жылдың қарашасында Жапония Ресей Федерациясымен және 1973 жылдан бері Мәскеумен алғашқы дипломатиялық келіссөздер өткізді. 2017 жылдың қыркүйек айында Премьер-министр Синдзо Абэ мен Ресей президенті Владимир Путин Владивосток қаласындағы Қиыр Шығыс федералды университетінде өткен Шығыс экономикалық форумында кездесті. Кездесудің басты мақсаты Хоккайдоның жағалауындағы даулы аралдарда бірлескен экономикалық іс-шараларды бекіту болды. Екі ел басшылары ақуыл шаруашылығы, жылыжайлы шаруашылық, туризм, жел энергиясы және қалдықтарды азайту салаларындағы бірлескен жобаларға қол қою туралы шешім қабылдады. Сингапурда өткен 2018 жылғы 13-ші Шығыс Азия саммиті кезінде Синдзо Абэ Владимир Путиннің жыл соңына дейін алдын ала шарттарсыз бейбіт келісімге қол қою туралы ұсынысын орындады. 1956 жылғы Кеңес-Жапон бірлескен декларациясы КСРО-ның Жапонияға Хабомаи аралдары мен Шикотанды берері және ресми бейбітшілік туралы келісімді келіссөздер жүргізу үшін қалған аралдарды ұстап қалуы туралы уәде берді. Сол кезде АҚШ егер Жапония басқа аралдарды беріп жіберсе, Окинаваны өзінде қалдырамыз деп уәде етті, бұл уәде етілген келісімнің келіссөздерінен қалады. Путин мен Абэ 1956 жылғы келісімнің шарттары екіжақты бейбіт келісімнің бөлігі болатынына келісті. 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруінің басталуы Жапонияның даулы аралдарға қатысты қатал ұстанымына себеп болды. 2022 жылдың 7 наурызында премьер-министр Фумио Кишида оңтүстік Курилл аралдарын "Жапонияға тән аумақ, Жапонияның егемендігі бар аумақ" деп жариялады. Сыртқы істер министрі Йосимаса Хаяши олардың Жапонияның "негізгі бөлігі" екенін айтты.

Әскери ынтымақтастық

Ресейдің Бас штабының бастығы генерал Валерий Герасимов 2017 жылдың желтоқсан айының ортасында Токиоға барып, жапондық әріптесі адмирал Кацутоси Каваномен кездесті. Ол 2018 жылы Ресей мен Жапонияның отыздан астам бірлескен әскери оқу-жаттығулары өтетінін мәлімдеді.