Кіріспе

Түркияда орналасқан Сатала (Саталь, Σάταλα) елді мекені, ежелгі географтардың мәліметінше, Эвфрат өзенінен сәл солтүстікте, таулармен қоршалған аңғарда жатқан. Бұл жерде Трапезустан Самосатаға қарай созылған жол Рим империясының шекарасын кесіп өткен. Сатала епископтық орталық болған және қазір Латын Католик титулды дін өкілдігі сақталған. Кейіннен ол Никопольмен екі магистральдық жолмен байланысқан. Сатала қазір Садак ауылы, 348 тұрғыны бар (2022), Түркияның Гюмушане провинциясының Келкит ауданында орналасқан.

Тарих

Бұл жер Веспасиан Кіші Арменияны қосып алған кезде-ақ қоныстанған болуы мүмкін. Траян 115 жылы осы жерге келіп, Кавказ және Эуксин князьдерінің құрметін қабылдады. Ол, әрине, XV Аполлинарий легионын құрып, 5 ғасырға дейін қолданылған үлкен кастра статива (тұрақты лагерь) құрылысын бастады. Қала осы лагерьдің төңірегінде өскен болуы керек; Птолемей заманында ол маңызды орынға ие болған. 530 жылы Византия империясы оның қабырғаларының алдында парсыларды жеңді. Юстиниан I онда мықты бекіністер салды, бірақ бұл Саталаның 607-608 жылдары парсылар тарапынан басылып алынуына тосқауыл болмады. Орта ғасырлар мен Осман кезеңінде Ерзұрым мен Сивас немесе Токат арасындағы маңызды шығыс-батыс сауда жолы Саталаның жанынан өтті; алайда сол кезде Сатала маңызды елді мекені болып табынуын тоқтатты.

Оны қайта ашу

Сатала, кейін Садах немесе Судак деп аталған, 1868 жылы Дж. Г. Тейлордың сапарына тап болды: ол римдік құрбандық алтарынан табылған, Домицианды еске алатын зақымдалған латын жазуын көшірді; камин негізі ретінде қайта пайдаланылған үлкен суретті мозаика фрагментін, "тамаша үлгі" деп тапты; ауыл маңында шашырап жатқан мозаика фрагменттерінің көбірек және ірілеуін тапты (олардың барлығы ауылға қарап тұрған төбенің үстінен қазылып алынған); сондай-ақ Византия эпитафиялық жазуларының бар екенін хабарлады. Тейлор Эрзинжан қаласындағы мемлекеттік ғимараттар салу үшін одан кесілген тастар алынып кеткенін мәлімдеді. Алғашқы толыққанды зерттеуді Требизондтағы британдық вице-консулы Альфред Билиоти жүргізді. Ол 1874 жылдың қыркүйегінде Саталаға, қазір Сатала Афродитасы деп белгілі фрагментті қоса алғанда, қола мүсіндерінің сынықтары табылғаннан кейін сапар шекті, соның нәтижесінде ол жердің сипаттамасын және қираған орындарының жоспарын жасады. Лайтфут Билиотидің есебін "Саталаның қалдықтарының ең дәл және құнды сипаттамасы" деп санайды. Тейлор Садақты Саталаның орны деп есептегенімен, Киперт оны карталарында көрсеткен, бірақ 1894 жылға дейін, екі британдық ғалым – Винсент Йорк пен Д. Г. Хогарт Легион XV Аполлинаристің мөрі бар бірнеше плитканы тапқанға дейін Сатала екені нақты анықталмады. Йорк 1894 жылы Саталаны шамамен 150 үйден тұратын түрік ауылы деп сипаттады, олар негізінен қайта пайдаланылған тас блоктардан салынған. Йорк Билиоти базилика шіркеуінің бөлігі деп, ал Тейлор моншаның бөлігі деп қате таныған 5 аркалы құрылысты акведук деп анықтады, бұл қателік 1990 жылдарға дейін жалғасты.

Археологиялық қалдықтар

Көптеген қираған болса да, тікбұрышты легионерлік қамалдың қабырғаларының кейбір қалдықтары сақталған. Олардың шегірілісі 15,7 гектар аумақты қамтитын бекіністің барлық төрт жағында ішінара көрініс береді (бұл легионерлік бекіністердің көпшілігінен кіші). Бұл қабырғалар, шамамен 6-шы ғасырға жатады, сол кезде Прокопийдің мәлімдемесіне сәйкес, Юстиниан Саталаның бекіністерін кеңінен қайта жаңартып, бірақ кейбір жерлерде бұрынғы қабырғалардың негіздерін қайта пайдаланған. Қабырғалардың ішінде аз ғана қалдықтар қалды, ал Билиотти атап көрсеткен қираған құрылыстар бұзылып кеткен. Легионерлік базаның солтүстік қабырғасының солтүстігінде азаматтық елді мекен болған, бірақ ешқандай маңызды ғимараттардың іздері сақталған жоқ. Бекіністің оңтүстік-шығысында қақпалы аркалар қатарынан тұратын қираған құрылыс орналасқан. Билиотти оны базилика деп сипаттаған, бірақ содан бері ол әлі анықталмаған төменгі қалаға кететін су құбырының қалдықтары деп жиі есептелді. Бұл теория қазір ескірген деп есептеледі және қираған жер базилика шіркеуінің қалдығы екені расталды. Лайтфут бұл Саталаның қасиетті қорғаушысы – Әулие Евгенийге арналған мартирий шіркеуі болуы мүмкін деп болжайды. 1872 жылы Садак ауылының сыртындағы егістікте ежелгі эллиндік қоладан жасалған, адамнан үлкен мүсіннің басы – танымал Сатала Афродитасы табылған. Қазір ол Британ мұражайында қойылған. 2017 жылдың қараша айында археологтар Саталаның Садак ауылында 1400 жылдық Византия саркофагын тапқандарын жариялады. Зерттеушілердің сөзіне сенсек, саркофагтың қақпағында грек тілінде "Бақытты Кандес осы жерде жатыр" деген жазу бар. Гүмішхан мұражайының директоры Гамзе Демирдің мәлімдемесіне сәйкес, саркофагтың сынған бөлігі, ұзындығы шамамен 2,5 метрге жетеді деп есептеледі және жер астында болуы мүмкін.