Кіріспе

Қытай-жапон соғысы кезіндегі су тасқыны 1938 жылғы Сары өзен су тасқыны – Қытай Ұлттық Армиясының Хэнань провинциясының Хуаюанькоу қаласында Сары өзендегі бөгеттерді (жағалауларды) қасақана жойғанынан туындаған, 1938 жылдың маусымынан 1947 жылдың қаңтарына дейінгі адам жасаған су тасқыны. Су тасқынының алғашқы толқыны 1938 жылдың 13 маусымында Чжунму ауданын шапты. Су тасқыны Екінші Қытай-жапон соғысында күйдірілген жер стратегиялық қорғаныс шебі ретінде танылды. Мұнда үш ұзақ мерзімді стратегиялық мақсат болды. Біріншіден, Хэнаньдегі су тасқыны 1937 жылдың тамызынан 1941 жылдың наурызына дейін Кеңес Одағының Қытай Ұлттық Армиясына әскери жабдықтарын жіберген солтүстік-батыс бағытындағы маңызды көлік артериясы – Лонгхай темір жолының Шаньси бөлігін қорғады. Екіншіден, су басқан жерлер мен темір жол Жапон армиясының Шаньсиге енуіне және Сичуань алқабына қадам басуына кедергі келтірді, онда соғыс уақытындағы астанасы Чунцын және оңтүстік-батыс тыл орналасқан. Үшіншіден, Хэнань мен Аньхуйдағы су тасқыны Пекин-Ухань темір жолының, Тяньцзинь-Пукоу темір жолының және Лонгхай темір жолының рельстерін мен көпірлерін қиратты, соның салдарынан Жапон армиясының Солтүстік Қытай, Орталық Қытай және Солтүстік-Батыс Қытай театрларындағы әскерлерін және техникасын жұмылдыруына тосқауыл қойды. Ұзақ мерзімді стратегиялық мақсат – Ухань шайқасына Солтүстік Қытайдан Жапон армиясының жылдам жұмылдырылуын тоқтату. Су тасқыны жоғарыда аталған стратегиялық мақсаттарға қол жеткізді; атап айтқанда, Жапонияның 5-ші операциясы Шаньси, Сычуань немесе Чунцынды басып алған жоқ. Дегенмен, су тасқыны зор адамдық құрбандықты, экономикалық зиянды және экологиялық салдарды келтірді. Су тасқынынан кейін бірден Хэнань, Аньхуэй және Цзянсу провинцияларында 30 000-дан 89 000-ға дейін азаматтар суға батып қайтыс болды. 1935 жылы Александр фон Фалькенхаузенге қытайлықтар алдағы Қытай-жапон соғысының стратегиялық жоспарлауы туралы есеп дайындауды тапсырды. Фалькенхаузеннің есебінде, қытайлықтар Сючжоу шайқасында жеңілгеннен кейін, Пекин-Ухань темір жолының Чжэнчжоу түйісі жапондықтардың қол жеткізілуіне жақын болды. Операцияның мақсаты – "суды сарбаздың орнына пайдалану" (以水代兵, пиньинь: Yǐshuǐ dàibīng) стратегиясын ұстану арқылы жапондық әскерлердің ілгерілеуін тоқтату болды. Қытай Ұлттық Армиясы су тасқыны жоспарын іске асырды. Бастапқы жоспар Жаокоу бөгетін (жағалауын) жарылғыш заттармен жою еді, бірақ сол жердегі қиындықтарға байланысты, Сары өзеннің оңтүстік жағалауындағы Хуаюанькоу бөгеті 5 маусымда және 7 маусымда туннель қазу арқылы жойылды, нәтижесінде су Хэнаньға, Аньхуэйге және Цзянсуға ағып кірді. Су тасқыны мыңдаған шаршы километрге жуық егістік жерді жапты және жойды, сондай-ақ Сары өзеннің бағытын жүздеген шақырымға оңтүстікке қарай өзгертті. 1946 жылы КМТ-ның көмегімен БҰҰ-ның қайта құру басқармасы (ЮНРРА) бұзылған жерді жабуға және өзенді бұрынғы арнасына қайтаруға тырысты. Жұмыс наурыз айында басталды және маусым айында аяқталды, бірақ бөгеттер жазғы су тасқынынан қайтадан қирады. Келесі жөндеу жұмыстары сәтті аяқталды және 1947 жылдың наурыз айында толыққанды аяқталды.

Ұзақ мерзімді

Топан судың үш ұзақ мерзімді стратегиялық мақсаты болды. Біріншіден, Хэнаньдегі су тасқыны 1937 жылдың тамызынан 1941 жылдың наурызына дейін Кеңес Одағы Қытай Ұлттық Армиясына әскери жабдықтарын жіберген солтүстік-батыс бағытындағы маңызды көлік жолы – Лонгхай темір жолының Шанси бөлігін сақтап қалды. Су тасқынына дейін көптеген қалалар мен көлік желілері жапондықтардың бақылауына өткен еді. Су тасқынынан кейін жапондықтар аймаққа толыққанды билік орната алмады, шындығында, аймақтың үлкен бөлігі партизандық қозғалыс ошағына айналды. Су тасқыны Ухань шайқасына уақыт ұсынды. Сонымен қатар, топан су жапон армиясының Пекин-Ухан темір жолының Чжэнчжоу түйіскен жерін басып алуына тосқауыл қойды. Ауқымды өлім-жұлымнан басқа, су тасқынының салдары аймақты жылдар бойына мазалады. Су басқан ауылдар көбінесе тастап кетілді, ал барлық егін қирады. Су шегілгеннен кейін, көптеген жерлер өңдеуге жарамсыз болды, себебі топырақ қалың сазбен жабылған еді. Көптеген әлеуметтік нысандар мен тұрғын үйлер де қирады, аман қалғандар мүсіркеуге зәру болды. Суару каналдары да зардап шекті, бұл шаруашылық жерлерге келген зиянды күшейтті.

Шығындар

Суға батып қайтыс болғандардың саны 30 000-нан (Kuo Tai chun, 2015) 89 000-ға дейін (Қытай ғылым академиясы, 1995) деп есептелді. Су тасқыны, ашаршылық және обадан туған жалпы өлім-жітім саны әртүрлі бағаланды. Ван Жибин (1986) мен Би Чунфу (1995) – Су ресурстары министрлігінің Сары өзенді қорғау комиссиясының редакторы және Қытайдың екінші тарихи мұрағатының ғылыми қызметкері – екі маман дереккөздеріне сәйкес, бұл көрсеткіш 400 000 мен 500 000 аралығында болды. 1948 жылы Ұлттық үкіметтің көмек көрсету статистикасында келтірілген 893 303 адамның өлімі туралы жоғары бағасы, дене санын есептеу әдістемесінің нақтыланбауы және Анхуй провинциясының жоғалған азаматтарының шамасының сенімсіздігіне байланысты күмәнді деп танылды. Би Чунфу (1995) су басқан жерлерде бес миллион шаруаның тұрып жатқанын шамалады. Бидің бұл көрсеткіші 1950 жылдардағы екі ерте коммунистік бағалауда да қайталанды, олар тиісінше 6,1 миллион және 5 миллион деп бағалады.