Кіріспе

Бутаул (кейде "Бута ұлы" деп те жазылады, бұл "Бутаның ұлы" деген мағынаны білдіруі мүмкін) – 1799 жылы Солтүстік Банаттағы Санниколау-Мареде табылған алтын заттардың қазынасындағы жазуда айтылған есім. Жазудың әртүрлі түсіндірмелеріне сәйкес, Бутаул – жупан, яғни бір түрлі жергілікті басшы. Бутаулдың Кишкорёс Вагохид кәсібіндегі тостағандағы руна жазуларымен байланысы болуы мүмкін, оны /put'ə/ (оғур түркісінде 'биті') немесе /Buta/ (оғур түркісінде (түйенің) баласы) деп транслитерациялауға болады.

Жазуы

Бута-ұл және Буйла есімдері қазынадан табылған ыдыстардың біріндегі жазу арқылы сақталған. Жазу грек әліпбиінде жазылған және былай делінеді:

BOYHΛA. ZOAΠAN. TECH.ΔYΓΕTOIΓH. BOYTAOYΛ. ZΩAΠAN. TAΓPOΓH. HTZIΓH. TAICH
(Транслитерация: bouēla zoapan tesē dygetoigé boutaoul zōapan tagrogē ētzigē taisē). Жазудың тілі белгісіз. Жазудың мағынасы туралы бір пікірге келмесе де, Бута-ұл мен Буйла түркі тілінен алынған жеке есімдер екендігі және екеуінің де жупан атағын иеленгендігі туралы жалпы келісім бар. Осы жерде табылған өте қысқа жазулар руна тәрізді жазумен жазылған, сондай-ақ түркі тілінде болуы мүмкін, бірақ олар өте қысқа және олардың мағынасы әлі ашылмаған.

Түсіндірме

Бұл жазуға қатысты әртүрлі түсіндірмелер бар. Кейбір пікірлерге сәйкес, жазуды жергілікті басшылары түркі тілінде аттары бар және славяндық лауазымдары бар халық жазған. Басқа пікірлерге сәйкес, ZOAПAN түрін "čaban" деп оқуға болады, сондықтан BOYTAOYΛ. ЗОАПАН деген сөз "чабан руынан шыққан Бутаның ұлы" дегенді білдіреді. Бір түсіндірме бойынша, Буйла Тисаның екі гет жерінің ұлы князі болған, ал Бута-ұл Тисаның Тагро және Эци жерлерінің князі болған. Басқа түсінік бойынша, Жүпан Буйла (Буйла) – Дугетоигидің ханзадасы, ал Ұлы Жүпан Бутаул Тагроги мен Ицчигидің (Утчуги) ханзадасы болған. Тағы бір аудармада Бела (Бұйла) Тисаның, ал Бутаул Языгтардың жупаны болған делінеді. Сербиялық тарихшы Милан Туторовтың айтуынша, Бута-ұл екі геттік жердің – Таргорска мен Эчисканың, сондай-ақ Тизаның арғы жағындағы билеуші болған. Туторов "геттік жер" деп қазіргі Банатты, ал "Тизаның арғы жағындағы" аймақты қазіргі Бачканы меңзейді. Туторовтың сөзіне қарағанда, Бута-ұл – авар ақсұлуы, оның дәстүрлі славян билеушісінің лауазымы – "үлкен жупан" (великий жупан) болған. Туторов сондай-ақ, Гросс-Санкт-Никола қазынасы 796 жылы Бута-ұлмен бірге жерленген болуы мүмкін деп болжайды, сол кезде франк билеушісі Карл I-нің ұлы Пиппин әскерімен Тиса маңындағы авар қағанатының орталығына енген. Қазына тек жарты метр тереңдікте жерленгендіктен, Бута-ұл франк әскері келгенге дейін асығыс түрде көмген болуы керек.