Кіріспе

Жоқ болған динозаврлар туысы

Адасаурус (/ɑː//d//ə/'s//ɔː//r//ə//s/ AHdəSORəs; "жаман кесіртке" мағынасында) 1983 жылы Барсболд сол кездегі белгілі монғол тероподтар таксондарының кең салыстырмалы қайта қарауын жариялады, онда ол Адасаурусты және типтік түрін А. mongoliensis деп атады, ол екі жартылай сақталған үлгіге негізделген. Туыстың атауы Adasaurus монғол тіліндегі ад (ada, "жаман рух" мағынасы) және грек тіліндегі σαῦρος (sauros, "кесіртке") сөздерінен алынған. Бір түрдің атауы mongoliensis, ол табылған ел – Моңғолияға сілтеме жасайды. Барсболд Адасаурусты дромеозаврид ретінде қысқаша сипаттады және бұл жаңа таксонның екінші аяқ тырнағының айқын түрде кішірейгенін атап өтті. Бұл ерекшелік көптеген түрлердің үлкен, жақсы жетілген тырнағына қайшы келгендіктен, Барсболд оны Адасаурустың бірегей белгісі ретінде қарастырды. Алайда, бұл ерекше кішіреюдің рас екендігіне 2010 жылы Фил Сентер күмәндік білдірді, ол болжамды тырнақтың үлгіге қатысы жоқ деп мәлімдеді. Дегенмен, Тернер және әріптестері 2012 жылы жүргізген қайта қарау нәтижесінде бұл белгі әлі де рас деп саналады. Адасаурус MPC D 100/20 голотипімен белгілі, ол алдыңғы бөлігі жоқ жартылай бас сүйегі, оң жауырын-көкірек сүйегі және стерналдық пластина, 8 мойын омыртқасы, 11 жартылай арқа омыртқасы, сакрам, 7 құйрық омыртқасы, оң аяғы бар жартылай артқы аяқ және ilium, ischium және pubis-тен тұратын толық оң жамбас белдеуі бар ересек дарақтан тұрады. Екінші үлгі MPC D 100/21 паратипімен бейнеленеді, ол екі құйрық омыртқасын және толық оң аяқты қамтиды. Екі үлгі де Монголияның Гобі шөліндегі Бюгиин Цав орналасқан жердегі Немегт формациясынан табылған. 2004 жылы Филип Дж. Курри және Дэвид Дж. Варриккио тағы екі үлгіні Адасаурусқа жатқызды, олар IGM 100/22 және IGM 100/23 деп аталды. Бұл үлгілер голотиптің орналасқан жерінен табылған деп есептелді. Алайда, бұл үлгілер Баян Шире формациясының Шайн Ус Худук және Тель Улан Чалтсай орналасқан жерлерінен (сәйкесінше) белгілі және сондықтан олар Немегт формациясының жас Адасаурус қалдықтарынан ескі. Олар Адасаурустан өзгеше, жаңа таксонды білдіреді. Паратипінің салыстырмалы түрде үлкен аяқ элементтері бұл соңғы үлгінің ұзындығы және дене массасы бойынша шамамен үлкен екенін көрсетеді. Кішірейтілген II аяқ тырнағынан басқа, Адасаурус келесі қосымша белгілермен танылуы мүмкін: жоғарғы жақ сүйегінің кеңейтілген шығыңқы бөлігі; иістің керілгені; төменгі жақ сүйегіндегі айқын шұңқырлы тесік; төртбұрышты сүйектің білігіндегі ретсіз үшбұрышты шығыңқы бөлік; алдыңғы сакральды омыртқаларда плеврокоэльдердің болуы; және ilium-дағы алдыңғы жапырақшаның алдыңғы жиегі салыстырмалы түрде қысқартылған. Жамбас сүйегі білігінің төменгі шетінің алдыңғы беті дөңгелек пішіндес, ал тібік сүйегінің жоғарғы шетіндегі бүйірлік түйін – тығыз құрылым. Төменгі тибиотарстың ішкі бетіндегі дөңгелек шұңқыр дромеозавридтерде жиі кездеседі, алайда бұл ерекшелік Адасауруста тексерілмейді, өйткені астрагал аймағы шөгінділермен жабылған. Кубота мен Барсболд 2006 жылы Адасаурусты қайта зерттеу кезінде бұл таксонның Велоцираптормен басқа дромеозавридтерге қарағанда тығыз байланысты екенін анықтады. Дәстүрлі түрде Адасаурус Dromaeosaurinae-ге жатқызылды, оған Ахиллобатор және Ютараптор сияқты алып, мықты денелі жануарлар кіреді, бірақ бірнеше талдаулар оның Велоцирапторinae-ге жататынын көрсетті. Төменде Джеймс Г. Наполи және әріптестері 2021 жылы жүргізген филогенетикалық талдау негізінде жасалған кладограмма келтірілген:

Палеопатология

1997 жылы Норелл мен Маковикки Adasaurus-тің голотиптік үлгісі негізінен патологиялық (жарақат немесе ауру салдарынан) жеке тұлғаны көрсетеді деп мәлімдеді. Алайда, 2012 жылы Тернер және оның әріптестері Dromaeosauridae-ді кең ауқымды қайта қарау кезінде голотипті қайта зерттеді және ол патологиялық емес екенін анықтады. Зақымдалған элементтерді көрсетудің орнына, кейбір беттер жеке тұлғаның қарттығын көрсете алады, мысалы, метатарс сүйектерінің жоғарғы ұштарының бірігуі. 2019 жылы Питер Бишоп үш өлшемді модельдерді пайдаланып Deinonychus-тың аяқ қаңқасын және бұлшық еттерін қайта құрды. Математикалық модельдер мен теңдеулерді қосып, Бишоп серп тәрізді тырнақтың ұшында максималды күшті қамтамасыз ететін және осылайша ең мүмкін функцияны симуляциялады. Серп тәрізді тырнақтың қолданылуының ұсынылған түрлері: олжаны кесу, тіліп немесе ішін ашу үшін тепкілеу; олжаның қабырғаларын ұстау; дене салмағымен тесуге көмектесу; олжаның тірікке тиетін жерлеріне шабуыл жасау; олжаны бағындыру; түр ішіндегі немесе түрлер арасындағы бәсекелестік; және олжаны тығылған жерлерден қазу. Бишоптың нәтижелері көрсеткендей, тізе бүгілген поза тырнақтың күшін арттырды, бірақ бұл күш салыстырмалы түрде әлсіз болды, яғни тырнақтар тіліп соққы беруге жеткілікті мықты емес. Тіліп соққы беруге емес, серп тәрізді тырнақтар иілген аяқ бұрыштарында, мысалы, олжаны бағындыру және жақын аралықтан пышақтауда тиімдірек болуы мүмкін. Бұл нәтижелер «Күрескен динозаврлар» үлгісімен сәйкес келеді, онда Velociraptor мен Protoceratops ұрысқанда, біріншісі екіншісін аяқтарын толығымен созбай тұрып тырнақтарымен ұстап тұрған күйде сақталған. Алынған нәтижелерге қарамастан, Бишоп серп тәрізді тырнақтың мүмкіндіктері таксондар арасында әртүрлі болуы мүмкін деп санайды, себебі дромаеосауридтер арасында Adasaurus ерекше кішкентай серп тәрізді тырнаққа ие болды, ол екі бөлікке бөлінген гинглимоид құрылымын және соңғы фаланганың гиперэкстензиялық буынын сақтап қалды. Ол II саусақтың функционалдығын жоғалтқандығын немесе сақтап қалғандығын растай да, жоққа шығара да алмады. Бұл қабаттан табылған басқа динозаврлар: ornithomimosaurlar Anserimimus, Gallimimus және әлі атауы берілмеген таксон; Nemegtomaia, Elmisaurus және Gobiraptor сияқты әртүрлі oviraptorosaurlar; және troodontid Zanabazar. Бұл қабаттағы ірі динозаврлар Deinocheirus, Saurolophus, Tarbosaurus және Therizinosaurus болып табылады.